Το βιβλίο «Ο ανιψιός του Βίτγκενσταϊν» του Τόμας Μπέρνχαρντ είχε πρωτοκυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Εστία το 1989 και ήταν από χρόνια εξαντλημένο. Επανακυκλοφορεί τώρα σε μια πολύ προσεγμένη έκδοση από τις εκδόσεις Πλήθος, σε νέα εξαιρετική μετάφραση του Βασίλη Τσαλή και με κατατοπιστικό, ενδιαφέρον επίμετρο από τον Στέφανο Ρέγκα.
Ο Μπέρνχαρντ, ένας από τους σημαντικότερους γερμανόφωνους μεταπολεμικούς συγγραφείς και αναμφίβολα από τους πιο επιδραστικούς, με τη σπειροειδή, ευθύβολη, ανελέητη, απολύτως αναγνωρίσιμη πρόζα του δημιουργεί εδώ έναν έντονα προσωπικό μονόλογο και, με αφορμή τη φιλία του με τον Πάουλ Βίτγκενσταϊν αλλά και αναζητώντας ομοιότητες και διαφορές μαζί του, ώστε να μπορέσει να βυθιστεί στα σκοτεινά σημεία της δική του ύπαρξης και της ανθρώπινης ύπαρξης στο σύνολο και στο εύρος της, μιλάει για τα καινούργια και τα παλιά, για όλα τα «γνωστά» θέματα που απασχόλησαν το σύνολο του έργου του, για την τέχνη και την ίδια τη ζωή, για τα λογοτεχνικά βραβεία, τα λογοτεχνικά καφενεία και τα λογοτεχνικά σινάφια, για τους φτωχούς και τους πλούσιους, για τους γιατρούς, τους ψυχιάτρους και την αρρώστια, για την εξοχή και την πόλη, φυσικά για τη μουσική, για τη Φιλοσοφία και τους φιλοσόφους, για τον θάνατο και την αναμονή του, για την αμετροέπεια και τις παθογένειες της αυστριακής -και όχι μόνο εντέλει- κοινωνίας, αλλά, κυρίως, μιλάει για τη φιλία.
Ενας ύμνος στη φιλία είναι «Ο ανιψιός του Βίτγκεσταϊν». Στη συνειδητοποίηση ότι η ύπαρξη και μόνο ενός ανθρώπου μπορεί ν’ ανοίξει παράθυρα στον κόσμο που θα έμεναν για πάντα κλειστά αν εκείνος δεν έπεφτε στο διάβα μας. Φυσικά, δεν έχει καμιά σημασία να αναρωτηθεί κανείς τι από όλα αυτά είναι αυτοβιογραφικό και τι είναι επινοημένο. Η αλήθεια του Μπέρναρχντ βροντοφωνάζει πίσω από κάθε φράση του. Ξέρει να αποθεώνει ό,τι αγαπά και να συντρίβει ό,τι απεχθάνεται. Τσακίζει κόκαλα η πρόζα του - κι εδώ όπως και σε όλο το έργο του.
Το βιβλίο είναι γραμμένο το 1982 και αφηγείται την περιπέτεια μιας νοσηλείας. Το 1967 ο αφηγητής νοσηλεύεται στο ίδρυμα νοσημάτων θώρακος στο Περίπτερο Χέρμαν, στο ύψωμα Μπαουμγκάρτνερ. Γύρω στα διακόσια μέτρα πιο πέρα, στο Περίπτερο Λούντβιχ του ψυχιατρικού τμήματος, νοσηλεύεται ο φίλος του Πάουλ Βίτγκεσταϊν. Βρίσκουμε τον αφηγητή να κάθεται εξαντλημένος σε ένα παγκάκι ανάμεσα στα δύο περίπτερα και να παρατηρεί τους σκίουρους που ανεβοκατεβαίνουν στα δέντρα έχοντας στις μουσούδες τους τα χαρτομάντιλα που σκορπούν οι ασθενείς. Μια εικόνα ιλαροτραγική. Εικόνα που απηχεί όλο το πνεύμα του βιβλίου.
Η χρόνια ασθένεια και η ανημποριά που τη συνοδεύει σκιαγραφούνται με τρόπο σαρκαστικό και αυτοσαρκαστικό, καθώς αυτό που δεσπόζει είναι η απέχθεια του αφηγητή και του φίλου του προς την ηλιθιότητα και όλα τα συμπαρομαρτούντα αυτής. Ακόμη και ο τίτλος του βιβλίου κρύβει μέσα του βαθιά ειρωνεία, καθώς ο Πάουλ ετεροκαθορίζεται από τον διάσημο θείο του Λούντβιχ. Ο Μπέρνχαρντ είναι πεπεισμένος ότι ο Πάουλ είναι το ίδιο χαρισματικός, αν όχι και περισσότερο, με τη διαφορά πως ο ένας κατέθεσε στο χαρτί την ιδιοφυΐα του ενώ ο άλλος τη σκόρπισε στους πέντε ανέμους. Και οι δύο πάντως ήταν εξοβελιστέοι από την κοινωνία της Αυστρίας. Ακόμη κι όταν ο Λούντβιχ «απέκτησε αξιοσημείωτη φήμη» στο εξωτερικό, οι Βιεννέζοι δεν τον πήραν ποτέ στα σοβαρά γιατί ήταν «εξαιρετικά μοχθηροί».
Σκοπός του Μπέρνχαρντ λοιπόν είναι να συστήσει τον φίλο του, να αναδείξει την εκκεντρική προσωπικότητά του, τον άνθρωπο που ξέφευγε από τον μέσο όρο -γι’ αυτό και η μετριότητα τον μίσησε-, τον άνθρωπο που ήταν η ντροπή της οικογένειάς του, που γεννήθηκε πλούσιος και πέθανε φτωχός, που αγαπούσε εξίσου τη μουσική και τους αγώνες ταχύτητας, τον άνθρωπο της υπερχειλίζουσας ευφυΐας που δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει τα μικρά της καθημερινότητας. «Ήταν ένας ταραχώδης άνθρωπος, σε διαρκή υπερδιέγερση, αδιάκοπα αχαλιναγώγητος». Ο αφηγητής εξαιτίας του διευρύνει το πνευματικό του επίπεδο. Του οφείλει. Όταν καταβυθίζεται στον ψυχισμό του, αναζητά και τα δικά του όρια. Τα όρια αυτά που υφαίνονται σε έναν συγκεκριμένο τόπο μια συγκεκριμένη εποχή. Ο Μπέρνχαρντ, όπως κάνει πάντα, στηλιτεύει ανηλεώς την κοινωνία που τον περιβάλλει. Εντέλει όμως όλα -όλα;- καταλήγουν στη φθορά και στον θάνατο. Και, κυρίως, στη μοναξιά. Είναι συγκλονιστικές οι τελευταίες σελίδες του μοναχικού Πάουλ, που ακόμη και ο αφηγητής δεν αντέχει να τον συντρέξει.
Στον «Ανιψιό του Βίτγκεσταϊν» διαπλέκονται διαρκώς «η επανάληψη, η εξαίρεση και η εξάντληση» - τα αναλύει ο Ρέγκας στο σπινθηροβόλο επίμετρο. Το περιστατικό με την απονομή του κρατικού βραβείου, σκηνή ανθολογίας. Ο Μπέρνχαρντ συντάσσει μουσική γράφοντας πρόζα. Πρόζα αγέραστη, γροθιά στην αυταρέσκεια του κομφορμισμού.
Info
Τόμας Μπέρνχαρντ, «Ο ανιψιός του Βίτγκενσταϊν»
Εκδόσεις Πλήθος
Μετάφραση: Βασίλης Τσαλής
Σελίδες: 192
Τιμή: 14 ευρώ
