Ο Τάκης γεννήθηκε στην Αθήνα. Στην ηλικία των έξι ετών ο επαγγελματίας τρομπετίστας πατέρας του Θόδωρος Πατερέλης, ο «Τοτό» όπως ήταν γνωστός στην πιάτσα, τον έφερε συρτό στην πόρτα του Ωδείου Αθηνών. Το 1978 ήρθε δεύτερος στον πανελλήνιο διαγωνισμό πιάνου. Μοιραίο ή όχι, την πρώτη θέση κατέκτησε ο διεθνούς φήμης πιανίστας σήμερα Δημήτρης Σγούρος. Με την καθοδήγηση της δασκάλας του Αλίκης Βατικιώτη ο Τάκης αποφοίτησε με δίπλωμα «Άριστα παμψηφεί».
Ο ιός της τζαζ τον προσέβαλε στα δεκάξι του χρόνια, καθώς είχε πια ξεχάσει το όνειρό του να γίνει… τερματοφύλακας του Ολυμπιακού! Οι δίσκοι του πατέρα και οι ραδιοφωνικές εκπομπές του Κώστα Γιαννουλόπουλου και του Σάκη Παπαδημητρίου στο Τρίτο Πρόγραμμα τον ενθουσίαζαν. Σπουδαστής της ζωής, αλλά και του έργου των μεγάλων της τέχνης του αυτοσχεδιασμού, ο Τάκης συνάντησε πρώτη φορά το σαξόφωνο του Charlie «Bird» Parker σε μια εκπομπή του αλησμόνητου ραδιοφωνικού παραγωγού Ζακ Μεναχέμ.
Ολομόναχος στο σπίτι, άκουγε δίσκους και προσπαθούσε να μιμηθεί τους μεγάλους δασκάλους του: Sonny, Dexter Gordon, John Gilmore, Sun Ra. Μεταγράφοντας τα σόλο τους από τα άλμπουμ που γύρναγαν στο πατρικό πικάπ, ο Τάκης μάθαινε το βασικό λεξιλόγιο της τζαζ. Λίγα χρόνια μετά ο Andy McGhee ήταν δάσκαλός του στο σαξόφωνο, στο περιζήτητο Berklee College of Music της Βοστόνης.
Η ζωή ενός τζαζ μουσικού
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, ο Τ. Πατερέλης συναντά μια ανερχόμενη, ακόμα όμως στα σπάργανα τζαζ σκηνή. Εντάσσεται ολόψυχα σε αυτήν και συνεργάζεται με την αφρόκρεμά της: Μάρκος Αλεξίου, Γιώργος Τρανταλίδης, Μηνάς Αλεξιάδης, Γιώργος Φακανάς, Τάκης Φαραζής, Κυριάκος Σφέτσας, το γκρουπ των Iasis. Παράλληλα, υποστηρίζει και άλλα μουσικά είδη, κοντά στη Χαρούλα Αλεξίου, στον Γιάννη Μαρκόπουλο, στην Άλκηστη Πρωτοψάλτη και άλλους πολλούς. Στις ελεύθερες νύχτες του ο Τάκης συναντά στα κλαμπ της πόλης τους ντόπιους φίλους αλλά και μουσικούς από τη διεθνή τζαζ σκηνή: John Hicks, Manny Boyd, Danny Hayes, Tony Lakatos και Jimmy Cobb, μεταξύ αυτών.
O Τ. Πατερέλης δεν έχει απωθημένα όνειρα. Ούτε ζωγράφος θέλησε ποτέ να γίνει ούτε καν επιστήμονας. Αυτό που τον οδηγούσε στη μελέτη του ήταν η θέλησή του να γίνει ένας καλός τζαζ μουσικός και να μπορεί να ζει με αυτό. Κάτι το οποίο έως και σήμερα δεν έχει συμβεί γιατί οι φορείς της Τέχνης στην Ελλάδα δεν υποστηρίζουν ενεργά τη δημιουργικότητα, σε πλήρη αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στις πιο προηγμένες χώρες της Ευρώπης που αγκαλιάζουν τις προσπάθειες της μουσικής πρωτοπορίας σε κάθε τομέα της.
Δάσκαλος της Μουσικής
Στο τμήμα τζαζ του Ωδείου Αθηνών και στο Ωδείο Φίλιππος Νάκας -από το 1993- ο Τ. Πατερέλης προσπαθεί να μεταδώσει τις μουσικές του γνώσεις στο σαξόφωνο, στο πιάνο, στην ενορχήστρωση και στα θεωρητικά. Εφόδια που αναζητά ένας μελλοντικός επαγγελματίας μουσικός. Χαίρεται, π.χ., όταν ένας μαθητής του έρχεται στο μάθημα και δεν έχει... ξεχάσει το σαξόφωνό του! Χαίρεται και όταν μπροστά του βρίσκονται νέα παιδιά που έχουν έκδηλο το ενδιαφέρον για αυτά που διδάσκονται. Κάποιοι άλλοι -πιο βιαστικοί αυτοί- απαιτούν να τους μάθει τα πάντα για την τζαζ σε έναν μόνο μήνα! Αυτή, όμως, η επικοινωνία με τους μαθητές του υπήρξε το σωσίβιό του στις λιγότερο γόνιμες περιόδους της ζωής του. Τον κράτησε σ’ επαφή με τη μουσική.
Στη διάρκεια της πολύχρονης οικονομικής κρίσης έζησε και αυτός το δράμα των γονιών που «κόβουν» το μάθημα της Μουσικής από τα παιδιά τους λόγω της ανέχειας. Το ευχολόγιο «να πάνε τα πράγματα καλύτερα» δεν ανήκει στο καθημερινό λεξιλόγιο του Τ. Πατερέλη γιατί η ελπίδα, από μόνη της, δεν τρέφει τη δημιουργικότητα ενός μουσικού.
Λεφτά, γυναίκες, ναρκωτικά;
Διαβάζοντας την «Ιστορία της jazz» του George Chilton, ο Τ. Πατερέλης απομυθοποίησε την αρχική του εντύπωση ότι όλοι οι τζαζίστες ήταν «καλά παιδιά». Εκεί είδε όλη την αντίφαση της προσωπικής ζωής πολύ σπουδαίων καλλιτεχνών με την πλέον προβληματική πλευρά τους: «λεφτά, γυναίκες, ναρκωτικά». Και τότε, ξαφνικά, γνώρισε την ψυχή ενός πρώην «απολωλότος προβάτου» που από τον απόπατο των ουσιών «καθάρισε» και απογειώθηκε. Το όνομά του, John Coltrane. Κάτι βαθύτερο υπήρχε πίσω από τις νότες του. Σαν αυτός ο ήχος να έβγαινε από τα τρίσβαθα της ψυχής του. Και τότε ο Τάκης κατάλαβε πως πέραν του να εκτελεί κανείς τη μουσική, αντικείμενο της τέχνης του ερμηνευτή είναι να επικοινωνεί τον εσωτερικό του κόσμο στο κοινό του.
Trane’s message
Από τα χρόνια προ πανδημίας ο Πατερέλης «έτρεξε» το «Trane’s message». Αντικείμενό του ήταν η δημιουργία της τελευταίας περιόδου της ζωής του ινδάλματός του, του πιο επιδραστικού τζαζ μουσικού του δεύτερου μέρους του 20ού αιώνα. Σε αυτό πήρε «σχήμα» το Takis Paterelis Quartet, που έκτοτε αποτελείται σταθερά από τον Κωστή Χριστοδούλου στο πιάνο, τον Περικλή Τριβόλη στο κοντραμπάσο και τον Δημήτρη Κλωνή στα τύμπανα.
Γκουρτζίεφ και ομάδα Ρόδα
«Από τη στιγμή που ο Γκουρτζίεφ είχε βάλει στόχο η μουσική αυτή να πάρει σάρκα και οστά, θα έβρισκε τον τρόπο να το κάνει. Σίγουρα δεν ήταν επαγγελματίας μουσικός. Αλλά τι σημαίνει “αληθινός” μουσικός;»
Τα διαβάσματα του Τ. Πατερέλη δεν περιορίστηκαν μόνο γύρω από τη μουσική. Τον σημάδεψε το βιβλίο «Αναζητώντας τον κόσμο του θαυμαστού» του Π. Ουσπέσκι, γραμμένο για τον δάσκαλό του, τον φιλόσοφο Γκουρτζίεφ. Σε αυτό έβρισκε απαντήσεις σε ερωτήματα που τον βασάνιζαν σε σχέση με το νόημα της ζωής και της τέχνης. Λίγο καιρό αργότερα, το 2002, ο Τάκης ήρθε σε επαφή με το Ίδρυμα Γκουρτζίεφ, που ίδρυσε το 1976 ο Δημήτρης Περετζής, και έκτοτε ασχολείται με τη μελέτη της φιλοσοφίας του στην Ελλάδα. Το 2005 εντάχθηκε στη θεατρική ομάδα Ρόδα, όπου η Μαρία Περετζή διδάσκει από το 1991 μέσα από τις τεχνικές των ύμνων και των ιερών χορών που κατέγραφε ο Γκουρτζίεφ στη διάρκεια των ταξιδιών του στην Ασία και στη Βόρεια Αφρική. Ο γεννημένος το 1866 Ελληνοαρμένιος φιλόσοφος κατέγραφε μελωδίες, χορούς και λειτουργικούς ύμνους από απόμακρα μοναστήρια και άγνωστους ιερούς τόπους. Οι μουσικές που έφερε από εκεί είναι δυναμικά λιτές, πρωτότυπες και εκφραστικές.
Επιστρέφοντας στη Δύση (Μόσχα ή Παρίσι), ενορχήστρωνε τις μελωδίες αυτές σε συνεργασία με τον μαθητή του, τον Ρώσο συνθέτη Thomas de Hartmann, που υπήρξε συνεργάτης της Αυτοκρατορικής Όπερας της Αγίας Πετρούπολης, παράλληλα με τον Sergei Prokofiev. Σπουδαίοι μουσικοί, όπως ο κορυφαίος αυτοσχεδιαστής Keith Jarrett και ο δικός μας τζαζ πιανίστας Βασίλης Τσαμπρόπουλος, ηχογράφησαν τη μουσική του Γκουρτζίεφ για την επιλεκτική δισκογραφική ECM. Πρόκειται για μια λιτή μουσική, ιδιαίτερης ποιότητας και δυναμικής, που απαιτεί από κάθε εκτελεστή της να προσπαθεί να βρει την ισορροπία μεταξύ μιας ψυχρής ερμηνείας ή μιας γεμάτης από συναισθηματικές υπερβολές και ωραιοποιήσεις.
«H μουσική του Γκουρτζίεφ δεν έχει σχέση με καμία άλλη γνωστή. Είναι μια αυθύπαρκτη και ανεξάρτητη μουσική, με μια διαφορετική στόχευση από τις συνηθισμένες. Ο Γκουρτζίεφ ήταν πάντα ένας αναζητητής. Σε όλη του τη ζωή κατέβαλλε υπεράνθρωπες προσπάθειες να βρει απαντήσεις για το νόημα της ανθρώπινης ζωής και τη θέση της στο σύμπαν. Αυτό ήταν το δώρο του στη σύγχρονη ανθρωπότητα. Από τη στιγμή που αυτή η γνώση με αφορά, θα έπρεπε να του χρωστάω αιώνια ευγνωμοσύνη» λέει ο Τ. Πατερέλης. «Ακόμα και αν δεν υπήρχε ο Ντε Χάρτμαν, είμαι βέβαιος ότι από τη στιγμή που ο Γκουρτζίεφ είχε βάλει στόχο η μουσική αυτή να πάρει σάρκα και οστά, θα έβρισκε τον τρόπο να το κάνει. Σίγουρα δεν ήταν επαγγελματίας μουσικός. Αλλά τι σημαίνει “αληθινός” μουσικός;».
Ο Τ. Πατερέλης ασχολείται από καιρό με τη μουσική του Γκουρτζίεφ σε προσαρμογή Ντε Χάρτμαν και την έχει εκδώσει στα CDs «Cosmic rhythm» και «Seekers», που έχει παρουσιάσει σε μια σειρά από δημόσιες συναυλίες, παραγωγής της ομάδας Ρόδα.
Κοσμικός ρυθμός
Πρόσφατη δισκογραφική δουλειά του Τ. Πατερέλη ήταν το CD «Cosmic rhythm». Μια παραγωγή της Μαρίας Περετζή, ιδρύτριας και σκηνοθέτιδας της θεατρικής ομάδας Ρόδα. Περιέχει έργα-μνήμες του σπουδαίου Έλληνα φιλοσόφου και περιηγητή Γεωργίου Ivanovich Gurdjieff στις χώρες της Ανατολής. Η επιλογή του περιεχομένου του δίσκου έγινε ανάμεσα στα πάνω από τριακόσια παραδοσιακά θέματα από μακρινές ασιατικές κοινότητες, τα οποία ο Γκουρτζίεφ συνέλεξε διατρέχοντάς τες και μετέγραψε για πιάνο ο De Hartmann. Μελωδίες που εμπνέουν και ευαισθητοποιούν το άγγιγμα των πλήκτρων του πιάνου του Πατερέλη.
Νέοι oρίζοντες
Έναν πλούσιο και πολύ τρελό Κινέζο παραγωγό -με ή χωρίς κορωνοϊό- περιμένει για να δισκογραφηθεί το «New horizons». Το δημιούργημα του Τ. Πατερέλη αποτελείται από δύο σουίτες, διάρκειας 60 λεπτών καθεμία. Την πρώτη, με τίτλο «Sketches of New Orleans», απαρτίζουν μουσικά σκίτσα από τις γειτονιές της Crescent City στη μετά «Κατρίνα» εποχή. Οι spicy οσμές των δρόμων της πρωτεύουσας του αμερικανικού Νότου, οι παρελάσεις των street bands, οι ήχοι, οι ρυθμοί, τα moods της πόλης που γέννησε την τζαζ περνούσαν από το μυαλό του καθώς ολοκλήρωνε το πρώτο από τα δύο CDs, που θα αποτελούν, αισίως, το «New horizons» άλμπουμ του.
Παραδοσιακές κλίμακες της αιθιοπικής μουσικής, που μοιάζουν σαν να είχαν κάποτε παιχτεί από το κουαρτέτο του John Coltrane, που και αυτός αντλούσε έμπνευση από την Αφρική, αλλά και από την Ινδία, εμπνέουν τη δεύτερη σουίτα του -αναμενόμενου- «New horizons». Με το ένα πόδι στη χώρα της Βόρειας Αφρικής και με το άλλο στην τζαζ του δυτικού ημισφαιρίου, η σουίτα αυτή έχει τίτλο «Ethiopiques».
Επιμέλεια: Μαρώ Καβαλιέρου
