Έχουν περάσει επτά χρόνια από τότε που έφυγε από το εκδοτικό, εκπαιδευτικό και πνευματικό εν γένει γίγνεσθαι της χώρας μας ο Δημήτρης Αρμάος. Η πεισματική διακριτικότητα, η αγωνιστική μετριοπάθεια και η γενναιόδωρη στάση του (εν μέσω της μιζέριας πολλών ελληνικών θεσμών και ατόμων), στοιχεία που τον χαρακτήριζαν σε όλη του τη ζωή, έχουν εκβάλει στο εξής παράδοξο: ενόσω ζούσε, όσοι, τυχεροί όντες, τον γνωρίζαμε προσωπικά ή/και από το έργο του -και ήμασταν πολλοί οι φίλοι του «Φάλσταφ των Αθηνών», έτσι τον είπαν κάποιοι, με το κελαρυστό γέλιο- τον θεωρούσαμε ως δεδομένο και αναπόσπαστο μέρος αυτού που λέμε «σύγχρονη νεοελληνική σκέψη και δημιουργία». Τώρα που, δυστυχώς ή ευτυχώς, συνηθίζουμε πια στην «έλλειψή» του, ανακύπτουν πολλές απορίες σχετικά με όλες τις εκφάνσεις κα πτυχές του έργου του.
Ο Δ. Αρμάος, παιδί διωκόμενου κομμουνιστή δημοσίου υπαλλήλου, γεννήθηκε το 1959 στην Άμφισσα. Ατίθασος χαρακτήρας, βιβλιοφάγος, λαμπρό μυαλό, εσωστρεφής και υπερκοινωνικός συνάμα, τελειώνει τις σπουδές Φιλολογίας στην Αθήνα, οι οποίες στέφονται με μια εμβληματική διδακτορική διατριβή με τίτλο «Ἡ προσφορὰ τῆς ξεριζωμένης καρδιᾶς. Προϊστορία καὶ Λειτουργία τοὺ Θέματος στὴν Ἐρωφίλη τοῦ Χορτάτση» (εκδόσεις Gutenberg), μια μνημειώδης συγκριτολογική μελέτη αυτού του μύθου από λογοτεχνική και ανθρωπολογική σκοπιά. Το έργο αυτό, χαρακτηριζόμενο από έναν νεοαναγεννησιακό οικουμενισμό, συμπληρώνεται με το δοκίμιο «Ἡ ὁμιλούσα κεφαλὴ στὴν ἔξοδο τοῦ ὀρφικοῦ μύθου. Ἐνατένιση μιᾶς πτυχῆς ἀπὸ τὴ λογοτεχνικὴ τύχη τοῦ Ὀρφέα» (εκδόσεις Gutenberg).
O Δ. Αρμάος δεν ήταν όμως μόνο ένας πρωτοπόρος για την Ελλάδα θεωρητικός της συγκριτικής λογοτεχνίας. Προσπάθησε να φέρει στην πράξη τις ιδέες του και να μοιραστεί τις γνώσεις του μέσα από δύο δρόμους. Τη δημόσια Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και, κυρίως, εργαζόμενος μέχρι το τέλος σε πολλούς εκδοτικούς οίκους ως μεταφραστής, διορθωτής και κυρίως εμπνευστής και επιμελητής των σειρών Orbis Literae και Aldina των εκδόσεων Gutenberg. Απέδειξε το πρακτικό του πνεύμα στην εποχή της εξειδίκευσης ασχολούμενος ακόμη και με τυποτεχνικά θέματα κα τη δημιουργία ελληνικών γραμματοσειρών.
Για τον Αρμάο η ποίηση, η φιλολογία, η εκδοτική υπήρξαν χώροι ιεροί, όπου εισερχόταν ως μύστης. Έβαζε στο περιθώριο τις προσωπικές του φιλοδοξίες δίνοντας τον χρόνο του σε κάθε πνευματική δουλειά με την οποία καταπιάστηκε. Γι’ αυτό και το έργο του βρίσκεται αφενός στα λίγα βιβλία ή τα (περισσότερα) άρθρα που δημοσίευσε, αλλά και, κυρίως, στις άπειρες συνεργασίες του με ανθρώπους των γραμμάτων τις οποίες συνήθως δεν υπέγραφε - το μαρτυρούν αυτό όλοι οι φίλοι και γνωστοί, το γνωρίζει από πρώτο χέρι το οικογενειακό του περιβάλλον. Καμία άλλη στόχευση, παρά μόνο προσφορά έργου στον πολιτισμό με κάθε μορφή που μπορούσε να υπηρετήσει.
Όσον αφορά την ποίησή του, είναι αδύνατο να μιλήσει κανείς σε ένα τόσο σύντομο κείμενο. Ως μικρό δείγμα της απολύτως μοντερνιστικής του ποιητικής παραθέτουμε μια μικρή επιλογή από τις «Βίαιες Ἐντυπώσεις τῶν ἐτῶν 1975-2007» (εκδόσεις ύψιλον/βιβλία 2009), μια καλλιτεχνική έκδοση που επιμελήθηκε και στοιχειοθέτησε ο ίδιος και μας δίνει ένα δείγμα τις αντίληψής του για την εκδοτική του τέχνη.
* Ο Νίκος Πρατσίνης είναι μεταφραστής
Δωμάτιο τοῦ ἔρωτα
Σφραγίστε το μ᾿ ἑφτὰ σφραγίδες στὴν καρδούλα μας
Μέσα-ἐδῶ κατασίγασε γιὰ λίγο ἡ χιονοθύελλα
Οἱ δρόμοι πέρα χλόισαν ἐπ᾿ ἀόριστο ἀνεστάλη
῾Η μοχθηρὴ συνύπαρξη μὲ τόσους ἀνεπίλεκτους
Κι ἐπῆλθαν βίαιοι νόστοι
Πρόσωπο μὲ πρόσωπο
Νιότη μὲ νιότη.
(Από την ενότητα «Έργα Πηλού», αφιερωμένη στη σύντροφό του Ζωή)
Όριο του ζώντος
Μυσταγωγια εἶναι κι ὅταν
Δυὸ ἀδελφὲς ματιὲς ἀλληλοσφάζονται
῎Εξω ἀπὸ τ᾿ ἅγιο βῆμα
Ἀθώα καμιά.
(Από την ενότητα «Της εκκλησιάς του έρωτα»)
Εύθυμο ναυάγιο
Ο ἔρωτάς μας σώθηκε μέσα στὰ κοῖλα πλοῖα
Σκέδασε
Λάδι ἀπὸ τὸν παλιὸ κορμό
Γυναίκειου θάλαμου ἅλμη
῎Ιδιος μὲ νόστο καλοσύνης
Πέτρα
Μιὰ πέτρα ποὺ λαλεῖ
Τὸν λέει μὲ τ᾿ ὄνομά του
Αὐτὸς δὲν φθέγγεται
Γιορτάζει.
(Από την ενότητα «Καθολικόν»)
Εκκληση
Τραγουδῶ, ριμάρω
Θανατε-λαγωνίκα ὀμπρός ἀλύχτα
Πόταμε ποὺ ξεχύνεσαι τὴ νύχτα
Στὸν ἀργυρό μου φάρο
Στὴν ἀκατήχητη σιωπή στὰ μέρη
Ποὺ ροκανίζεις μέρα-μεσημέρι
Ριμάρω μὲ τὸ Χάρο
Ἀνάμεσα στὰ γύψινα ἐκμαγεῖα
Ποὺ ἀπάδουνε στὴν κοσμικὴ ἁρμονία
Ἀπόκριση θὰ πάρω
Πὼς εἶμαι καταμόναχος στὴν πλάση
Κι ἂ δέν ἐλαχε γῆς νὰ μὲ σκεπάσει
Ριμάρω μὲ τὸ Χάρο
Μὲ τὸ γαμψό σου ἀντάμειψέ με χάδι
Στὸ χοϊκό σου ὑγρὸ προσκεφαλάδι
Νὰ γείρω νὰ σπαρτάρω
Κι ὡς ἔχω ἀπ᾿ τὴν ψυχή μου πρώτη δόση
Στὰ νύχια σου δυὸ λίμπρες ἀγκιστρώσει
Ριμάρω μὲ τὸ Χάρο
Στὴ βουρκοθαλασσιὰ καὶ στὴ γαλήνη
Μπεζέρισα καλάρω
Μ᾿ ἀφήνει ἡ σοροκάδα ἢ δὲ μ᾿ ἀφήνει
Ριμάρω μὲ τὸ Χάρο.
περιημεκτεω
Ο,τι ἔγινεν ἤδη ἀνεπανόρθωτα τερατῶδες
Τίποτα δὲν τὸ προστατεύει
῞Ο,τι ἀναχώρησε γιὰ χώριους οὐρανοὺς
Θὰ τὸ φιλεῖ ἕνας ἥλιος ἀνελέητος
῞Ο,τι σὰ λίθος μυθικὸς ἔχει χαθεῖ
Οὐσία μὲς στὴν ψυχή σου
Δὲν ὀνομάστηκεν ἀλλ᾿ εστῲ μο ρυε εστῲ
῎Ετσι λοιπὸν καὶ τοῦτο δὲν
(Από την ενότητα «Τετράδιο»)
Τα σιγάρα του μακαρίτη
(Μιὰ σκέψη γιὰ σύντροφο)
Δεν ἤξερα τί νὰ τὰ κάνω στὴν ἀρχή
Τὸν ἀντιπροσωπεῦαν καὶ τὸν δολοφόνησαν
Μάλαμα πῆραν καὶ μοῦ ἀφῆσαν στάχτη
Εδῶ τὸν ἤθελα νὰ τὸν μαλώνω ποὺ δὲν τά ᾿βγαζε ἀπ᾿ τὸ στόμα
Ηταν καπνὸς λοιπόν; αὐτὸ ἦταν ὅλο;
Αχ ὕπαρξη ποὺ ἀπὸ τὸ ἀνύπαρκτο μικραίνεις
Δὲν τὰ πετῶ λοιπὸν γιατὶ ἀκάπνιστα ἔτσι
Καθὼς μέρα τὴ μέρα μοῦ ξεραίνονται ἀλλὰ βρίσκονται κοντά μου
Μοιάζουν ἡ εὐχὴ ποὺ περιττεύει πιὰ νὰ ξεστομίσω.
(Από την ενότητα «Προσόμοια»)
Ο σπουδαίος θεσμός των ενόρκων
Γιὰ τὸν Ἀνδρέα Ἄγγελο τῆς Ἱστορίας
τοῖς ἡβῶσιν δὲ ποιηταί
Βάτραχοι 1055
Η ποιηση ὀφείλει ν᾿ ἀπαντήσει στοὺς σοφοὺς τι να καταφρονουν
Εἶναι κι ὁ τρόπος ν᾿ ἀπαντοῦν ὅσοι δὲν τοὺς ρωτᾶνε
῾Η χοντροκαπιτάλα σὰν τὸν ἐκδοροσφαγέα ποὺ ἐπέζησε ἀπὸ τὴν πλειστόκαινο
Δὲν εἶναι μέσα στὴν ἀνθρώπινη προοπτική σβήνει μεμιᾶς
Ἀπ᾿ τὴ συμφωνημένη ἀπομόνωση καὶ τὸ συντονισμένο ποδοπάτημα
Η ποίηση ἀνάγκη νὰ μὴν κρύβει ἀπὸ τοὺς ταπεινοὺς τι να φοβομαστε
Βεβαίως πολὺ πιὸ πάνω ἀπὸ τοὺς ἐξουσιαστὲς
Τὰ ὄργανά τους
Ποὺ εἶναι τοῦ χεριοῦ μας
Η ποίηση ποὺ εἶδε τόσα νὰ πεθαίνουν ἂς ἀποκαλύψει τι θα ζησει
Θὰ ζήσει ἀναφανδὸν αὐτό
῾Ο σπουδαῖος θεσμὸς τῶν ἐνόρκων.
(Από την ενότητα «Ανάστημα ορθίου»)
