Ο Αμερικανός Christopher King ξεκίνησε ως συλλέκτης σπάνιων δίσκων βινυλίου 78 και 45 στροφών από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Ίσως όμως ακριβώς επειδή ο ομοεθνής του Άλαν Λόμαξ είχε καταγράψει προ πολλού τη μουσική παράδοση της χώρας τους, το δικό του ενδιαφέρον στράφηκε σε εκείνες άλλων. Σύντομα εντοπίστηκε στην ελληνική μουσική παράδοση και κυρίως σε αυτήν της Ηπείρου. Από το πολύτιμο αρχείο του κυκλοφόρησαν τρεις συλλογές σε cd, τα «Why The Mountains Are Black», «Kitsos Harissiadis - Lament In A Deep Style 1929 - 1931» και «Alexis Zoumbas - A Lament For Epirus 1926 - 1928)». Ήταν το δεύτερο ειδικά που περιλάμβανε ηχογραφήσεις στην Αμερική του σπουδαίου κλαρινετίστα Κίτσου Χαρισιάδη, ο οποίος με το παίξιμό του δημιούργησε σχολή που εξακολουθεί να διαμορφώνει το ύφος δεξιοτεχνών όπως ο Πετρολούκας Χαλκιάς, αυτό με το οποίο τράβηξε την προσοχή πολλών και απέσπασε αρκετές λαογραφικές και όχι μόνο μουσικές διακρίσεις.
Παράλληλα όμως ο Κρίστοφερ Κινγκ άκουσε, διάβασε και γενικότερα μελέτησε πάρα πολύ, έτσι ώστε σήμερα να θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους εθνομουσικολόγους, χωρίς μεν θεωρητική παιδεία, αλλά με πολύ βαθιά και ουσιαστική γνώση του βασικού αντικειμένου του, της ηπειρώτικης μουσικής. Η αγάπη και το ενδιαφέρον του γι’ αυτήν εκφράστηκαν και με την έκδοση ενός βιβλίου με τίτλο στην ελληνική εκδοχή του «Ηπειρώτικο Μοιρολόι» (εκδόσεις Δώμα) και με το ότι έχει πια δικό του σπίτι στην Κόνιτσα, όπου περνά αρκετό διάστημα του έτους.
Ο ήχος των βουνών
Κάποια στιγμή που διέμενε στην Ελλάδα ο Κινγκ ανακάλυψε το οκταμελές γυναικείο πολυφωνικό συγκρότημα Ισοκράτισσες. Εντυπωσιάστηκε τόσο από αυτές, ώστε ανέλαβε την πρωτοβουλία να διοργανώσει μερικές συναυλίες τους στην Αμερική, πρώτα στο Kennedy Center στην Ουάσινγκτον και μετά σε ένα folk φεστιβάλ στη Βιρτζίνια και σε ένα πανεπιστήμιο στο Ντελαγουέαρ. Οι συναυλίες αυτές είχαν απρόσμενα μεγάλη επιτυχία και έτσι τώρα, ως επιστέγασμα της προσπάθειάς του να γνωρίσει στο αμερικανικό κοινό την ηπειρώτικη μουσική, ήρθε ένα cd. Ο τίτλος του είναι «Cry with tears - Greek - Albanian songs of many voices» και κυκλοφόρησε στην εταιρεία Third Man Records της οποίας ιδιοκτήτης και συνιδρυτής είναι ο πολύ σημαντικός Αμερικανός μουσικός Jack White, γνωστός αρχικά με το δίδυμο White Stripes και στη συνέχεια με την προσωπική διαδρομή του.
Στο «Cry with tears» οι Isokratisses (όπως αναγράφονται στο εξώφυλλο) ερμηνεύουν 13 παραδοσιακά τραγούδια από την Πολύτσανη Πωγωνίου, την Καστάνιανη Ιωαννίνων αλλά και τη Δερόπολη, ένα χωριό της μειονοτικής κοινότητας στην Αλβανία. Είναι τραγούδια που πρωτάκουσαν όταν ήταν παιδιά, εντυπώθηκαν τόσο στο μυαλό όσο και στην ψυχή τους και όταν σχημάτισαν το συγκρότημα άρχισαν να τα ερμηνεύουν.
«Είναι βαριά αυτά τα τραγούδια» είπε ο Κρίστοφερ Κινγκ προλογίζοντας μια από τις συναυλίες. Θα προσέθετα ότι είναι και δύσκολα, «άγρια», ακόμα και «εχθρικά» για το αμύητο κοινό, ειδικά μάλιστα εάν η ελληνική δεν είναι η μητρική γλώσσα του όπως στην περίπτωση του αμερικανικού. Είναι μια μουσική ή καλύτερα ένας ήχος που έρχεται από τα έγκατα ταυ πανύψηλων βραχωδών βουνών τα οποία υπό μιαν έννοια τη γεννούν. «Η εμπειρία της ακρόασης αυτών των τραγουδιών, στίχοι, φωνές, ο συνολικός ήχος ήταν αρχικά οδυνηρή, ένιωθες ότι μιλούσαν και για σένα, ταυτόχρονα ήθελες και δεν ήθελες να τα ακούς» θυμάται η Ίρις Νουρεντίνη, μέλος του συγκροτήματος. «Για εμάς είναι μια ζωντανή, εξελισσόμενη μορφή έκφρασης. Ένας ζωντανός οργανισμός σαν τα δέντρα που, όταν έχουν γερές ρίζες, μεγαλώνουν και γίνονται όλο και δυνατότερα. Και επίσης ένα κατεξοχήν συλλογικό ιδίωμα, από την κοινότητα και γι’ αυτήν» συμπληρώνει ένα άλλο μέλος του συγκροτήματος, η Άρτεμις Ίσου.
Ορχήστρα από φωνές
Η παραδοσιακή μουσική της Ηπείρου είναι πολύ διαφορετική από τις υπόλοιπες του ελλαδικού χώρου, πριν απ’ όλα γιατί είναι πεντατονική και όχι επτατονική. Το ίδιο διαφορετική είναι και η φωνητική εκδοχή της, τα τραγούδια, τα μοιρολόγια πιο συγκεκριμένα, από μουσικολογικής πλευράς δεν έχουν καμία σχέση, για παράδειγμα, με τα μανιάτικα. Εκείνα ακολουθούν τη βυζαντινή παράδοση και είναι μονοφωνικά, ενώ τα ηπειρώτικα πολυφωνικά. Δεν πρόκειται μάλιστα για τη συνηθισμένη δυτική πολυφωνία αλλά για μια εξαιρετικά πιο πολύπλοκη. Υπάρχουν «ρόλοι» σε κάθε πολυφωνικό σχήμα, ο πάρτης που ερμηνεύει τη βασική μελωδία, ο γυριστής που τραγουδά τις αρμονικές αυτής, οι ισοκράτες που, όπως λέει και το όνομά τους, «κρατούν το ίσο» στην πρώτη φωνή και τέλος ο πολύ σημαντικός «κλώστης» που προσθέτει απομιμήσεις φυσικών ήχων όπως φωνών πουλιών ή της ροής ενός ποταμού, ένα από τα στοιχεία τα οποία κάνουν τα ηπειρώτικα μοιρολόγια μοναδικά για την Ελλάδα και από τα πιο ξεχωριστά διεθνώς.
Τα δώδεκα μοιρολόγια αυτού του cd θρηνούν, πενθούν μέσω των γυναικείων φωνών την απώλεια με συγκλονιστικό τρόπο. Το τελευταίο όμως, το δέκατο τρίτο, είναι το τρυφερό νανούρισμα της μητέρας στο παιδί της «Νάνι-νάνι». Γιατί η ζωή, όπως ακριβώς η φύση, πάντα, αργά ή γρήγορα. νικά τον θάνατο και συνεχίζεται.
