Αν πιστεύατε ότι οι αρχαιολόγοι είναι κάποιοι περίεργοι τύποι που σκάβουν πάνω από ερείπια μουρμουρίζοντας «μμμ, ενδιαφέρον», τότε δεν έχετε γνωρίσει τον Θεόδωρο Παπακώστα. Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, σπούδασε Αρχαιολογία, εργάστηκε σε ανασκαφές (όχι, δεν βρήκε τη χαμένη Ατλαντίδα -ακόμη) και μετέφερε στη συνέχεια την επιστήμη του σε ένα σύγχρονο περιβάλλον ψηφιακής επικοινωνίας.
Ο Archaeostoryteller έχει καταφέρει να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ του ακαδημαϊκού χώρου και του ευρέος κοινού προσφέροντας γνώση με χιούμορ, αμεσότητα και αστείρευτη διάθεση να επικοινωνήσει την επιστήμη του χωρίς ελιτισμούς:
«Κατά τη γνώμη μου, η μεγαλύτερη δυσκολία στην επικοινωνία της Αρχαιολογίας είναι η υπερβολική ακαδημαϊκότητα στον λόγο» επισημαίνει χαρακτηριστικά. «Οι αρχαιολόγοι συχνά διακατέχονται από την ανησυχία ότι ενδέχεται να μην αποδώσουν επαρκώς την επιστημονική ακρίβεια του αντικειμένου τους, με αποτέλεσμα να εγκλωβίζονται σε εξειδικευμένες και δυσπρόσιτες ορολογίες. Ο ακαδημαϊκός λόγος είναι εύληπτος σε εμάς, αλλά όχι στο ευρύ κοινό. Κάθε κοινό χρειάζεται τη δική του προσέγγιση, και οφείλουμε να “μεταφράσουμε” την επιστημονική πληροφορία στη γλώσσα του».
Ο δρ Παπακώστας αναδεικνύει την πολυπλοκότητα του παρελθόντος χωρίς να χάνει την επιστημονική του ακρίβεια: «Συχνά συγχέουμε το μυθικό και λογοτεχνικό παρελθόν του αρχαίου κόσμου με τα ιστορικά δεδομένα. Η αποδόμηση αυτής της σύγχυσης απαιτεί συστηματική και στοχευμένη προσπάθεια. Αντί να βομβαρδίζουμε τα παιδιά με αμέτρητες χρονολογίες και πολεμικά γεγονότα, οφείλουμε να τους παρουσιάσουμε τη σύνθετη και πολύχρωμη εικόνα της Ιστορίας. Μια σφαιρική και ουσιαστική γνώση της αποτελεί προϋπόθεση για τη δημιουργία μιας πιο ενημερωμένης και κριτικά σκεπτόμενης κοινωνίας».
Η Αρχαιολογία ως μέσο κοινωνικής αλλαγής
Αν η Αρχαιολογία ήταν απλώς μια στείρα επιστήμη, ο Θεόδωρος Παπακώστας θα την είχε αφήσει να σκονίζεται στα μουσεία: «Η προϊστορική Αρχαιολογία διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της σύγχρονης αντίληψης για την ανθρώπινη ιστορία και εξέλιξη. Μέσα από τα ευρήματα και τις μεθοδολογικές της προσεγγίσεις συνέβαλε στην τεκμηρίωση της αρχαιότητας του ανθρώπινου είδους, αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα των κοινωνικών και πολιτισμικών του εκφάνσεων.
Παράλληλα, η προϊστορική Αρχαιολογία υπήρξε καταλυτική στην αποδόμηση παγιωμένων δοξασιών και προκαταλήψεων που είχαν διαμορφωθεί υπό την επίδραση θρησκευτικών αντιλήψεων. Ενδεικτικά, ανέτρεψε την πεποίθηση ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε περί το 4004 π.Χ., καθώς και την αντίληψη περί ενιαίας και μοναδικής ανθρώπινης γενεαλογίας από ένα αρχέγονο ζεύγος».
Από τη θέση των γυναικών στην Ιστορία μέχρι τον τρόπο που οι κοινωνίες κατέγραφαν και διεκδικούσαν τα δικαιώματά τους ο Θ. Παπακώστας αξιοποιεί την Αρχαιολογία σαν καθρέφτη του παρόντος, μετατρέποντάς τη σε εργαλείο ευαισθητοποίησης και ακτιβισμού:
«Η γνώση της Ιστορίας συνιστά θεμελιώδη προϋπόθεση για την κατανόηση και τη διαμόρφωση της πολιτικής και κοινωνικής αλλαγής. Η αδυναμία διατήρησης και μετάδοσης της ιστορικής εμπειρίας εγκυμονεί τον κίνδυνο αναπαραγωγής παθογενειών του παρελθόντος. Η κατανόηση των μηχανισμών που οδήγησαν σε κρίσιμες κοινωνικές αλλαγές αποτελεί αναγκαία συνθήκη για τη διατήρηση και την εξέλιξη κεκτημένων δικαιωμάτων. Ωστόσο, στις σύγχρονες κοινωνίες παρατηρούνται συστηματικές προσπάθειες διαστρέβλωσης ή αποσιώπησης της ιστορικής πραγματικότητας, γεγονός που καθιστά την υπεράσπιση της ιστορικής γνώσης επιτακτική, προκειμένου να αποτραπεί αυτή η οπισθοδρόμηση. Και, δυστυχώς, ήδη κάποιοι προσπαθούν να μας επιστρέψουν στο σκοτάδι».
Η ψευδοεπιστήμη λυμαίνεται τον δημόσιο λόγο στην Ελλάδα
Μέσα από τις ζωντανές αναμεταδόσεις του στα social media ο Θ. Παπακώστας χρησιμοποιεί την επιστήμη του ως αφετηρία για να θίγει ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κοινωνικής δικαιοσύνης: «Η κοινωνία και η πολιτική δεν αποτελούν φαινόμενα αποκομμένα από το ιστορικό τους πλαίσιο. Τα κράτη και οι λαοί διαθέτουν ιστορική συνέχεια, ωστόσο η συλλογική μνήμη δεν αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό τους· αντιθέτως, απαιτεί συνειδητή καλλιέργεια. Η Ιστορία έχει καταδείξει ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτέλεσαν το διακύβευμα σκληρών και αιματηρών αγώνων, όπως ο αγώνας για την κατάργηση της δουλείας στις ΗΠΑ, καθώς και οι διεκδικήσεις για την κατοχύρωση των δικαιωμάτων των γυναικών τόσο στον δυτικό κόσμο όσο και σε άλλες κοινωνίες».
Για τις συνωμοσιολογίες σχετικά με νέες αρχαιολογικές ανακαλύψεις που εξαπλώνονται από τις «μυστικές σήραγγες» του Διαδικτύου σχολιάζει: «Η παραεπιστήμη και ψευδοεπιστήμη λυμαίνεται τον δημόσιο λόγο στην Ελλάδα εδώ και δεκαετίες. Αυτές οι προσεγγίσεις έχουν διάφορες κλίμακες, από μικρές παρερμηνείες -απλά για να κάνουν εντύπωση- μέχρι πλήρως τραγελαφικές θεωρίες για ερπετόμορφους και εξωγήινους Έλ που από το “Άλφα του Κενταύρου μια νυχτιά με το παλινώριο πήραν κάτου” και ήρθαν στη Γη». Ο Θεόδωρος Παπακώστας ξέρει ότι το να αποδομείς τέτοιες θεωρίες είναι σαν να παλεύεις με τη Λερναία Ύδρα: «Έχω μια αρχή: Δεν μπαίνω σε διαδικασία αντιπαραθέσεων. Απλώς φροντίζω να παρέχω σωστή επιστημονική πληροφορία στα δικά μου προφίλ. Η γνώση είναι το μόνο αντίδοτο στη συνωμοσιολογία»).
Μεγάλοι πολιτισμοί... μπαίνουν σε ένα μπαρ
Με τα bestsellers του, όπως το «Χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ;» (spoiler: μετά βίας), τα οποία έχουν μεταφραστεί σε 17 γλώσσες, ο Παπακώστας δεν μένει στη στείρα αφήγηση του παρελθόντος - το φέρνει στο σήμερα, το συγκρίνει με τη σύγχρονη πραγματικότητα και μας δείχνει ότι, παρά τα χιλιάδες χρόνια που μας χωρίζουν από τους αρχαίους, κάποια ζητήματα παραμένουν διαχρονικά: «Το νέο μου βιβλίο “Ένας Αιγύπτιος, ένας Βαβυλώνιος κι ένας Βίκινγκ μπαίνουν σε ένα μπαρ” επιχειρεί να διερευνήσει τους μεγάλους πολιτισμούς του παρελθόντος και τις μυθολογικές τους αφηγήσεις. Προσφέρει μια προοπτική που υπερβαίνει την ατομική και εθνοκεντρική αντίληψη, προωθώντας μια οικουμενική κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας· μας βγάζει από το “εγώ” και μας εντάσσει στο παγκόσμιο “εμείς”, σπάζοντας ρατσισμούς και στερεότυπα».
