Του Κωστή Καρπόζηλου*
Η Margaret E. Kenna έφτασε στην Ανάφη το 1966. Σκοπός της επίσκεψής της ήταν η εθνογραφική μελέτη της οργάνωσης της κοινωνικής καθημερινότητας στο νησί των Κυκλάδων. Η πρώτη αυτή επίσκεψη μετεξελίχθηκε σε ένα σταθερό ερευνητικό ενδιαφέρον: τα ερωτήματα γύρω από την κοινωνική λειτουργία της κληρονομιάς και της προίκας μετεξελίχθηκαν στη μελέτη της κοινότητας των Αναφιωτών στην Αθήνα και τον ρόλο τους στην καθημερινότητα του νησιού. Ύστερα από 22 χρόνια από την πρώτη της επίσκεψη στην Ανάφη, η Margaret Kenna βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα μοναδικό εύρημα: τα αρνητικά φωτογραφιών που είχαν αφήσει πίσω τους οι πολιτικοί κρατούμενοι που είχαν βρεθεί εκτοπισμένοι στο νησί ανάμεσα στο 1935 και στο 1942. Οι χρόνοι εδώ είναι δηλωτικοί από μόνοι τους. Οι εξόριστοι είχαν μεταφερθεί από την Ανάφη το 1942 και τα τεκμήρια της παρουσίας τους είχαν μείνει για χρόνια εγκιβωτισμένα πίσω από έναν ψευδότοιχο. Η οικογένεια των Αναφιωτών που τους διαδέχτηκε στο οίκημα, τα εντόπισε και τα διέσωσε από τις έρευνες των αστυνομικών αρχών. Μόνο τον Ιούλιο του 1988, 46 χρόνια ύστερα από την αναχώρηση της ομάδων των πολιτικών εξορίστων και ύστερα από 22 χρόνια γνωριμίας με την Margaret Kenna, οι άνθρωποι αυτοί ένιωσαν την άνεση και την ασφάλεια να κοινοποιήσουν το μυστικό που είχαν για τόσο καιρό διαφυλάξει.
Τα αρνητικά των φωτογραφιών ανασυνθέτουν μια χαμένη καθημερινότητα. Ο κοινωνικός κόσμος του μεσοπολεμικού κομμουνισμού παραμένει σε μεγάλο βαθμό υποφωτισμένος. Συνήθως η συζήτηση για το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα εστιάζει στη δεκαετία του 1940: Κατοχή, Αντίσταση και Εμφύλιος συγκροτούν ένα στερεότυπο ερευνητικό σχήμα μέσα στο οποίο οι δεκαετίες του 1920 και του 1930 λειτουργούν ως μια εισαγωγή. Αυτό που κυρίως εκκρεμεί είναι η σκιαγράφηση του διακριτού σύμπαντος του μεσοπολεμικού ελληνικού κομμουνισμού: η καθημερινή εμπειρία της πολιτικής πράξης, η υπαγωγή του ατομικού στο συλλογικό, οι μηχανισμοί σκέψης που καθιστούσαν δυνατή την ενατένιση και αναμονή της επαναστατικής στιγμής σε συνθήκες απομόνωσης και εγκλεισμού.
Υπό την οπτική αυτή, η ερευνητική συμβολή της Margaret E. Kenna είναι ανεκτίμητη. Το βιβλίο της Η Κοινωνική Οργάνωση της Εξορίας συνδυάζει σπάνια φωτογραφικά τεκμήρια με την ανθρωπολογική ματιά και τη συστηματική ιστορική έρευνα. Κατά συνέπεια αποτελεί παράδειγμα σύνθεσης που εκκινεί από την καταγραφή της Ομάδας Συμβίωσης Πολιτικών Εξορίστων Ανάφης και εκτείνεται στον ιδεολογικό σύμπαν του μεσοπολεμικού κομμουνισμού και την κεντρικότητα της εμπειρίας του εκτοπισμού. Η συλλογικά οργανωμένη καθημερινότητα των κομμουνιστών λειτουργούσε ως προεικόνισμα του σοσιαλιστικού μέλλοντος στο οποίο είχαν αφιερώσει τη ζωή τους. Η προτεραιότητα του σχεδιασμού, η δύναμη της συλλογικότητας, η υπέρβαση των δυσκολιών μέσα από την οργάνωση και την επαναστατική αυταπάρνηση υπήρξαν καθοριστικά στοιχεία στη συγκρότηση της κομμουνιστικής κοσμοαντίληψης του μεσοπολέμου. Η έρευνα της Kenna υπογραμμίζει τη διάσταση αυτή και αναδεικνύει τα όρια και τις αντιφάσεις που παρήγαγε με τη σειρά της. Πλαισιωμένη από τις μοναδικές φωτογραφικές αποτυπώσεις των εξορίστων η αφήγηση της Kenna ανασυγκροτεί την ατμόσφαιρα του επαναστατικού συνανήκειν, τις εντάσεις της επαναληπτικής καθημερινότητας, το βίωμα του γεωγραφικού εκτοπισμού.
Στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) η εμπειρία της εξορίας συνιστά κύριο ερευνητικό άξονα. Πολυάριθμες συλλογές και αρχειακά τεκμήρια προσφέρουν ένα πανόραμα των γεωγραφικών και χρονολογικών διαστάσεων (από τον μεσοπόλεμο έως τη δικτατορία) ενός φαινομένου που υπήρξε καθοριστικό στη συγκρότηση και κοινωνική αναπαραγωγή της ελληνικής Αριστεράς. Η έρευνα της Margaret E. Kenna δεν συνιστά απλώς πολύτιμο σύμμαχο στην προσπάθεια αυτή· συνιστά παράδειγμα για τους μηχανισμούς διάσωσης της ιστορικής μνήμης. Ο ψεύτικος τοίχος που περιείχε για χρόνια τα αρνητικά των φωτογραφιών από την καθημερινότητα των εξορίστων υπενθυμίζει την αντοχή των πολιτικών διώξεων στον χρόνο και τις διαβρωτικές του επιδράσεις στη διάσωση της ιστορίας των ριζοσπαστικών πολιτικών και κοινωνικών κινημάτων. Ταυτόχρονα όμως η Margaret E. Kenna μας υπενθυμίζει την ανάγκη για μια ερευνητική μεθοδολογία που θα διασώζει και θα ανασυνθέτει το παρελθόν με έγνοια για το υποκείμενο της ιστορικής αλλαγής: τους ανώνυμους ανθρώπους του 20ού αιώνα.
* Ο Κωστής Καρπόζηλος είναι ιστορικός - ΑΣΚΙ
** Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή την αφιερωματική εκδήλωση για τα "50 χρόνια παρουσίας και επιστημονικού έργου της Margaret E. Kenna στην Ελλάδα (1966-2016)", που πραγματοποιήθηκε χθες από το Μουσείο Πολιτικών Εξορίστων Άη Στράτη με τη συνεργασία του Μουσείου Μπενάκη και των ΑΣΚΙ.
