Στο νέο μυθιστόρημα «Η χορεύτρια» του Πατρίκ Μοντιανό (Νόμπελ Λογοτεχνίας 2014) ξαναβρίσκουμε όλα εκείνα τα στοιχεία που κάνουν τόσο αναγνωρίσιμο το έργο του. Ως αριστοτέχνης της αποσπασματικής μνήμης, έμπλεος νοσταλγίας για μια εποχή που χάθηκε οριστικά, ξέροντας να αναδεικνύει το ανεπαίσθητο και το λίγο σε γεγονότα σημαίνουσας σημασίας, ανασυνθέτοντας το παρελθόν πατώντας στους εύθραυστους συνειρμούς της ανάμνησης, αναπολώντας αλλά μην υποκύπτοντας στις παγίδες μιας εξόφθαλμης συγκίνησης, με ύφος αποστασιοποιημένο και γι’ αυτό ίσως πιο σπαρακτικό, δημιουργεί ένα έργο για τη σημασία και τη δύναμη της τέχνης, τη νεότητα και την αναζήτηση ταυτότητας, το χαμένο ονειρώδες χθες που, εντέλει, μετατρέπεται σε αέναο παρόν. Αινιγματικές γυναίκες, ανώνυμοι νεαροί άντρες, ρευστή περιρρέουσα ατμόσφαιρα, σχέσεις που καθορίζονται από έλλειψη συνοχής, απουσία οποιασδήποτε πλοκής, συναισθήματα γυμνά, χαμηλόφωνα: μερικά ακόμη από τα χαρακτηριστικά της τέχνης του Μοντιανό. Το αινιγματικό, το ακατάτακτο, το ομιχλώδες βρίσκονται για ακόμη μια φορά στον πυρήνα του στοχασμού του συγγραφέα. Πιο άνετα ακούνε οι ήρωές του παρά μιλάνε. Η σιωπή, όμως, είναι ομιλούσα, οι παύσεις μέρος της σύνθεσης - ίσως το πιο σημαντικό. «Η σιωπή ανάμεσά μας μας έδενε πιο πολύ και από τα λόγια. Ήμαστε σαν αυτούς που περπατάνε δίπλα δίπλα και δε λένε τίποτα, και ας είναι η πιο μεγάλη διαδρομή». Αυτή η μεγάλη διαδρομή είναι η διαδρομή των ανθρώπινων σχέσεων που είναι πάντα σύνθετη και κινούμενη.
Παιχνίδι της μνήμης
Από το παρόν του έτους 2023 ο ανώνυμος αφηγητής αναπολεί ένα παρελθόν από το οποίο τον χωρίζουν πενήντα χρόνια. Ο τόπος είναι το Παρίσι, αιώνια ίδιο και βαθιά διαφορετικό: «Μια πόλη ξένη. Έμοιαζε μ’ ένα μεγάλο λούνα παρκ ή με το χώρο duty free ενός αεροδρομίου. Πολύς κόσμος στους δρόμους, όπως δεν είχα ξαναδεί ποτέ». Τα τοπωνύμια παραμένουν ίδια, το τοπίο όμως είναι διαφορετικό. Το εσωτερικό τοπίο του ήρωα έχει αλλάξει κι αυτό. Ο ίδιος προσπαθεί να βρει το νήμα που τον συνδέει με τον νεανικό εαυτό του. Νομίζει πως αναγνωρίζει στον δρόμο τον Σερζ Βερζινί, έναν άντρα από το παρελθόν που τον θεωρούσε πεθαμένο. Όμως τώρα είναι αυτός, εκεί, μπροστά του και είναι ζωντανός. «Ωστόσο, αναγνώριζα τα πυκνά μαλλιά, πάντα σκληρά και όρθια, όχι πια μαύρα αλλά χιονάτα, και το πρόσωπο με τα βαριά χαρακτηριστικά».
Είναι, όμως, πράγματι ο Βερζινί; Και κάπου εκεί αρχίζει το παιχνίδι της απροσδιοριστίας. Πόσο συνεπής μπορεί να είναι η μνήμη πενήντα χρόνια μετά; Με πόση ακρίβεια μπορεί να ανασυνθέσει το παρελθόν; Και, εντέλει, αυτό που ανασυνθέτει πόση σχέση έχει με την πραγματικότητα; Μήπως είναι κατασκεύασμα ενός ψυχισμού; Μήπως ο χρόνος που μεσολαβεί διαστρεβλώνει τα πάντα ξαναγράφοντας το έργο από την αρχή;
Γραφή και χορός
Πραγματικός η φασματικός, ο Βερζινί έχει τη δύναμη να αναδεύει τις αναμνήσεις. Ο αφηγητής ανακαλεί τη σχέση του με τη μυστηριώδη, εύθραυστη, άπιαστη, όπως και η ίδια η τέχνη της, χορεύτρια και τον μικρό της γιο Πιερ, τους οποίους γνώρισε στο Παρίσι κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960. Άλλη μια αινιγματική γυναίκα, δίχως σαφές βιογραφικό, περισσότερο φορέας μιας ατμόσφαιρας παρά άνθρωπος με σάρκα και οστά, προστίθεται στις τόσες προηγούμενες του Μοντιανό. Η χορεύτρια, δέσμια και αυτή ενός αόριστου παρελθόντος που την καταδιώκει στους δρόμους του Παρισιού δίνοντας στον Μοντιανό τη δυνατότητα να προσθέσει, ως συνήθως, μια απειλή υποκόσμου στις σελίδες του, μαθητεύει δίπλα στον αυστηρό Ρώσο Μπαρίς Κνιάσεφ, ο οποίος θεωρεί την τέχνη του χορού μια «τέχνη που σου επιτρέπει να επιβιώσεις». Ο αφηγητής σιγά-σιγά, μέσω της επιμέλειας ενός αγγλικού κειμένου, αρχίζει να επιδίδεται σε μια άλλη τέχνη: της γραφής. «Υπάρχουν τρόποι και τρόποι να μπει κανείς στη λογοτεχνία» λέει και κάπου εκεί υποψιαζόμαστε πως λειτουργεί ως alter ego του ίδιου του συγγραφέα. Η γραφή, όπως και ο χορός, είναι η τέχνη της ακρίβειας, της πειθαρχίας, του ρυθμού, του απέριττου, του ανάλαφρου που δεν αρέσκεται να δείχνει τον μόχθο του. Η γραφή είναι η τέχνη που σου επιτρέπει να επιβιώσεις.
Ο αφηγητής αναζητεί την απαρχή της σχέσης του με τη γραφή. Αυτή η αναζήτηση βρίσκεται στον πυρήνα του βιβλίου. Σχεδόν κάθε φράση του είναι ποτισμένη στη νοσταλγία: «Πραγματικό χειμωνιάτικο πρωινό, σαν αυτά που δεν υπάρχουν πια». Μια νοσταλγία που δεν πενθεί. Μια νοσταλγία που δεν θέλει να ξεχάσει γιατί αν χαθεί η μνήμη, χάνονται όλα, κι ας μοιάζουν οι αναμνήσεις σαν αναμνήσεις παιδιού: «Αλλά οι αναμνήσεις ενός παιδιού είναι τόσο αποσπασματικές όσο κι αυτές που έχω εγώ από τα νεανικά μου χρόνια».
Η αποσπασματική γραφή μοιάζει να είναι η μόνη που εμπιστεύεται ο Μοντιανό· γραφή που φαίνεται πόσο μεστή, εναργής, ρέουσα είναι χάρη στην εξαιρετική μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη.
Info
«Η χορεύτρια»
Πατρίκ Μοντιανό
Μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης
Εκδόσεις Πόλις
Σελίδες: 120
Τιμή: 14 ευρώ
