Στο σπίτι που συμβιώνει με τον σημερινό της σύντροφο στα Εξάρχεια, που βλέπει τον Ζακ από ψηλά, ζωγραφισμένο στον τοίχο επί των οδών Σουλτάνη και Σολωμού, και έχει μέσα τη ζεστασιά των βιβλίων και των δίσκων συνάντησα τη Νατάσα Παπαδοπούλου - Τζαβέλλα.
Λίγες ημέρες πριν συμπληρωθούν δεκατέσσερα χρόνια από τον θάνατο του Πάνου Τζαβέλλα (27.1.2009), ο «Κυρ-Παντελής» παίζει ξανά στο ράδιο. Κι εκείνη, που δεν ξεχνά ποτέ τον συνοδοιπόρο που τη σημάδεψε στη ζωή και στο πάλκο, μιλά στην ΑΥΓΗ για την καθημερινότητα μαζί του, τα τραγούδια που καθρέφτιζαν περισσότερο την ψυχή του, αλλά κι εκείνα που άγγιζαν την ίδια, τις νύχτες στις μπουάτ και τη σημασία που έχει για εκείνη να κρατά το επώνυμό του.
Για εμάς είναι ο σπουδαίος εμβληματικός Πάνος Τζαβέλλας. Για εσάς, εκτός από ένας λαμπρός καλλιτέχνης, ήταν κι ο Πάνος, με το μικρό του. Πώς ήταν, αλήθεια, η καθημερινότητα με τον Πάνο σας; Πώς κυλούσε μια μέρα;
Η καθημερινότητα του Πάνου Τζαβέλλα ήταν αντισυμβατική. Ήταν απροσποίητος αντικομφορμιστής. Κουβαλούσε τις τραυματικές του εμπειρίες ουσιαστικά και μεταφορικά. Ταυτόχρονα, όμως, ακολουθούσε μια αγωνιστική στάση ζωής. Όταν άφησε το ντουφέκι, έπιασε το χαρτί, το μολύβι και την κιθάρα. Ο αντάρτης του ΕΛΑΣ και του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας ταμπουρώθηκε στα κοινωνικά χαρακώματα. Αφιέρωσε τη ζωή του στην αφύπνιση των ανθρώπων, στην ανάδειξη των αγωνιστικών εξάρσεων του λαού μας, στην ενδυνάμωση της ιστορικής μνήμης, στη συγκρότηση της κοινωνικής συνείδησης και στην πάλη ενάντια στον σκοταδισμό και στη βία.
Ζούσαμε μια ζωή λιτή, αλλά πλούσια σε δράση και εμπειρίες. Ξυπνούσε πολύ πρωί κι έπιανε το μολύβι, το χαρτί και την κιθάρα. Έγραφε στίχους και συνέθετε τραγούδια. Διάβαζε ακατάπαυστα λογοτεχνία και Ιστορία. Στο δώμα της Πειραϊκής έρχονταν οι συνεργάτες μας και κάναμε πρόβες. Τα μπάνια ήταν στην ημερήσια διάταξη χειμώνα-καλοκαίρι. Το βραδάκι ανηφορίζαμε στην Πλάκα στο Αντάρτικο Λημέρι και στη Λήδρα, όπου ζούσαμε αληθινά μυσταγωγικές βραδιές. Ημασταν ενεργά μέλη στην οργάνωση Πειραιά του ΚΚΕ Εσωτερικού και αργότερα του Συνασπισμού, όπως και στην οργάνωση καλλιτεχνών. Η πρώτη του κουβέντα στις συνελεύσεις ήταν «Πήρατε σήμερα την ΑΥΓΗ;». Πίστευε στην αναγκαιότητα της ενημέρωσης και της πνευματικής καλλιέργειας και η ΑΥΓΗ υπηρετούσε αυτούς τους στόχους.
Ο Πάνος κοιμόταν στο μπαλκόνι χειμώνα-καλοκαίρι. Πολλές φορές, όταν έπιανε βροχή, σκεπαζόταν με νάιλον κι εγώ προσπαθούσα να τον μπάσω μέσα. Μου έλεγε ότι θέλει να βλέπει, να χορτάσει τον ουρανό, δεν ήθελε άλλη φυλακή. Ανθρωπος ήρεμος, ανεκτικός, χαμηλών τόνων. Το πάθος του εκφραζόταν στο πάλκο, στις συναυλίες και στις διαδηλώσεις, όπου συμμετείχε παρά την αναπηρία του. Αδιαφορούσε για τα χρήματα. Όσα κερδίσαμε τα ξοδεύαμε σε ταξίδια! Ήθελε να γνωρίσει τον κόσμο. Ταξιδεύαμε στην Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική, την Ινδία, την Κίνα. Τον θυμάμαι να περπατά στο Σινικό Τείχος με τις πατερίτσες του γρηγορότερα από τους αρτιμελείς. Μπορούσε να είχε κάνει περιουσία. Όμως το μοναδικό περιουσιακό στοιχείο μας είναι ένα δώμα 35 τ.μ. στην Πειραϊκή. Ήταν αγωνιστής παλιάς κοπής.
Ποια τραγούδια θεωρείτε πως καθρέφτιζαν περισσότερο την ψυχή, τους αγώνες και τα βιώματά του;
Η ζωή του ήταν μια ασίγαστη πάλη για τα ιδανικά του. Οι στίχοι και τα τραγούδια του ήταν μορφές αγώνα, εναντιώσεις στη βαρβαρότητα και προβολές των απελευθερωτικών του οραμάτων. Ήταν όπλα στον αταλάντευτο αγώνα ενάντια στον κομφορμισμό, στον μικροαστισμό, στην αλλοτρίωση, στον ραγιαδισμό και στην υποτέλεια, στην επανάπαυση και στη συνθηκολόγηση, ενάντια στον εκφασισμό της ζωής μας.
Οι στίχοι και τα τραγούδια του ήταν και είναι γροθιές στο στομάχι των εφησυχασμένων, παιάνες αγωνιστικοί, τρυφερές σπουδές στον έρωτα, εγερτήρια σαλπίσματα. Όταν τον ρωτούσα ποια τραγούδια αγαπούσε περισσότερο, μου απαντούσε «Μια μάνα αγαπά όλα της τα παιδιά».
Παρ’ όλα αυτά, είχε τις αδυναμίες του. Αγαπούσε ιδιαίτερα τα τραγούδια σε στίχους του μεγάλου Χιώτη ποιητή Φώτη Αγγουλέ, όπως κι εκείνα σε στίχους του Πέτρου Ανταίου, γραμματέα της ΕΠΟΝ, όπως και τα τραγούδια του για μεγάλους αγωνιστές - Τσε Γκεβάρα, Αλιέντε, Μαντέλα, Καρβάλιο.
Πέρα από τις δικές του συνθέσεις, αγαπούσε τα δημοτικά και ιδιαίτερα τα κλέφτικα, τα ζεϊμπέκικα, τις παλιές ρωσικές μελωδίες και πάνω απ’ όλα τα αντάρτικα, στα οποία αφιέρωσε σημαντικό κομμάτι της ζωής του.
Πρόλαβε να ζήσει μέχρι το 2009. Έφυγε μάλιστα λίγες ημέρες μετά την ολοκλήρωση μιας εξέγερσης και τη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου. Θυμάστε πώς σχολίαζε εκείνες τις ημέρες;
Οταν δολοφονήθηκε ο Αλέξανδρος Γρηγορόπουλος, ο Πάνος ήταν στο τελευταίο στάδιο του καρκίνου. Πέθανε έπειτα από ενάμιση μήνα. Μιλούσε με δυσκολία. Παρά τα προβλήματα όμως, εξοργίστηκε και μου είπε: «Όταν το σύστημα νιώθει ότι απειλείται, πέφτουν οι μάσκες και αποκαλύπτεται το φαιό πρόσωπο του φασισμού».
Οταν δολοφονήθηκε ο Μιχάλης Καλτεζάς το 1985, ο Πάνος έγραψε το τραγούδι «Πάγος ο Άρειος». Παραθέτω λίγους στίχους χωρίς σχολιασμό:
«Δολοφόνοι, ποτίζετε μ’ αφιόνι / τον μπάτσο που σκοτώνει / αμούστακα παιδιά. / Ποιος σας μαντρώνει / ποιος σας πληρώνει / ποιος σας θολώνει / τον νου και την καρδιά»
Αυτές τις μέρες βρίσκεται στο επίκεντρο ο Πάνος Τζαβέλλας. Πάνω στη σκηνή βρεθήκατε όμως κι εσείς. Τραγούδια του έχουν τη φωνή τη δική σας. Πώς βλέπετε τον εαυτό σας σ’ αυτή τη διαδρομή; Τι άρεσε, πιστεύετε, σ’ εκείνον στη συνεργασία που είχατε; Το είχε εκμυστηρευτεί ποτέ;
Με τον Πάνο συμπορευτήκαμε 38 χρόνια, στη ζωή και στο πάλκο. Μοιραστήκαμε χαρές και λύπες. Εγώ βρήκα τον μέντορά μου και τον πονεμένο άνθρωπο που χρειαζόταν αγάπη και στοργή. Κι εκείνος βρήκε τη φωνή που ταίριαζε σε πολλά από τα τραγούδια του. Πρέπει να σας εκμυστηρευτώ ότι έλεγα μόνο τα τραγούδια που άγγιζαν την ψυχή και τη συνείδησή μου. Αν και απόφοιτος της ΑΣΟΕΕ, αφιέρωσα όλη μου τη ζωή στον Πάνο και στο τραγούδι και δεν μετάνιωσα ποτέ. Έζησα συγκλονιστικές κι ανεπανάληπτες στιγμές.
Μπορείτε να μας πάτε λίγο πίσω στον χρόνο και στις μπουάτ της Πλάκας; Οι νεότεροι φανταζόμαστε έναν χώρο ζεστό, όπου ο ακροατής βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από τον καλλιτέχνη και νιώθει μέρος μιας σπουδαίας δημιουργικής συγκυρίας.
Οι βραδιές στο Αντάρτικο Λημέρι και στη Λήδρα ήταν πάντοτε συγκινησιακά φορτισμένες. Πολλές φορές ήταν αληθινή μυσταγωγία. Μαζεύονταν, θυμάμαι, όλες οι «φυλές» της Αριστεράς. Μπαρουτοκαπνισμένοι αντάρτες, ΕΠΟΝίτες, ΕΛΑΣίτες, ΕΑΜίτες, αγωνιστές του ΔΣΕ, κοινωνικοί αγωνιστές, νεολαίοι, φοιτητές, διανοούμενοι, καλλιτέχνες. Γνωστοί και άγνωστοι γινόμασταν μια παρέα κι όταν λέγαμε αντάρτικα ή χορωδιακά τραγούδια, γινόμασταν όλοι ένα και απογειωνόμασταν.
Για να καταλάβουν οι νεότεροι το κλίμα, θα σας διηγηθώ ένα περιστατικό. Ένα βράδυ αναφέρθηκε ο Πάνος στην πιο οδυνηρή ώρα της φυλακής, την ώρα του αποχαιρετισμού των συντρόφων που πήγαιναν για εκτέλεση. «Ένα πρωί, λοιπόν, ένα νέο παιδί ακούσαμε να λέει: “Γεια σας, αδέλφια μου, και καλή λευτεριά. Σας παρακαλώ, μην ξεχάσετε να πείτε ένα μεγάλο ευχαριστώ στον Μενέλαο που μου κράτησε συντροφιά την τελευταία νύχτα της ζωής μου”». Στην μπουάτ ακολούθησε απόλυτη σιωπή. Και τότε ακούστηκε ένα βουβό κλάμα και όλοι είδαν έναν άνθρωπο να κρατά με τις παλάμες το πρόσωπό του και να κλαίει. Σωστά το μαντέψατε, ήταν ο Μενέλαος Λουντέμης. Οι συγκρατούμενοι του παιδιού που εκτελέστηκε είχαν βρει μετά το βιβλίο του συγγραφέα και τσακισμένη τη σελίδα εκεί που το είχε αφήσει.
Αυτός ήταν ο δικός μας κόσμος, ο κόσμος της Αριστεράς των αγώνων και των θυσιών, της υπέρβασης και της έξαρσης της ευαισθησίας και της αλληλεγγύης, της ενότητας και του ονείρου.
Αυτή, άλλωστε, είναι και η ηθική ανωτερότητα, η αξιακή ηγεμονία της Αριστεράς.
Ποια είναι η ιστορία πίσω από τον «Κυρ-Παντελή»; Ποια ήταν η αφορμή που οδήγησε στη δημιουργία του; Τα βήματα που έφεραν κάθε στίχο να αποτελεί ένα τόσο εύστοχο συμπέρασμα;
Ο «Κυρ-Παντελής» είναι επιτομή της μικροαστικής ιδεολογίας. Αφορμή για το τραγούδι δεν υπήρξε κάποιο πρόσωπο ή κάποιο γεγονός. Ο Πάνος θεωρούσε τη μικροαστική ιδεολογία βασικό αίτιο της κοινωνικής μας κακοδαιμονίας. Δίπλα μας είναι στρατιές ολόκληρες από κυρ-Παντελήδες. Κι αν δεν απομυθοποιήσουμε το μικροαστικό μοντέλο του συμβιβασμού, της συνθηκολόγησης, της παραίτησης, του ατομικισμού, της εσωστρέφειας και του συμφεροντολογισμού, η Αριστερά δεν θα γίνει ποτέ μαζική και ιδεολογικοπολιτικά ηγεμονική.
Εκτός από τον «Κυρ-Παντελή», ο Πάνος έγραψε πολλά τραγούδια ενάντια στη μικροαστική νοοτροπία, όπως είναι τα «Κλείστε την τηλεόραση», «Είσαι του εαυτού σου», «Τα πρόβατα», «Ξυπνήστε» και άλλα.
Ποιες λέξεις που τραγουδήσατε αγαπήσατε περισσότερο; Ποια ρεφρέν σας έρχονται πρώτα στον νου όταν ξυπνάτε το πρωί; Σε ποιους στίχους βλέπετε να ακουμπάνε περισσότερο οι δικοί σας προβληματισμοί;
Οταν έζησα μια ζωή ολόκληρη μαζί του, τις ώρες της δημιουργίας και τις ώρες της πολιτιστικής δράσης και τραγούδησα σε έντεκα μεγάλους δίσκους, είναι αυτονόητο ότι οι στίχοι και οι νότες έρχονται αβίαστα στη σκέψη και στο στόμα μου. Κι όταν βρεθούμε σε παρέα, οι παραγγελιές πέφτουν βροχή για τραγούδια του Πάνου και αντάρτικα. Πολλές φορές έπιασα τον εαυτό μου να σιγοτραγουδά το «Φεγγαράκι», το «Στίγμα», τα «Νανουρίσματα», το «Μάη-Μάη» και το «Ξυπνήστε».
Τα περισσότερα τραγούδια του έχουν μια δραματική επικαιρότητα. Είναι δε πραγματικά συγκινητικό το γεγονός ότι τον ανακαλύπτουν νέοι άνθρωποι και ξανάρχεται στην επιφάνεια έπειτα από τόσα χρόνια.
Φέρετε μαζί σας επί χρόνια, εκτός του δικού σας επωνύμου, κι εκείνο του Πάνου Τζαβέλλα. Είναι ο λόγος που κρατάτε ζωντανό στο παρόν το όνομά του ότι θέλετε να αποδίδετε έναν φόρο τιμής; Είναι η αγάπη μια έννοια που πάντα μένει σε χρόνο ενεστώτα, ακόμη κι αν πάψουμε να βλέπουμε αυτούς που λατρεύουμε;
Ο λόγος που κρατώ το όνομα του Τζαβέλλα δίπλα στο δικό μου δεν οφείλεται στο ότι υπήρξε άντρας μου. Εκείνο που έχει σημασία για μένα είναι η ανάδειξη της αξίας τού έργου του. Ο Πάνος είναι παρών και θα είναι και θα συνεχίσει να είναι στο μέτρο που ο λόγος και η μουσική του θα ερεθίζουν τη σκέψη των ανθρώπων, θα καλλιεργούν την ευαισθησία και θα προσανατολίζουν τη συνείδησή τους. Έχω χρέος στη μνήμη του να μάχομαι για τα ιδανικά στα οποία αφιέρωσε τη ζωή του, στην ελευθερία και στην αξιοπρέπεια, στο δίκιο και στην ανθρωπιά.
