Η ασίγαστη φήμη και η διαχρονική δύναμη της ταινίας να σοκάρει και να διχάζει οφείλονται στο νεύρο του σκηνοθέτη Γουίλιαμ Φρίντκιν, που πέθανε τον Αύγουστο σε ηλικία 87 ετών. Όμως φαινόμενα όπως αυτό του «Εξορκιστή» δεν συμβαίνουν τυχαία.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’60, με τα κοινωνικά προβλήματα σε έξαρση και τη μεταπολεμική αισιοδοξία για τους θαυμαστούς νέους κόσμους που έρχονται να έχει εκπνεύσει, οι εκμοντερνισμένες μορφές του σινεμά του τρόμου επανατοποθετούσαν το κακό στη ζοφερή καθημερινότητα. Εκείνη την εποχή, ο σεναριογράφος Γουίλιαμ Πίτερ Μπλάτι είδε το «Μωρό της Ρόζμαρι» και εκστασιάστηκε, με αποτέλεσμα να αποτραβηχθεί για να γράψει μια δική του ιστορία για την αντιπαλότητα Θεού και Διαβόλου. Το βιβλίο του αφοσιωμένου καθολικού έγινε best seller το ’71 και στη συνέχεια μετατράπηκε σε σενάριο που κέντρισε το ενδιαφέρον του Γουίλιαμ Φρίντκιν. Η ταινία που κυκλοφόρησε το 1973 αποτέλεσε ένα συμβολικό φινάλε της ταραγμένης εποχής της αμφισβήτησης για την Αμερική, σηματοδοτώντας το πέρασμα του τρόμου στην εμπορική του εποχή.
Η περίοδος των πολιτικών δολοφονιών, των ταραχών και των βρόμικων σκανδάλων, καθώς ήδη το Watergate είχε τραυματίσει ανεπανόρθωτα το κύρος της αμερικανικής πολιτικής, σήμανε σε κυνική αντίστροφη αναλογία την κατάκτηση του mainstream από το σινεμά του τρόμου, το οποίο αγκάλιασε τους αρχέγονους φόβους. Πριν τα «Σαγόνια του καρχαρία» αλλάξουν τη βιομηχανία του θεάματος με τη μάχη ανθρώπου και άγριας φύσης και πριν από την κατάφορα πολιτική «Προφητεία», όπου ο αντίχριστος μεγάλωνε στην οικογένεια ενός διπλωμάτη, προσδίδοντας έτσι συμβολικό ρόλο στην απελευθέρωση του κακού στον κόσμο, το σινεμά του τρόμου σφράγισε και άλλαξε για πάντα ο «Εξορκιστής». Στην ταινία του 1973 το κακό δεν έμπαινε μόνο μέσα στο σπίτι της μέσης αμερικανικής οικογένειας, μα στο ίδιο το κορμί του πιο αθώου μέλους της, καθώς ένας δαίμονας από την Ασσυρία κυριεύει το σπίτι μιας ηθοποιού - ακόμη μια λεπτομέρεια που παραπέμπει στο «Μωρό της Ρόζμαρι» μέσω του επαγγέλματος των χαρακτήρων. Άλλωστε, κλειδί για την κατανόηση του πολιτισμικού εκτοπίσματος και της επιτυχίας του «Εξορκιστή» είναι το σατανικό θρίλερ που σκηνοθέτησε ο Πολάνσκι.
Στον υπερφυσικά αμφίσημο κόσμο του «Εξορκιστή», το τραύμα της χαμένης αθωότητας έπαιρνε νέες, τελεσίδικες όψεις. Σε αντίθεση με τις ταινίες τρόμου όπου το κακό ερχόταν να διαταράξει την εφησυχασμένη αρμονία, στον «Εξορκιστή» η ζημιά είχε ήδη συμβεί. Το κακό είχε ήδη βρεθεί μέσα στην αμερικανική οικογένεια και στην ψυχή των νέων που χάνουν την αθωότητά τους και μόνο η θυσία των αγνών και των ενάρετων θα μπορούσε να το εκδιώξει. Στην καρδιά της απαισιοδοξίας της εποχής, όταν κορυφώνονταν οι αντιδράσεις για το Βιετνάμ και οι ριζοσπαστικές αντιλήψεις που πυροδοτούσαν τα νεανικά κινήματα, ο μύθος του «Εξορκιστή» πήρε υπαρξιακές διαστάσεις και σήμανε μια συντηρητική στροφή, αναζητώντας το φάρμακο της νέας ανεξέλεγκτης πραγματικότητας στη δύναμη της πίστης και στην ιδέα της βιβλικής θυσίας, αφήνοντας οριστικά πίσω το σημείο μηδέν του «Μωρού της Ρόζμαρι».
Οι εισπράξεις της ταινίας ήταν ιλιγγιώδεις και το παραγκωνισμένο είδος του τρόμου ανασύρθηκε από τον b-movie πολτό, βγαίνοντας στο mainstream μέσα από τη γοτθική αγριότητα του «Εξορκιστή». Η επιτυχία του είδους θα έφερνε και μια ελπίδα για την αποκατάσταση της παλιάς τάξης, αν και τα τραύματα του τέλους του ’60 δεν θα ξεχαστούν εύκολα, όπως δεν δείχνει να ξεχνάει η μικρή Ρέγκαν στο μελαγχολικό φινάλε της ταινίας, όπου μάνα και κόρη είναι λίγο πιο κοντά στον Θεό, άρα και πιο ασφαλείς. Η ανασύνταξη των παλιών δυνάμεων είχε ήδη μπει σε τροχιά αποκατάστασης της κοινωνικής τάξης, κάτι που θα οδηγούσε στη συντηρητική εποχή του Ρέιγκαν και στο απολιτικό πέρασμα σε μια άλλη εποχή τρόμου με -όχι τυχαίες- εκλεκτικές συγγένειες με τα απλοϊκά φιλμ της δεκαετίας του ’40 και του ’50. Η (σχεδόν) διασκεδαστική ταύτιση του ονόματος της μικρής δαιμονισμένης με αυτό του επερχόμενου Πρόεδρου των ΗΠΑ επισφραγίζει μεταφυσικά σχεδόν την έλευση της συντηρητικής αναβίωσης στα χρόνια του ’80 υπό την πολιτική κυριαρχία ενός παλιού... ηθοποιού.
Η παραφροσύνη
Το 1971 ο Γουίλιαμ Φρίντκιν θεωρούνταν ένα από τα πιο υποσχόμενα ονόματα του νέου Χόλιγουντ, καθώς προερχόταν από τον πρόσφατο καλλιτεχνικό θρίαμβο της ταινίας «Ο άνθρωπος από τη Γαλλία». Ωστόσο, η ειδοποιός διαφορά του από τους σκηνοθέτες της γενιάς του, που αμφισβητούσαν τα χρηστά ήθη και επανεξέταζαν τα φρονήματα και τους όρους ταύτισης με αντιήρωες, ήταν ότι ο Φρίντκιν ηθικολογούσε τιμωρώντας τους ήρωες όταν γύριζαν την πλάτη τους στην ηθική και παρουσίαζε ευδιάκριτα το καλό και το κακό. Αυτό φαίνεται στη μάχη του πάτερ Κάρας, που έχει χάσει την πίστη του, και στον χαρακτήρα της Κρις ΜακΝίλ (Έλεν Μπέρστιν), μιας άθεης ηθοποιού που εκπροσωπεί τα νέα ήθη. Ο Φρίντκιν κράτησε αυτούσιες τις θρησκόληπτες φοβίες του Γουίλιαμ Πίτερ Μπλάτι, όπου από την έλευση του Εωσφόρου κινδυνεύουν εξίσου οι πιστοί που απομακρύνονται από την Εκκλησία όσο και οι άπιστοι, ηλεκτρίζοντας τις παλιές συμβάσεις του τρόμου με μια νέα αίσθηση του σοκ. Επιπλέον, κατέγραψε με ντοκιμαντερίστικο ρεαλισμό κάθε φρικιαστική λεπτομέρεια που συμβαίνει στο σπίτι (κρατώντας μουχλιασμένα φαγητά για να είναι εμφανής η δυσφορία των ηθοποιών) μπολιάζοντας την οπτική φρίκη με κραυγές, μουγκρητά, κρότους και αδιανόητες βωμολοχίες, προκαλώντας ένα ανεπανάληπτο σοκ στους θεατές που βίωσαν την ταινία την εποχή που βγήκε στις αίθουσες.
Οι συνέχειες που δεν ευδοκίμησαν
Παρά την επιτυχία του «Εξορκιστή» και τις αμέτρητες απομιμήσεις που ακολούθησαν, καμία συνέχεια της ταινίας δεν στέριωσε. Με τον Φρίντκιν να αποτάσσει μετά βδελυγμίας κάθε ιδέα για συνέχεια και τον Μπλάτι σε δικαστική μάχη με το στούντιο, το «Exorcist II: The heretic» ανέλαβε ο Τζον Μπούρμαν. Η παραγωγή αποδείχθηκε προβληματική, καθώς οι Ρίτσαρντ Μπάρτον και Λίντα Μπλερ εμφανίζονταν μονίμως μεθυσμένοι στο πλατό. Ο Μπούρμαν προσπάθησε να κάνει κάτι λιγότερο θρησκόληπτο και προσέγγισε πιο επιστημονικά την άνιση μάχη με τον δαίμονα, αλλά με ένα άκρως προβληματικό σενάριο. Η ταινία καταποντίστηκε το 1977 που κυκλοφόρησε.
Την τρίτη ταινία ανέλαβε ο ίδιος ο Μπλάτι το 1990, με πρωταγωνιστή τον Τζορτζ Σκοτ. Το αποτέλεσμα ήταν μια χαμένη ευκαιρία. Ο Μπλάτι οραματίστηκε μια πεσιμιστική αστυνομική ταινία με serial killer (πριν ο Φίντσερ με το «Se7en» το κάνει μόδα), αλλά τα στούντιο δεν ήταν έτοιμα για κάτι τέτοιο και έκαναν αχρείαστες «εμπορικές» προσθήκες -μαζί με έναν κάκιστο εξορκισμό στο φινάλε-, με αποτέλεσμα το φιλμ να χαντακωθεί. Την τέταρτη ταινία σκηνοθέτησε ο Πολ Σρέιντερ με πρωταγωνιστή τον Στέλαν Σκάρσγκαρντ, αλλά ο αντισυμβατικός δημιουργός έκανε τους παραγωγούς, που έφριξαν με το αποτέλεσμα, να τον απολύσουν και να αναθέσουν στον Ρένι Χάρλιν να γυρίσει την ταινία από την αρχή. Η εκδοχή του Χάρλιν φέρει τον τίτλο «The beginning» και παραμένει μνημείο κακοτεχνίας και κακογουστιάς.
8 λόγοι που η ταινία θεωρείται «καταραμένη»
1. Το σπίτι που θα αποτελούσε το σκηνικό κάηκε. Διασώθηκε μόνο η κρεβατοκάμαρα όπου θα γίνονταν οι εξορκισμοί.
2. Ο ΜακΓκόουραν, που υποδυόταν τον εκκεντρικό σκηνοθέτη, πέθανε από επιπλοκές της γρίπης.
3. Η Μαλιάρου, που παίζει τη μητέρα του πατέρα Κάρας, απεβίωσε ξαφνικά πριν από την πρεμιέρα.
4. Κατά τη διάρκεια της παραγωγής, αρκετοί από το καστ και το συνεργείο έχασαν μέλη της οικογένειάς τους.
5. Ο γιος του Μίλερ, που έπαιζε τον πατέρα Κάρας, είχε ένα παρ’ ολίγον θανατηφόρο ατύχημα με μοτοσικλέτα.
6. Κατά τη διάρκεια μιας προβολής στη Ρώμη, ένας κεραυνός χτύπησε μια εκκλησία απέναντι από τον κινηματογράφο.
7. Η Έλεν Μπέρστιν και η Λίντα Μπλερ υπέστησαν τραυματισμούς κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων.
8. Ο Φρίντκιν δήλωσε ότι όταν πρωτοείδε το υλικό, εμφανίστηκαν παράξενες εικόνες και ήχοι που δεν είχαν σχεδιαστεί ποτέ.
Η άδοξη αναβίωση
Με την επιστροφή της Έλεν Μπέρστιν στο sequel/reboot της ταινίας γιορτάζεται η 50ή επέτειός της. Και με διεκπεραιωτική σκηνοθεσία, ανερμάτιστη δράση και καταγέλαστη πλοκή
Για τον εορτασμό των 50 χρόνων από την κυκλοφορία της πρώτης ταινίας, μαζί με τις επετειακές 4Κ προβολές σε όλο τον κόσμο και σε φεστιβάλ του εξωτερικού κυκλοφορεί και το sequel/reboot της εταιρείας Blumhouse, που φημίζεται για τις αμφιβόλου αξίας παραγωγές και τη φθηνή εκμετάλλευση σε δοξασμένους τίτλους του παρελθόντος. Η Blumhouse ανέθεσε τη δουλειά στον Ντέιβιντ Γκόρντον Γκριν, που σκηνοθέτησε τη reboot τριλογία του slasher «Η νύχτα με τις μάσκες» («Halloween»), με την Έλεν Μπέρστιν να επιστρέφει όπως η Τζέιμι Λι Κέρτις επέστρεψε στο «Halloween». Το «Εξορκιστής: Πιστός», που κυκλοφορεί στην Ελλάδα την Πέμπτη, είναι μια ταινία με καταγέλαστη πλοκή. Η ανερμάτιστη δράση της έχει αφετηρία την Αϊτή, όπου μια έγκυος δεν γλιτώνει από μια καταστροφή, αλλά η κόρη της γεννιέται και διασώζεται. Όταν μερικά χρόνια αργότερα η ανήλικη, που ζει με τον μπαμπά της, θα χαθεί με την κολλητή της, ο αμετανόητος δαίμονας θα τρυπώσει στην άσπιλη ψυχή της. Τίποτα δεν απασχολεί τον διεκπεραιωτικό σκηνοθέτη, ούτε η μάχη με τον αγνωστικισμό ούτε η συμπόνια ως όπλο στο ανίκητο κακό, παρά μόνο το αναμάσημα των χειρότερων στερεοτύπων του είδους. Και σαν να μην έφτανε αυτό, ο επόμενος «Εξορκιστής» έχει ήδη προγραμματιστεί για τον Απρίλιο του 2025…
