Η συγγραφή του βιβλίου ξεκίνησε από δύο κίνητρα: 1. Από τη διαπίστωση για τη γενικευμένη κρίση που υπάρχει στις ημέρες μας και την ανάγκη για πολιτική δράση σε αυτήν την άσχημη κατάσταση. 2. Αναζήτηση προσανατολισμού στο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη. Πράγματι, στον χώρο της πολιτικής πραγματικότητας η κατάσταση στον δυτικό κόσμο τις τελευταίες δεκαετίες διαγράφεται πολύ άσχημη με την κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού, των αδηφάγων καπιταλιστικών αγορών, των πανίσχυρων ΜΜΕ, καθώς επίσης με την επίθεση στα δικαιώματα και στις ελευθερίες από το αντιπροσωπευτικό πολίτευμα και την άνοδο συντηρητικών και ακροδεξιών κομμάτων. Επιπλέον υπάρχει παντελής απουσία πολιτικών κινημάτων που να αμφισβητούν αυτήν την άσχημη κατάσταση. Μετά τις αποτυχίες του σοσιαλιστικού-κομμουνιστικού κινήματος και των αντίστοιχων καθεστώτων, και την επακόλουθη απογοήτευση, δεν παρουσιάζεται κάποια εναλλακτική πρόταση. Μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο από ερείπια συλλογικών οραμάτων, φαίνεται πολύ δύσκολο να υπάρξει πειστική πρόταση για έναν άλλον κόσμο, για ένα άλλο συλλογικό όραμα.
Παρόμοια άσχημη κατάσταση επικρατεί και στον χώρο των ιδεών και της θεωρίας. Μετά την κατάρρευση της μαρξιστικής-λενινιστικής ιδεολογίας υπάρχει κενό και μεγάλη ένδεια ουσιαστικής συζήτησης και νέων ιδεών. Οι περισσότερες «νέες» ιδέες θολώνουν περισσότερο το τοπίο και δεν βοηθάνε στην κατανόηση των παλαιών. Πράγματι, είναι πολλές οι έννοιες που έχουν υποστεί τέτοια χρήση και κατάχρηση ώστε έχουν χάσει το νόημά τους και τη γνήσια σημασία τους. Δημιουργήθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν κάποτε, σε άλλους καιρούς, για να εκφράσουν μία λειτουργία, μία αξία ή σημασία που ήταν σημαντική για συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και κοινωνίες. Σήμερα όμως παραμένει το κέλυφός τους χωρίς περιεχόμενο, χωρίς την ουσία τους και σημαίνουν εντελώς άλλα πράγματα. Τέτοιες έννοιες είναι: πολιτική, πολίτης, πολίτευμα, ελευθερία, δικαιοσύνη, ισότητα, αυτονομία, δημοκρατία. Σημαντική συμβολή στη διαύγαση και στην ανα-σημασιοδότηση αυτών των εννοιών είναι το έργο του Καστοριάδη.
Αυτές οι έννοιες αποτελούν το αντικείμενο και του παρόντος βιβλίου. Αυτό που επιχειρώ είναι η ανάδειξή τους, κυρίως η ανάδειξη της δημοκρατίας και της αυτονομίας, μέσα από το έργο του, όχι από κοινωνιολογική, ιστορική ή θεωρητική οπτική, αλλά κυρίως από πολιτική και πρακτική. Η εξέταση αυτή επιβάλλεται διότι η πιο διαστρεβλωμένη έννοια σήμερα είναι η δημοκρατία, ενώ τα κοινοβουλευτικά πολιτεύματα αποκαλούνται ασυστόλως δημοκρατίες. Η αναζήτηση των νοημάτων που κουβαλούν οι έννοιες ή η ανανοηματοδότησή τους είναι απαραίτητη για την ανασυγκρότηση και δημιουργία της πολιτικής. Όμως η αναζήτηση αυτή δεν έχει σχέση με τη θεωρία υπό την παραδοσιακή έννοια, δηλαδή ως καθαρή θεωρία που τοποθετείται απέναντι στη θέσμιση της κοινωνίας, τη θεωρεί και νομίζει ότι κατέχει τη γνώση, ενώ η πρακτική θα πρέπει να την ακολουθεί ως εφαρμογή της. Αυτή ήταν η οπτική της παραδοσιακής φιλοσοφίας σχεδόν στο σύνολό της, η οποία αντιμετώπισε την κοινωνία, την Ιστορία και την ιστορικότητα ως έναν τρόπο της θεωρίας. Η παρούσα αναζήτηση έχει σχέση με τη διαύγαση, όπως την εννοεί ο Καστοριάδης: εργασία για γνώση αυτού που σκεπτόμαστε και για σκέψη αυτού που πράττουμε. Έτσι αυτή αποτελεί τρόπο και μορφή του κοινωνικο-ιστορικού ποείν/πράττειν, είναι γνώση αξεχώριστη από μια πολιτική βλέψη και από ένα πολιτικό πρόταγμα.
* Ο Γιώργος Ν. Οικονόμου είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας
Δημοκρατία και αυτονομία*
Για τον Καστοριάδη, δημοκρατία είναι η κυριαρχία του δήμου, των πολλών, που σημαίνει ότι οι πολλοί είναι κυρίαρχοι συνεχώς και όχι μόνο μία ημέρα ή επί δέκα λεπτά πίσω από το εκλογικό παραβάν την ημέρα της ψηφοφορίας που γίνεται ανά τέσσερα έτη στα αντιπροσωπευτικά πολιτεύματα. Αυτή είναι και η πολιτική έννοια της ελευθερίας - άμεση συμμετοχή όλων των πολιτών σε όλες τις ρητές εξουσίες. Η συμμετοχή αυτή καθιστά τα άτομα πολίτες, όπως τόνιζε ο Αριστοτέλης. Η αρχαία πολιτική σκέψη και πρακτική ανέδειξαν την αρχή ότι βασική ιδιότητα του ανθρώπινου όντος είναι η άμεση, ουσιαστική συμμετοχή στην πολιτική και στον δημόσιο βίο, η ταύτιση ανθρώπου και πολίτη. Η σημασία αυτή δεν υπάρχει στην ολιγαρχία, στην αριστοκρατία και σε όλα τα σημερινά πολιτεύματα.
Επειδή η συμμετοχή αυτή αφορά και τη νομοθετική εξουσία, στοιχείο της δημοκρατίας είναι η αυτονομία (αυτός-νόμος, εγώ θέτω τον νόμο στο εαυτό μου), που σημαίνει ότι οι ίδιοι οι πολίτες αυτοπροσώπως με την ενεργό συμμετοχή τους θέτουν τον νόμο, τους θεσμούς: «Δημοκρατία σημαίνει την εξουσία του λαού, δηλαδή όταν ο λαός δημιουργεί τους νόμους». Έτσι η αυτονομία είναι η βάση της δημοκρατίας: είμαστε ικανοί, και πρέπει, να δημιουργούμε ελεύθερα τους δικούς μας νόμους. Δηλαδή η ελευθερία εκπληρώνεται ως αυτονομία. Η δύναμη και η αξία της δημοκρατίας πηγάζουν από την ιδέα της αυτονομίας. Ο Καστοριάδης είναι σαφής γι’ αυτό το χαρακτηριστικό όταν εξετάζει την εξελικτική κίνηση στη θεσμιστική δημιουργία της αθηναϊκής δημοκρατίας: «Η κίνηση αυτή είναι μια κίνηση ρητής αυτοθέσμισης. Η κεφαλαιώδης σημασία της ρητής αυτοθέσμισης είναι η αυτονομία: εμείς θέτουμε τους ίδιους μας τους νόμους». Η δημοκρατία είναι πρωτίστως πολίτευμα του οποίου σκοπός είναι η ατομική και η συλλογική αυτονομία. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η άμεση δημοκρατία είναι η έκφραση της συλλογικής αυτονομίας ή ότι η πολιτική μορφή της αυτονομίας είναι η άμεση δημοκρατία.
* Απόσπασμα από το βιβλίο «Αυτονομία ή Βαρβαρότητα. Η επίκαιρη πολιτική πρόταση του Κορνήλιου Καστοριάδη», εκδόσεις Κουκίδα
