Δεν είναι λίγοι αυτοί που θα αναρωτηθούν προς τι αυτό το βιβλίο. Μπορείς να ξεχωρίσεις τους στίχους από τη μελωδία στη σύνθεση ενός τραγουδοποιού; Είναι η στιχουργία ποίηση; Αυτά είναι δύο μόνο από τα πρώτα ερωτήματα που εύλογα ανακύπτουν όταν προσεγγίζεις το έργο ενός τραγουδοποιού μελετώντας τους στίχους του. Το μόνο σίγουρο είναι ότι οι στίχοι του Σωκράτη Μάλαμα δεν έχουν ανάγκη από διαμεσολάβηση, είναι στίχοι με έντονο κοινωνικό προβληματισμό και ανθρωποκεντρικό στίγμα, τους τρέφει η κοινωνική παρατήρηση.
Ο Σ. Μάλαμας φτιάχνει στίχους που μοιάζουν με ανθρώπινες ιστορίες. Ο Σωκράτης, όπως κάθε τραγουδοποιός, γράφει για να τραγουδηθεί, ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι πολλοί στίχοι του δεν μπορούν να λειτουργήσουν αυτόνομα και στο χαρτί. Μήπως και άλλοι τραγουδοποιοί, όπως ο Λέοναρντ Κοέν ή και ο Μπομπ Ντίλαν, δεν γράφουν ποίηση που τραγουδιέται; Υπερβολική σύγκριση, θα αντιτείνουν κάποιοι. O στίχος και η μουσική μπλέκονται, συνταιριάζονται, άλλες φορές η αρχή προκύπτει από μια λέξη, μια φράση που θα οδηγήσει σε μια μελωδία, κι άλλες φορές πάλι συμβαίνει το αντίθετο. Σίγουρα υπάρχει μια ενιαία διάσταση, μια ισορροπία ανάμεσα στις λέξεις και στη μουσική, θα επιμείνουν. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, έχει φουντώσει η συζήτηση που εξετάζει τους στίχους των τραγουδιών ως ποίηση - προφανώς και υπάρχει συσχετισμός με την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας στον Μπομπ Ντίλαν το 2016, με τις «καινοφανείς ποιητικές εκφράσεις» τις οποίες εισήγαγε με το έργο του. Το σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας, όταν βράβευσε τον Ντίλαν, ήταν ότι «δημιούργησε νέες ποιητικές εκφράσεις που εντάσσονταν στο πλαίσιο της μεγάλης παράδοσης του αμερικανικού τραγουδιού» και «διεύρυνε τις ποιητικές δυνατότητες του τραγουδιού». Αλλά μήπως και η αναγόρευση του Διονύση Σαββόπουλου σε επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 2017 δεν κινείται προς την ίδια κατεύθυνση; Επρόκειτο για αναγνώριση «της μακράς και διακεκριμένης προσφοράς του στην ελληνική μουσική και στιχουργική», επισημαίνει το σχετικό κείμενο της πρότασης του Τμήματος, καθώς «[...] ως στιχουργός υπομνημάτισε την ελληνική ιστορική, κοινωνική, πολιτική και ιδεολογική πραγματικότητα άλλοτε με λοξή ειρωνεία, άλλοτε με προκλητική παρρησία και άλλοτε με βιωματική συμπάθεια».
Το βιβλίο αυτό δεν είναι σε καμιά περίπτωση μια φιλολογική μονογραφία για τους στίχους του Σωκράτη. Αυτό το ξεκαθαρίζει και ο υπότιτλός του: Πρόκειται για ένα «σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Σωκράτη Μάλαμα». Το βιβλίο εκκινεί από τους στίχους του Μάλαμα, αλλά διευρύνει την οπτική του, με τη συνέργεια και του ίδιου του Σωκράτη, εξετάζοντας αφενός αρκετές άλλες πτυχές του συνολικού έργου του και αφετέρου ζητήματα σχετικά με το ελληνικό τραγούδι ευρύτερα. Πρόκειται ίσως για μια διαδικασία που πολλές φορές γίνεται με πολύ τυποποιημένο τρόπο, με αποτέλεσμα να χάνεται εντέλει η επαφή με το ίδιο το στιχούργημα.
* Ο Λέων Α. Ναρ είναι δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας ΑΠΘ, συγγραφέας
Σε διαρκή διάλογο με την εποχή του*
Αν παρακολουθήσει κανείς τη μουσική διαδρομή του Σωκράτη, αποκομίζει την αίσθηση ότι, παρά τις όποιες διαφορές, υπάρχει μια αμετάβλητη σταθερά από την εποχή ακόμη που κυκλοφόρησαν οι Ασπρόμαυρες ιστορίες, η πρώτη του ολοκληρωμένη δισκογραφική κατάθεση. Υπάρχει η ίδια συγκίνηση, η συναισθηματική συνάφεια που προκύπτει ανάμεσα σε μουσική και στίχο. Τα τραγούδια του εμπνέονται από τα κοινά μας όνειρα, τις συναισθηματικές μας ιδιαιτερότητες, τις πάσης φύσεως απώλειες, τον έρωτα, την αγάπη αλλά και την ψευδαίσθηση· την ψευδαίσθηση της ευτυχίας, της επιτυχίας αλλά και του πλούτου. Δανείζονται στοιχεία από τη λαϊκή μουσική αλλά και από τη ροκ και την τζαζ, σε συνθήκες απόλυτης καλλιτεχνικής ελευθερίας. Παντρεύοντας τη λαϊκή μουσική με τον ποιητικό λόγο, εγκαινίασε μια νέα εποχή στον χώρο της ελληνικής τραγουδοποιίας. […]
Οι στίχοι του, που αποστρέφονται την ύλη, την περίοδο ακριβώς που τα πάντα περιστρέφονταν γύρω από την ύλη και το ατομικό εγώ, κινούνται στο όριο ανάμεσα στο κοινωνικό και στο ατομικό. Φτιάχνει ιστορίες από τα θραύσματα της καθημερινότητας, ενστερνίζεται τον κοινωνικό προβληματισμό, χρησιμοποιώντας λεξιλόγιο που σχηματοποιεί το κοινωνικά απροσδιόριστο. Καυστικός και εύστοχος, κινηματογραφικός κάποιες φορές, ο Μάλαμας δημιουργεί, στην πραγματικότητα, ακουστικές εικόνες μέσω των στίχων του. […]
Οι στίχοι του Μάλαμα βρίσκονται πάντα σε διαρκή διάλογο με την πραγματικότητα της εποχής, ενώ έντονος είναι συχνά και ο αυτοσαρκασμός. Πάντα με γλώσσα άμεση και ζωντανή, διαμορφώνει τάσεις, εμπνέει αντιδράσεις, ενίοτε πλάθει και συνειδήσεις. Κι αυτό γιατί το βλέμμα του Μάλαμα είναι διεισδυτικό, ο στίχος του, ιδιαίτερα αιχμηρός, καυτηριάζει τις κοινωνικοπολιτικές καταστάσεις, αντικατοπτρίζει σκέψεις, συναισθήματα και αποτυπώνει πολλαπλές εκφάνσεις της κοινωνικής πραγματικότητας.
* Αποσπάσματα από το βιβλίο «Λέω παραμύθια να ξορκίσω το κακό... Σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Σωκράτη Μάλαμα», εκδόσεις Πατάκη
