Στον Καναδοαμερικανό δημιουργό Τζέρεμι Ποντέσουα οφείλει τα μέγιστα η λεγόμενη χρυσή εποχή της τηλεόρασης. Ο ταλαντούχος σκηνοθέτης γνώρισε από νωρίς την καταξίωση μέσα από τα κομβικά επεισόδια που υπέγραψε για τη θρυλική σειρά «Six feet under» («Γραφείο Κηδειών Φίσερ») πριν γίνει περιζήτητος για τις πιο πετυχημένες και ποιοτικές σειρές όλων των εποχών. Από το «Game of thrones» στο «Boardwalk empire», από το «True detective» στο «Station eleven» (την πιο προσωπική του δουλειά όπως είπε), από το «Homeland» στο «Dexter» και από το «Rome» στο «The walking dead» και σε δεκάδες δραματικές σειρές, ο Ποντέσουα ήταν η πιο σίγουρη και αξιόπιστη λύση πίσω από την κάμερα. Λίγο πριν περάσει στα γυρίσματα του τηλεοπτικού reboot του «Blade runner», μιλήσαμε εφ’ όλης της ύλης με τον Τζέρεμι Ποντέσουα στο πλαίσιο της επίσκεψής του στο Agora Series του φετινού Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
Παρόλο που έχετε υπογράψει πολλές δουλειές, για πολλούς θα είστε για πάντα ο άνθρωπος που απογείωσε το «Six feet under».
Οταν με κάλεσε ο Άλαν Μπολ (σεναριογράφος του «American beauty») να μπω στον κόσμο του «Six feet under», είχε δημιουργηθεί μονάχα ο εκπληκτικός πιλότος. Μεταπήδησα λοιπόν από το Τορόντο στο Λος Άντζελες κι αυτή η εμπειρία διεύρυνε τα καλλιτεχνικά μου όρια. Έζησα πράγματα που δεν θα πλησίαζα αν δούλευα αποκλειστικά στον κινηματογράφο. Βέβαια, αν έκανα αυτή τη σειρά σήμερα, θα την έκανα εντελώς διαφορετικά, γιατί έβλεπα τα θέματα ζωής και θανάτου εντελώς διαφορετικά. Τώρα που μεγαλώνω και έχω χάσει ανθρώπους, αντιμετωπίζω διαφορετικά το δράμα της θνητότητας.
Στη δημόσια συζήτηση σχετικά με όσα διαχωρίζουν την τηλεόραση και τον κινηματογράφο υπάρχει η γενική αντίληψη ότι ο σκηνοθέτης δεν παίρνει τις τελικές αποφάσεις, αλλά αυτές ανήκουν στους παραγωγούς (showrunners) και στους developers. Τι απαντάτε σ’ αυτό;
Οταν παραλαμβάνεις ένα σενάριο, αυτό είναι ένα ασπόνδυλο πράγμα, δίχως σάρκα και ψυχή. Η δουλειά του σκηνοθέτη λοιπόν είναι να του εμφυσήσει ζωή κατά κάποιον τρόπο. Υπάρχουν χιλιάδες αποφάσεις που πρέπει να παρθούν, από τον σχεδιασμό της δράσης και τις ερμηνείες μέχρι τις πιθανότητες εξέλιξης μιας σκηνής. Κάθε σειρά έχει μια προκαθορισμένη παλέτα ως προς το στιλ, τον τόνο και την αισθητική, αλλά κάθε επεισόδιο έχει μια δική του, αυτόνομη ζωή. Υπάρχουν σειρές στις οποίες όλοι θυμόμαστε ένα συγκεκριμένο επεισόδιο, για το οποίο λέμε «αυτό ήταν το καλύτερο». Για εμένα αυτή είναι η πρόκληση κι αυτή θα πρέπει να είναι για κάθε σκηνοθέτη που εργάζεται στις σειρές. Και το ρίσκο τού να πετύχεις ή να αποτύχεις γίνεται όλο και μεγαλύτερο ανάλογα με το μέγεθος και τη συνολική ποιότητα της δουλειάς. Αν μάλιστα είσαι ένας από τους βασικούς σκηνοθέτες και όχι ένας που έρχεται ως επισκέπτης, τότε αναλαμβάνεις μια σοβαρή δέσμευση που απαιτεί πάρα πολύ χρόνο.
Σκηνοθετήσατε δύο σπουδαίες ταινίες της δεκαετίας του ’90, την «Έκλειψη» και τις «Πέντε αισθήσεις», και μετά περάσατε σε εμβληματικές σειρές. Έχετε αναρωτηθεί πώς θα εξελίσσονταν η καριέρα εκείνου του κινηματογραφικού σκηνοθέτη στον Καναδά;
Νομίζω πως ο Ατόμ Εγκογιάν δείχνει τον δρόμο με την καριέρα του. Αναδειχθήκαμε από το ίδιο κινηματογραφικό περιβάλλον και υπήρξε μέντοράς μου. Ο ίδιος είναι καλός σεναριογράφος και σχεδόν κάθε χρόνο έγραφε και σκηνοθετούσε μια νέα ταινία. Εγώ δεν θα μπορούσα να το καταφέρω αυτό γιατί δεν έχω αυτή τη δεξιότητα.
Είναι οι αντοχές του διαφορετικές;
Δεν είναι οι αντοχές, αλλά η επίκτητη ικανότητα. Χρειάστηκα πέντε χρόνια για την πρώτη ταινία μου και άλλα πέντε για τη δεύτερη. Η μέθοδός μου είναι πιο αργή και διαφορετική. Εκείνος είναι πιο ευέλικτος ως συγγραφέας. Επομένως, ήταν αναπόφευκτο να ακολουθήσουμε διαφορετικούς δρόμους. Δεν ήθελα να σκηνοθετώ για έναν μήνα ανά τέσσερα-πέντε χρόνια, γιατί η σκηνοθεσία στο πλατό είναι αυτό που θέλω να κάνω. Είναι λοιπόν δώρο για εμένα το να συνεργάζομαι με τους σεναριογράφους του «Game of thrones» και του «Boardwalk empire», που κάνουν όλη τη συγγραφική δουλειά, και μετά έρχομαι εγώ να σκηνοθετήσω. Επιπλέον, δεν θα δημιουργούσα κόσμους όπως του «Rome» ή του «Handmaid’s tale» αν δούλευα μόνος μου. Ενώ τώρα μπαίνω σε διαφορετικούς και φανταστικούς κόσμους.
Έχω διαβάσει ότι απεχθάνεστε τη λέξη «περιεχόμενο» (content) και όλα όσα αντιπροσωπεύει. Ωστόσο, οι παραγωγοί και ο Τύπος χρησιμοποιούν επίσημα τον όρο «βιομηχανία περιεχομένου» (content industry).
Αυτοί μπορούν να το χρησιμοποιούν όσο θέλουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα το χρησιμοποιώ κι εγώ. Γνωρίζω ότι μεταχειρίζονται τη δουλειά σαν περιεχόμενο, αλλά είμαι σε θέση να ξέρω ότι είναι και καλλιτεχνική έκφραση. Κι αυτό αποτελεί το κριτήριό μου για τις σειρές που δέχομαι να συνεργαστώ και για τις σειρές που δεν δέχομαι να συνεργαστώ. Αναζητώ αυτή την ευθυγράμμιση των ευαισθησιών ανάμεσα σε δημιουργικούς ανθρώπους.
Ποιο είναι το μέλλον της τηλεόρασης;
Αυτή την περίοδο διανύουμε τη νέα μεγάλη φάση της τηλεοπτικής παραγωγής. Παλιότερα υπήρχε η εβδομαδιαία τηλεόραση, που στην πραγματικότητα ήταν σειρές με γιατρούς που κάθε βδομάδα σώζουν ζωές, αστυνομικούς που λύνουν τις υποθέσεις και δικηγόρους. Και φυσικά τα sitcom και οι σαπουνόπερες. Μετά ήρθε η φάση της συνδρομητικής τηλεόρασης, με περίπλοκες αφηγήσεις που πλησίαζαν περισσότερο το σινεμά, όπου πρωτοστατούσε το ΗΒΟ με το «Wire» και τους «Sopranos», καθώς διαχώρισε τη θέση του με το μότο «Δεν είναι τηλεόραση, είναι HBO». Εκείνη την περίοδο κάθε νέα σειρά αποτελούσε τεράστιο γεγονός, που καθήλωνε τους θεατές σε όλο τον κόσμο την ίδια μέρα και ώρα για να παρακολουθήσουν το νέο επεισόδιο. Εδώ και αρκετά χρόνια έχουμε περάσει στη νέα φάση, που οφείλεται στην τρομερή ανάπτυξη της βιομηχανίας λόγω του streaming. Η τελευταία φορά που η υφήλιος έβλεπε ταυτόχρονα το ίδιο τηλεοπτικό προϊόν ήταν με το «Game of thrones». Πλέον υπάρχουν συναρπαστικές σειρές, απλώς είναι πιο δύσκολο μέσα στην υπερπροσφορά του ιδιωτικού streaming.
Επομένως συμφωνείς ότι η πληθώρα επιλογών δεν είναι καλό πράγμα για τον θεατή.
Αυτή η φάση θα φτάσει γρήγορα σε ένα αδιέξοδο, γιατί τα στούντιο θα συνειδητοποιήσουν ότι δεν γίνεται να εξακολουθούν να παράγουν τόσο ακριβό περιεχόμενο με αμείωτους ρυθμούς, διότι οικονομικά δεν είναι βιώσιμο. Όταν υπάρχουν χίλιες σειρές σε εκατό διαφορετικές πλατφόρμες, η εμπειρία σίγουρα δεν είναι ιδιαίτερη και οι υπερβολικά πολλές επιλογές δεν απελευθερώνουν τον θεατή.
Τι υπολόγισαν λάθος ή τι δεν προέβλεψαν τα στούντιο;
Με τον καιρό οι πλατφόρμες λειτούργησαν σαν χώροι εναπόθεσης για όγκους αμέτρητων σειρών. Όμως δεν ήταν πάντα έτσι. Παλιότερα το Netflix επένδυε σε σειρές όπως το «House of cards». Αργότερα, για να καλύψουν τη ζήτηση, αγόραζαν ολόκληρες σεζόν από άλλα δίκτυα, έβγαζαν φτηνότερες σειρές, μετά ντοκιμαντέρ και μετά reality. Γιατί ήθελαν να τους προσελκύσουν όλους με όσο το δυνατόν περισσότερο υλικό. Δεν θέλω να πω ότι απλώς έγιναν άπληστοι, αλλά δεν γίνεται να συντηρήσεις αυτό το οικονομικό μοντέλο χωρίς σοβαρές συνέπειες, γιατί θα βρεθείς να ανταγωνίζεσαι τις πολύ βαθιές τσέπες του Amazon ή της Apple, που ξέραμε ότι είναι μια εταιρεία που παράγει τηλέφωνα και ξαφνικά παράγει τηλεοπτικές σειρές. Κάπως έτσι το streaming έχει μετατραπεί σε παγκόσμια βιομηχανία. Οι streamers αυτή τη στιγμή αντιλαμβάνονται ότι έρχεται μια μεγάλη αλλαγή και για να επιβιώσουν, βγάζουν φθηνότερες δουλειές. Δηλαδή λένε «θέλω ένα νέο “Game of thrones”, αλλά με το μισό κόστος». Δεν γίνεται έτσι. Καλύτερα να γυρίσουμε στους γιατρούς, στους δικηγόρους και στους μπάτσους.
Κι αυτό το σύστημα κλόνισαν οι απεργίες των σεναριογράφων που πάλεψαν αυτό το οικονομικό μοντέλο και τις νέες συνθήκες εργασίας που δημιουργούσε…
Πάλεψαν για πολλά πράγματα, γιατί οι streamers υπήρξαν ανειλικρινείς απέναντί τους. Τους είπαν ότι ξεκινούν ένα πείραμα και δεν ξέρουν πόσο μεγάλο κοινό θα καταφέρουν να προσελκύσουν, επομένως δεν μπορούσαν να πληρώσουν αρκετά. Βέβαια, όπως αποδείχθηκε, δεν έκαναν τίποτα πειραματικό, έστησαν μια τεράστια επιχείρηση. Και αργότερα ήρθαν τεράστια κέρδη που δεν ήθελαν να τα μοιραστούν. Όταν ένα δίκτυο απασχολεί ανθρώπους και διεκδικεί τον χρόνο, τον μόχθο και τους καρπούς της δημιουργικότητάς τους, πρέπει να τους πληρώνει. Το επιχειρηματικό ρίσκο δεν είναι δικό τους. Αυτοί δούλεψαν και οφείλουν να πληρωθούν. Οι streamers έβγαζαν τρελά κέρδη και επένδυαν αλόγιστα ποσά χωρίς να πληρώνουν αρκετά τους εργαζόμενους. Αρχικά τους έλεγαν ότι τους παρέχουν μια πλατφόρμα για να είναι δημιουργικοί και να κάνουν αυτό που αγαπούν και κάπως έτσι κατάφεραν για λίγο να γλιτώσουν. Το αν θα βγάλεις χρήματα εσύ ή όχι είναι δική σου υπόθεση. Εμένα η εργασία μου είναι η ίδια είτε πετύχει η επιχείρησή σου είτε όχι. Και η εργασία πρέπει να κοστολογείται και να αμείβεται δίκαια.
