Από νωρίς φάνηκε ότι η Φένια Παπαδόδημα είναι μια ξεχωριστή και άκρως ιδιοσυγκρασιακή προσωπικότητα, που κινείται σε περισσότερες από μία μορφές πολιτιστικής δημιουργίας. Ηθοποιός, σκηνοθέτιδα, ερμηνεύτρια, στιχουργός, συνθέτρια και πιανίστρια, πολύ συχνά αξιοποιεί στις παραστάσεις της αρκετές ή και όλες αυτές τις ιδιότητές της συνδυάζοντάς τες σε αποτελέσματα απολύτως προσωπικά ως και μοναδικά.
Μια τέτοια περίπτωση είναι και «Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης», μια μουσικοθεατρική μεταφορά του ομότιτλου διηγήματος του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη που παίζεται στο Θέατρο Μπέλλος κάθε Δευτέρα και Τρίτη. Η παράσταση φέρει εξολοκλήρου την υπογραφή της καθώς την έχει σκηνοθετήσει και αναλάβει την υποκριτική και τραγουδιστική ερμηνεία με τον μπασίστα Γιώργο Παλαμιώτη που είναι υπεύθυνος και για τα ηχοτοπία τα οποία προσδίδουν ιδιαίτερη ατμοσφαιρικότητα στο έργο και τον ντράμερ Παναγιώτη Κωστόπουλο να συνοδεύουν την φωνή και το πιάνο της. Μίλησα μαζί της για την παράσταση, τον Παπαδιαμάντη αλλά και την εποχή μας στην οποία η καθημερινότητα έχει γίνει πολύ δύσκολη και ακόμα περισσότερο η αυθεντική δημιουργία.
Η μουσική του κειμένου είναι μόνο το νέι του δερβίση, δηλαδή η απουσία της καθώς αυτό δεν ηχεί παρά μόνο στο τέλος, ή ενυπάρχει στις λέξεις και στα κενά μεταξύ τους, στα λόγια και στις σιωπές του γραπτού λόγου;
Η μουσική του κειμένου είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Παπαδιαμάντης ενορχηστρώνει τις ίδιες τις λέξεις, τις σκέψεις, τις εικόνες, τους συνειρμούς. Είναι ο τρόπος που σκηνοθετεί την αφήγηση. Η προσέγγισή του είναι μουσική. Το νέι αναφέρεται αρκετές φορές πριν από το τέλος αλλά μέσα στη βουή του κόσμου. Στο τέλος μόνο ακούγεται μέσα στην ησυχία της «πεπρωμένης νύχτας».
Απασχολεί τον Παπαδιαμάντη από πού και πώς έρχεται ο δερβίσης και τι θα απογίνει μετά το τέλος του διηγήματος;
Αυτό που έχει ενδιαφέρον στο γεγονός της εξαφάνισης του δερβίση στο τέλος του διηγήματος είναι ότι μας αφήνει με τον απόηχο σημαντικών ερωτηματικών. Όχι απλά ποιος ήταν, από πού ερχόταν και πού πήγαινε, αλλά κυρίως γιατί η αινιγματική μορφή του μαζί με τη μουσική της καταφέρνει να μας αλλάξει, να αφήσει μέσα μας τον απόηχο μιας εμπειρίας που δεν μπορούμε να κατατάξουμε σε ένα κουτάκι. Δεν είναι μόνο η συμπόνια που διεγείρει μέσα μας αλλά και η μουσική του, τόσο πλούσια σε επίπεδα ώστε σχεδόν τρελαίνει τον ακροατή, ακόμα και τον αναγνώστη που δεν την ακούει καν αλλά μόνο την υποθέτει.
Ερμηνευτικά λειτουργείς ως ο δερβίσης, μια αποστασιοποιημένη αφηγήτρια ή εξίσου και τα δύο;
Είναι στιγμές που ταυτίζομαι με το πρόσωπο του δερβίση. Το μεγαλύτερο όμως μέρος του κειμένου το αφηγούμαι μέσα από τη μουσική. Η αφήγησή μου είναι μουσική. Δεν είναι μια συνηθισμένη αποστασιοποιημένη αφήγηση και αυτό συμβαίνει γιατί το κείμενο έχει πολλά επίπεδα ανάγνωσης. Όλα όσα εμπεριέχει έχουν ή μπορούν να αποκτήσουν και μια συμβολική διάσταση. Αυτό ανοίγει και άλλους δρόμους στην ερμηνεία. Την πάει πολύ πιο μακριά από την προφανή αφήγηση μιας ιστορίας.
Τα άλλα δύο όργανα είναι επίσης «φωνές» όπως η ερμηνεία και το πιάνο σου;
Η φωνή και όλα τα όργανα της παράστασης είναι ένα σώμα. Το μπάσο και τα ντραμς όπως τα παίζουν οι δύο μουσικοί «απαντούν» στο μουσικό σύμπαν μου με έναν δικό τους αυθεντικό τρόπο. Και οι τρεις μας χτίζουμε τον κόσμο, το σώμα της παράστασης σαν γλύπτες που αφαιρούν όσα στοιχεία δεν χρειάζονται στο έργο τους.
Θα έλεγες ότι το κύριο στοιχείο του κειμένου είναι η ακούσια, ίσως και αναγκαστική, μετάβαση σε έναν άλλο τόπο/χώρο, πιθανόν και χρόνο, ή αυτή είναι μόνο μία παράμετρος του βαθύτερου νοήματός του;
Το θέμα «ξένος» έχει πολλές παραμέτρους, προσεγγίσεις και εκφάνσεις, και ο Παπαδιαμάντης αγγίζει με μαγικό τρόπο όσες μπορώ να φανταστώ. Φυσικά το κοινωνικό ζήτημα υπάρχει και θα υπάρχει πάντα γιατί είναι ζήτημα καρδιάς. Σε μια εποχή όπου ο άνθρωπος τείνει να νομιμοποιήσει πλήρως την ψυχρότητά της ο Παπαδιαμάντης έρχεται να μας θυμίσει τη σωστή τοποθέτηση απέναντι στον ξένο. Αλλά ο δερβίσης του δεν είναι ένας απλός πρόσφυγας, είναι καθ’ όλα «ξένος». Δεν έχει καμία αναγνωρίσιμη ταυτότητα, ούτε κοινωνική, ούτε θρησκευτική. Δεν ξέρουμε και δεν θα μάθουμε τίποτα γι’ αυτόν. Είναι ένα αίνιγμα και για αυτό η παρουσία του έχει τόση δύναμη.
Πιστεύεις ότι μόνον αυτό το διήγημα του Παπαδιαμάντη εξακολουθεί να είναι τόσο επίκαιρο ή αυτό ισχύει για το μεγαλύτερο μέρος του έργου του;
Ο Παπαδιαμάντης είναι πάντα επίκαιρος γιατί τα κείμενά του περιέχουν μόνον αλήθειες. Όποιο διήγημά του και αν διαβάσει ένας άνθρωπος, θα βιώσει μια διαφορετική εσωτερική κατάσταση που θα τον φέρει πιο κοντά στον ίδιο του τον εαυτό. Θα του θυμίσει ποια πράγματα είναι σημαντικά στη ζωή και ποια δεν είναι, θα τον κάνει να συνειδητοποιήσει «το άστατο των ανθρωπίνων πραγμάτων» για να σταθεί παρατηρητής του εαυτού του και των λανθασμένων επιλογών του. Ο λόγος του είναι τόσο καθαρός ώστε λειτουργεί ως καθρέφτης. Γι’ αυτό και είναι διαχρονικός, πάντα επίκαιρος.
Στην ηλεκτρονική εποχή όπου όλα τρέχουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα και στη συγκυρία της κλιματικής κρίσης και της πανδημίας τι και πόσα έχει να μας πει, ίσως και να μας διδάξει ο Παπαδιαμάντης;
Ο λόγος που διαβάζω Παπαδιαμάντη και ανεβάζω τα κείμενά του στο θέατρο είναι ακριβώς αυτό που προσφέρει ο λόγος του. Μια πεντακάθαρη και αμετακίνητη στάση, μια θέση απέναντι στον άνθρωπο και στη ζωή. Μια στάση που δεν αλλοιώνεται από την εμπορική και κοινωνική επιτυχία που οι περισσότεροι άνθρωποι κυνηγούν σήμερα. Σε μια εποχή όπου οι περισσότεροι/ες αλλάζουν γνώμες, στάσεις, θέσεις και φίλους ανάλογα με τα τρέχοντα συμφέροντά τους, κανείς δεν πιστεύει σε τίποτα και καθένας είναι έτοιμος να σπρώξει τον διπλανό του στον γκρεμό, έτσι, από απλή υστεροβουλία, το να διαβάζεις Παπαδιαμάντη είναι μια πράξη λύτρωσης, επιστροφής στην πηγή της αληθινής ζωής, της χαράς, της αιωνιότητας.
Ποιες είναι οι διαφορές από την αρχική εκδοχή της παράστασης στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ και γιατί μείωσες τον αριθμό των οργάνων από πέντε σε τρία;
Στην Εναλλακτική Σκηνή είχαμε παίξει με τον σαξοφωνίστα David Lynch και τον τρομπετίστα Ανδρέα Πολυζωγόπουλο. Ήταν εντελώς διαφορετική συνθήκη, κυρίως λόγω του χώρου. Στη σκηνή του Θεάτρου Μπέλλος ήταν απόλυτα απαραίτητο να μειώσουμε τους συντελεστές. Επίσης ανακάλυψα ότι ήταν ενδιαφέρουσα η δυσκολία του να μην έχουμε πνευστά. Η φωνή μου και τα ηχητικά τοπία του Γιώργου Παλαμιώτη τα αντικαθιστούν και θεωρώ ότι αυτό είναι ακόμα πιο ενδιαφέρον αφηγηματικά.
Είτε σε παραστάσεις έργων άλλων είτε δικών σου δημιουργιών αναζητείς τον τρόπο που συνδέονται με την κοινωνία; Και αν δεν υπάρχει αυτή η διασύνδεση, προσπαθείς να την δημιουργήσεις με την παράσταση;
Πάντα με ενδιαφέρει το κείμενο να έχει μια χειροπιαστή κοινωνική διάσταση. Ο άνθρωπος, η θέση του, η στάση του απέναντι σε ό,τι συμβαίνει γύρω του και στην κοινωνία, η ευαισθησία του στις καταστροφές που βιώνουν άλλοι είναι δείγμα της αφύπνισης, μαρτυρία υπαρξιακή. Δεν θα υπάρξει σωτηρία μόνο για εμάς αν δεν μας ενδιαφέρει η σωτηρία των άλλων. Το πόσο και πώς ενδιαφερόμαστε για τους άλλους είναι ένα ερώτημα που θέλω να υπάρχει σε ό,τι δημιουργώ γιατί το θέτω και στον εαυτό μου και στους άλλους.
Ποια είναι η κυριότερη πηγή έμπνευσης αλλά και το κίνητρο για τα έργα που δημιουργείς εξαρχής η ίδια;
Πηγή έμπνευσης αποτελεί η ποίηση, κάθε μορφής ποίηση. Η ποίηση προϋποθέτει μία αποστασιοποίηση από τα εγκόσμια και μια απομάκρυνση σε έναν ήσυχο τόπο. Αυτή η ησυχία χαρακτηρίζει και τον Παπαδιαμάντη. Επίσης, οι μουσικές που αγαπώ είναι εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους, ανοίγουν τον χώρο και τον χρόνο και αυτό με τη σειρά του οδηγεί από άλλον δρόμο στην ησυχία.
Σε μια τόσο σκληρή εποχή, με το μίσος και τη βία διάχυτα παντού, ο Πολιτισμός είναι σίγουρα περισσότερο απαραίτητος από ποτέ. Υπάρχει, όμως, χώρος γι’ αυτόν;
Ολο και περισσότερο τα τελευταία χρόνια κάθε προϊόν τέχνης πρέπει να είναι εμπορικό πριν καν υπάρξει, οφείλει να απευθύνεται σε μια αγορά ήδη πριν δημιουργηθεί. Διάφοροι «ειδικοί» συμβουλεύουν τους καλλιτέχνες για το πώς πρέπει να κινηθούν, ακόμα και για το ποιο θέμα να επιλέξουν! Όλα είναι κατευθυνόμενα, συγκεκριμένες θεματικές προωθούνται ευκολότερα γιατί έχουν περισσότερο κοινό που επίσης διαμορφώνεται συστηματικά με ποικίλους, άμεσους και έμμεσους, τρόπους. Ακόμη και οι «επαναστατικές» θεματικές είναι απόλυτα αναλώσιμες και εμπορικές! Παρήλθαν οι εποχές που ο δημιουργός πάλευε να φέρει στην επιφάνεια μια σταγόνα καθαρής αλήθειας χωρίς να σκέφτεται το συμφέρον ή την προσωπική προβολή του. Καθένας ασχολείται με το πού, πώς και τι θα πουλήσει καλύτερα. Το να ανεβάζεις Παπαδιαμάντη σε τέτοιους καιρούς είναι μια πράξη αντίστασης στο ρεύμα της εμπορευματοποίησης των πάντων.
Πώς βλέπεις την κοινωνικοπολιτική κατάσταση στη χώρα μας σήμερα, στη μετά την οικονομική κρίση εποχή;
Πότε πέρασε η οικονομική κρίση και δεν το κατάλαβα; (γέλια) Η κατάσταση εξακολουθεί να είναι πολύ δύσκολη, βαθύτατα στενόχωρη και απογοητευτική. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι τόσο κοινωνικοπολιτικό όσο ανθρώπινο και πνευματικό. Το ψέμα, η απάτη, η παντελής έλλειψη δικαιοσύνης έχουν γίνει πλέον καταστάσεις μόνιμες και συνηθισμένες. Δεν αντιδρούμε σε αδιανόητα εγκλήματα και αυτό είναι το πλέον ανησυχητικό. Δεν ξέρουμε τι να κάνουμε με το ότι γεννηθήκαμε άνθρωποι! Έτσι βλέπω πια εμάς τους ανθρώπους νωθρούς, μουδιασμένους και σε κατάθλιψη. Ελπίζω και πιστεύω, όμως, ότι αυτό δεν θα διαρκέσει για πολύ ακόμα.
Πώς μπορούν να ανταποκριθούν οι άνθρωποι του Πολιτισμού σε αυτή τη συνθήκη και θεωρείς ότι το κάνουν σε επαρκή βαθμό;
Αυτό που μπορείς είναι να κάνεις αυτό το οποίο αγαπάς με σεβασμό στον εαυτό σου και στα όνειρά σου. Μπορεί να ακούγεται τετριμμένο, αλλά δεν είναι καθόλου απλό να το εφαρμόσεις.
Πώς αντιμετωπίζεις όλες αυτές τις νέες δυσκολίες και προκλήσεις για τη δημιουργία; Ποια είναι, για παράδειγμα, η άποψή σου για την Τεχνητή Νοημοσύνη;
Θεωρώ ότι δεν μου φτάνει μια ολόκληρη ζωή για να γνωρίσω τα θαύματα, τους εγκλωβισμούς και τις υπερβάσεις της δικής μου νοημοσύνης. Η γοητεία της μηχανής που σκέφτεται, επεξεργάζεται δεδομένα, ακόμα και συναισθήματα, και δημιουργεί έχει ενδιαφέρον ως φαινόμενο αλλά μέχρι ενός σημείου. Όταν υπερεκτιμάται, αρχίζει και με κουράζει. Πιστεύω ότι οι λάτρεις της έχουν αποκοπεί από την ίδια τους τη συνείδηση.
Θα χαρακτήριζες τον εαυτό σου αισιόδοξο ως άνθρωπο αλλά και ως δημιουργό;
Ναι, είμαι αισιόδοξη γιατί είμαι κοντά στον Θεό, όσο και αυτό δεν είναι και τόσο trendy. Αυτό είναι που αγαπώ στον Παπαδιαμάντη και σε όλους τους συγγραφείς με τους οποίους έχω καταπιαστεί. Η σχέση τους με το θείο, η υπέρβαση των αδιεξόδων του κόσμου.
Και τα πιο άμεσα από τα προσεχή σχέδιά σου;
Ετοιμάζω το δεύτερο προσωπικό άλμπουμ μου με τραγούδια στα οποία έχω γράψει τους στίχους και τη μουσική, όλα αυτά που συγκεντρώθηκαν τόσα χρόνια σε πολλές θεατρικές παραστάσεις. Επίσης, ένα μεγάλο μουσικό όνειρό μου επιτέλους υλοποιείται και ετοιμάζεται να ταξιδέψει στην Ευρώπη. Είναι έκπληξη όμως και δεν θα το αποκαλύψω ακόμα!
