Στις 2/11/2005 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ανακηρύσσει την 27η Ιανουαρίου Διεθνή Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Ολοκαυτώματος από το ναζιστικό καθεστώς του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, με αφορμή, στις 27/1/1945, την απελευθέρωση των κρατουμένων στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου.
Ανάμεσα στις βιωματικές μαρτυρίες ιδιαίτερη θέση κατέχει η «Τζιοκόντα» του Νίκου Κοκάντζη. Ο Κοκάντζης, που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί συγγραφέας του ενός βιβλίου, που άφησε ωστόσο ισχυρό αποτύπωμα στον χώρο της λογοτεχνίας. Η «Τζιοκόντα» πρωτοεκδόθηκε το 1975 και παρουσιάστηκε ως ραδιοφωνική σειρά 13 επεισοδίων από το Πρώτο Πρόγραμμα με την Πέμυ Ζούνη και τον Γιάννη Φέρτη.
Η ξεχωριστή αξία του βιβλίου, πέραν της αυτοβιογραφικής μαρτυρίας, αφορά και άλλη μία παράμετρο. Αποτελεί μια καλή αφορμή για τους αναγνώστες (απευθύνεται σε μεγάλους έφηβους 15-16+) να εστιάσουν στο Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων.
Ενας μύθος
Μέσα από το βιβλίο διαφαίνεται ότι αποτελεί μύθο η αντίληψη για την καλή μας σχέση με τους Εβραίους εκείνη την περίοδο. Ιστορικά είναι γνωστό ότι μέχρι το 1945 είχε δολοφονηθεί το 92% των Ελληνοεβραίων, ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά εξόντωσης των Εβραίων στην Ευρώπη. Πριν από τον πόλεμο, σε 27 κοινότητες στην Ελλάδα ζουν περίπου 77.000 Εβραίοι, εκ των οποίων οι 50.000 στη Θεσσαλονίκη. Από τις 15 Μαρτίου του 1943, όταν από τον Παλιό Σιδηροδρομικό Σταθμό της Θεσσαλονίκης αναχώρησε με Εβραίους πολίτες ο πρώτος συρμός τρένου, μέχρι τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου, 45.000 εξ αυτών εκτοπίζονται στα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Άουσβιτς, του Μπίρκεναου και του Μπέργκεν Μπέλσεν, όπου τα SS τους δολοφονούν.
Ο Κοκάντζης αφηγείται ένα στιγμιότυπο αυτής της περιόδου τριάντα χρόνια μετά. «Η Τζιοκόντα, με τα γκριζογάλανα και λίγο λοξά μάτια, ψηλή, καλοσχηματισμένη, κι ένα χαμόγελο που φώτιζε και ζέσταινε τον κόσμο (…) ήταν η πρώτη γυναίκα που μου χαμογέλασε… ένα χαμόγελο αλλιώτικο… υψώνοντας τα μάτια της στα δικά μου, στο μισοσκόταδο ενός ανοιξιάτικου βραδιού… ένα φευγαλέο χαμόγελο ενώ το μυαλό μου ένιωθε ζαλισμένο από ακατανόητη ταραχή».
Ενα χρονικό εφηβείας και έρωτα. Αυτό είναι το βιβλίο, που αφορά τη βίαιη ενηλικίωση ενός έφηβου που στιγματίζεται από το διπλό τραύμα της απώλειας της αγαπημένης του και της θηριωδίας του πολέμου. Παρ’ όλα αυτά, αποτελεί έναν ύμνο στη ζωή.
Προσωπική και συλλογική ιστορία
Με απλή γραφή, με λόγο λιτό και σύντομο, το βιβλίο «παίζει» με τα αντιθετικά συναισθήματα των πρωταγωνιστών αλλά και των αναγνωστών. Με τόνο άλλοτε ελεγειακό κι άλλοτε λυρικό, άλλοτε βίαιο κι άλλοτε τρυφερό, με εικόνες που αντιπαραθέτουν την πάλλουσα εφηβεία και την ένταση του συναισθήματος με τη δραματικότητα και την τραγικότητα της εποχής και του τέλους. Με δομή και γραφή που ακολουθεί τις παραδοσιακές φόρμες και τεχνικές, μέσα από μια διαρκή αναδρομική αφήγηση, ο Κοκάντζης δημιουργεί μια ιστορία χαρακτήρων. Η εστίασή του ακολουθεί τα δύο παιδιά καθώς η προσωπική τους ιστορία εξελίσσεται παράλληλα με τη συλλογική. Αποδίδει εύστοχα τον τρόπο με τον οποίο «ανάμεσα στον θάνατο και στον φόβο εμείς χαιρόμασταν, ελπίζαμε και ονειρευόμασταν. Κάθε μέρα εμείς τον νικούσαμε τον πόλεμο». Κι όπως γράφτηκε το 1999 στη Le Monde (δεδομένου ότι το βιβλίο έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες): «Η αφήγηση είναι ένα “Άσμα ασμάτων” της αφύπνισης της επιθυμίας, της ανακάλυψης του θάμπους της σάρκας, της τελετουργίας των χαδιών». Γιατί ο έρωτας δύο δεκαπεντάχρονων παιδιών στη Θεσσαλονίκη της Κατοχής συνιστά μια πράξη αντίστασης στον ζόφο του πολέμου και στη θηριωδία των ναζιστών. Και η ιστορία του Νίκου και της Τζιοκόντα γίνεται πανανθρώπινη και διαχρονική.
Να μείνει ζωντανή η μνήμη
«Φοβάμαι μήπως κάποτε το μυαλό μου ξεχάσει… τα σ’ αγαπώ… τη φωνή της, την αφή των χειλιών της, τη μυρουδιά της… όσα ειπώθηκαν μα κι όλες τις σιωπές μας. Το γέλιο και τη θλίψη και τον έρωτα που ήτανε Αυτή. Αυτό που ελάχιστοι βρίσκουνε σε μια ολόκληρη ζωή εμένα μου δόθηκε στην αρχή της ζωής μου. (…) Τώρα η Τζιοκόντα είναι ένα όνειρο… κάπου στην Ανατολική Γερμανία ένα μέρος της μπορεί να ζει στον φλοιό ενός δένδρου… να τη μύρισαν οι άνθρωποι σε ένα λουλούδι… οι άνεμοι να τη φέρανε πίσω στην Ελλάδα και να την ανέπνευσα σε μια ασυνείδητη ολοκλήρωση αγάπης… Γιατί οι άνθρωποι πεθαίνουν μόνο όταν τους ξεχάσουμε» εξομολογείται ο ενήλικας αφηγητής.
Ογδόντα χρόνια μετά το Ολοκαύτωμα και καθώς ο αριθμός των επιζώντων μειώνεται, αποτελεί επιτακτική ανάγκη το να μείνει ζωντανή η ιστορική μνήμη, γιατί μόνο τότε γίνεται πράξη το «Ποτέ ξανά». Γιατί, όπως έγραψε και η Πολωνή συγγραφέας Ζοφία Κοσάκ-Στζούκα, «αυτός που σιωπά μπροστά στον φόνο γίνεται συνεργός. Αυτός που δεν τον αποδοκιμάζει, τον επιδοκιμάζει».
Info
Νίκος Κοκάντζης, «Τζιοκόντα»
Εκδόσεις Πατάκη
Ηλικία: Από 15+ ετών
Σελίδες: 136
Τιμή: 10,85 ευρώ
