Συνέντευξη: Σπύρος Κακουριώτης
Καλλιτεχνικά δραστήριος μέχρι το τέλος της ζωής του, ο Γιώργος Ζογγολόπουλος σφράγισε με την παρουσία του τον ελληνικό 20ό αιώνα, διερευνώντας τις ποικίλες εκδοχές του μοντερνισμού στην τέχνη. Γλύπτης με διεθνή αναγνώριση και παρουσία στον δημόσιο χώρο όχι μονάχα των ελληνικών πόλεων, κατέκτησε στην εικαστική του πορεία έναν ιδιόμορφο, αλλά άμεσα αναγνωρίσιμο εκφραστικό κώδικα. Σε αυτόν τον σημαντικό εκπρόσωπο του ελληνικού μοντερνισμού είναι αφιερωμένη η φετινή καλοκαιρινή έκθεση στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Άνδρου του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή.
Με την ευκαιρία της αναδρομικής αυτής έκθεσης, που θα εγκαινιαστεί στις 19 Ιουνίου, συνομιλήσαμε με τον Άγγελο Μωρέτη, γενικό διευθυντή του Ιδρύματος Γ. Ζογγολόπουλου, το οποίο ίδρυσε ο ίδιος ο γλύπτης και αποτελεί τον θεματοφύλακα της καλλιτεχνικής κληρονομιάς του.
«Ο Γ. Ζογγολόπουλος έζησε 103 χρόνια, χρονικό διάστημα στο οποίο θα μπορούσαν να χωρέσουν πολλές ζωές...» λέει ο Αγγ. Μωρέτης. «Είχε την τύχη να ζήσει τα μεγάλα ρεύματα της τέχνης της εποχής του, να επηρεαστεί από τον μοντερνισμό και τα κινήματα των αρχών του 20ού αιώνα, να τα ενσωματώσει στη δουλειά του και να τα πάει πιο πέρα. Σε όλο το έργο του είναι φανερά τα ίχνη που άφησαν στην τέχνη του οι επιρροές αυτές, τις οποίες ενσωμάτωνε στη δουλειά του και προχωρούσε με τον δικό του τρόπο».
Η έκθεση στην Άνδρο, που φέρει τον τίτλο Η ασίγαστη πλησμονή στο αχανές της αφαίρεσης, αποτελεί μια αναδρομή, έναν «ανάπλου» στην πορεία του Ζογγολόπουλου, μέσα από την παρουσίαση 107 έργων, αλλά και αρχειακού υλικού που φυλάσσεται στο Ίδρυμα, το οποίο παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο κοινό.
«Χωρίς να περιλαμβάνει το σύνολο του έργου του, είναι μια αντιπροσωπευτική έκθεση, που δίνει το στίγμα της πορείας του, ανανεώνει το ενδιαφέρον για το έργο του και φωτίζει πλευρές που μέχρι σήμερα δεν είχαν αναδειχθεί τόσο, όπως και πολλά έργα που δεν έχουν παρουσιαστεί ποτέ» τονίζει ο Αγγ. Μωρέτης.
Αναδρομή σε έναν αιώνα δημιουργίας
Όπως μας εξηγεί, η εκθεσιακή αφήγηση διαρθρώνεται σε τρία επίπεδα, ακολουθώντας, σε μεγάλο βαθμό, τη διαρρύθμιση του χώρου του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. «Στο πρώτο παρουσιάζεται η πρώιμη δουλειά του Ζογγολόπουλου, έργα χυτευμένα σε χαλκό, με ανθρωπομορφικό περιεχόμενο. Πρόκειται για ρεαλιστικά γλυπτά, πορτρέτα φίλων και ανθρώπων όπως η Ειρήνη Μεϊντάνη - Πολίτη, κόρη του Λίνου Πολίτη, ή ο ζωγράφος Μίμης Βιτσώρης. Σε άλλα έργα αποτυπώνει μορφές της καθημερινότητας, όπως τον Αλέξανδρο, τον πλανόδιο τσαγκάρη του Ψυχικού, όπου έμενε, μια κατσίκα κ.λπ. Παράλληλα, εκτίθενται ορισμένα ιδιαίτερα λιτά, αλλά πολύ ενδιαφέροντα σχέδια με κάρβουνο της πρώιμης εποχής, που παρουσιάζονται για πρώτη φορά».
Προχωρώντας, στο δεύτερο επίπεδο φιλοξενούνται τα πρώτα αφαιρετικά έργα του Ζογγολόπουλου. «Πρόκειται για γλυπτά από ορείχαλκο, όπου αρχίζει πλέον η αποδόμηση της μορφής: οι αναφορές σε έμβια όντα είναι σαφείς, αποδίδονται όμως με μια φόρμα αποδομημένη, καταδεικνύοντας τον δυναμικό τρόπο με τον οποίο η αφαίρεση μπαίνει στο έργο του» σημειώνει ο Αγγ. Μωρέτης. Στο ίδιο επίπεδο, διασπώντας, κατά κάποιον τρόπο, τη χρονολογική σειρά της αφήγησης, σε έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο θα φιλοξενηθούν τα φωτοκινητικά έργα της δεκαετίας του 1970, όταν ο γλύπτης αρχίζει τους τολμηρούς πειραματισμούς του, εντάσσοντας στη γλυπτική του την κίνηση και αξιοποιώντας τις δυνατότητες που του δίνει το φως.
Στη συνέχεια, παρουσιάζονται τα μεγάλα έργα του στους δημόσιους χώρους, καθώς και η αρχιτεκτονική δημιουργία του Ζογγολόπουλου. «Πρόκειται για σχέδια που υποβλήθηκαν σε διαγωνισμούς και βραβεύτηκαν, όμως δυστυχώς ποτέ δεν υλοποιήθηκαν» λέει ο Αγγ. Μωρέτης. Ανάμεσά τους και σχέδια για έργα που πραγματοποιήθηκαν, όπως το μνημείο του Ζαλόγγου, που σχεδίασε το 1954 με τον αρχιτέκτονα Πάτροκλο Καραντινό, το οποίο βραβεύτηκε, ολοκληρώθηκε το 1960 και σήμερα βρίσκεται στα όρη του Σουλίου, ορατό από απόσταση 35 χλμ. και αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα δημόσια γλυπτά στην Ελλάδα. Στην ίδια ενότητα μπορεί να δει κανείς έργα που παρέμειναν σε μακέτες, όπως εκείνο για το Μνημείο Γοργοποτάμου, τη Μάχη της Κρήτης, την πλατεία Κλαυθμώνος κ.λπ.
Στην επόμενη ενότητα παρουσιάζονται τα πολύ γνωστά γλυπτά του για τον δημόσιο χώρο, όπως ο Ποσειδώνας, που επρόκειτο να τοποθετηθεί στην πλατεία Ομονοίας με τα σιντριβάνια και σήμερα βρίσκεται στην Ουάσιγκτον, τα γλυπτά που δημιούργησε για τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης, οι Ολυμπιακοί Κύκλοι, το μεγάλο γλυπτό που βρίσκεται στο Αεροδρόμιο κ.ά. Όπως τονίζει ο διευθυντής του Ιδρύματος Ζογγολόπουλου, «Λόγω των δεσμεύσεων που δημιουργεί ο χώρος του μουσείου, τα έργα αυτά παρουσιάζονται σε μακέτες. Πρόκειται για μικρογραφίες που δημιούργησε ο ίδιος ο γλύπτης, όχι όμως αναγκαστικά ως πρόπλασμα για το εκάστοτε μεγάλο έργο, αλλά συχνά μετά τη δημιουργία του. Ο Ζογγολόπουλος πολλές φορές επανερχόταν, μετά τη δημιουργία ενός μεγάλου έργου, δημιουργώντας μια παραλλαγή του σε μικρότερες διαστάσεις. Πρόκειται λοιπόν για πρωτότυπα έργα, που διατηρούν την καλλιτεχνική τους αυτοτέλεια». Παράλληλα, δίπλα στις μακέτες παρατίθενται φωτογραφίες των έργων στους χώρους όπου βρίσκονται σήμερα τοποθετημένα.
Στο τελευταίο επίπεδο παρουσιάζονται τα υδροκινητικά έργα του Ζογγολόπουλου. «Πρόκειται για δημιουργίες που τον απογείωσαν. Με αυτά τα έργα έβαλε το νερό, που όπως έλεγε είναι το ‘αίμα των γλυπτών', στην υπηρεσία της γλυπτικής και τους έδωσε, χωρίς να χρησιμοποιήσει κανένα μηχανισμό, παρά μόνο τη βαρύτητα του νερού, κίνηση, αλλά και το οπτικό ερέθισμα της κίνησης, το ακουστικό ερέθισμα του νερού που έπεφτε, το απτικό της δροσιάς που ανέδιδε το νερό... Όλα αυτά εκπέμπονταν από το έργο και λειτουργούσαν απέναντι στον θεατή. Πρόκειται για μια μεγάλη οικογένεια έργων, με κοινά χαρακτηριστικά, όπως κάθετους σωλήνες και εγκάρσια στοιχεία, απ' όπου περνά νερό και τους δίνει κίνηση προς διάφορες κατευθύνσεις».
Η εκθεσιακή αφήγηση ολοκληρώνεται με τα έργα που αποτελούν το «σήμα κατατεθέν» του Γιώργου Ζογγολόπουλου, τις Ομπρέλες, όπου κυριαρχούν οι γλυπτικές συνθέσεις που έχουν τοποθετηθεί στις Βρυξέλλες και στη Θεσσαλονίκη. Ως κατακλείδα, η αναδρομή ολοκληρώνεται με το τελευταίο έργο του γλύπτη, την Ειράνα (δωρικός τύπος του ονόματος Ειρήνη), που φιλοτέχνησε σε ηλικία 100 ετών και βρίσκεται τοποθετημένο στην πλατεία που φέρει το όνομά του, στο Ψυχικό, σε μικρή απόσταση από το εργαστήριό του, που αποτελεί και την έδρα του Ιδρύματος.
«Ο Ζογγολόπουλος σημάδεψε την πορεία της ελληνικής γλυπτικής και ήταν ένας από τους μεγάλους καλλιτέχνες που χάραξαν ένα κομμάτι της ευρωπαϊκής τέχνης» καταλήγει ο Αγγ. Μωρέτης. «Το γεγονός ότι οι Ομπρέλες του βραβεύτηκαν στις Βρυξέλλες και τοποθετήθηκαν στην έδρα της Κομισιόν δεν ήταν τυχαίο. Το ίδιο ισχύει και για τον Ποσειδώνα, που τοποθετήθηκε στην Ουάσιγκτον. Οι Αμερικανοί, που δεν τον γνώριζαν καθόλου κι ούτε το όνομά του δεν μπορούσαν να προφέρουν, αναγνώρισαν στο έργο του κάτι πολύ σύγχρονο».
Το Ίδρυμα Ζογγολόπουλου
Τον τελευταίο χρόνο της ζωής του ο Γιώργος Ζογγολόπουλος δημιούργησε το Ίδρυμα που φέρει το όνομά του, στο οποίο κληροδότησε όλο το καλλιτεχνικό του έργο, καθώς και εκείνο της συζύγου του. «Ένας από τους κύριους σκοπούς του είναι να προωθήσει και να κρατήσει ζωντανό το έργο του, να το αναδείξει και να βοηθήσει κάθε μελετητή και κάθε προσπάθεια περαιτέρω έρευνας πάνω σε αυτό» μας λέει ο διευθυντής του. Σε αυτό το πλαίσιο έχει διοργανώσει εκθέσεις, όπως το 2008 στον Αερολιμένα Αθηνών και στο Μέγαρο Μουσικής, το 2010 στην Πινακοθήκη Λέφα και το 2013 στο Κέντρο Εικαστικών Τεχνών Γ. Καρύδης.
«Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι το 2010 δόθηκε το όνομά του στην πλατεία που βρίσκεται κοντά στο σπίτι του, στο Ψυχικό, και τοποθετήθηκαν εκεί τα έξι μεγάλα γλυπτά, οπότε δημιουργήθηκε η Υπαίθρια Γλυπτοθήκη, όπου γίνονται κάθε πρώτη Κυριακή του μήνα δωρεάν ξεναγήσεις».
Παράλληλα, το Ίδρυμα ξεκίνησε φέτος έναν κύκλο σεμιναρίων Ιστορίας της Τέχνης, «κάτι που φιλοδοξούμε να επαναλάβουμε από το φθινόπωρο, με νέους ομιλητές και θεματικές». Επιπλέον, ολοκληρώθηκε η ψηφιοποίηση του αρχείου, των γλυπτών και των τεκμηρίων, που έχουν αναρτηθεί στον ιστότοπό του και πολύ σύντομα θα υπάρξουν και σχετικές εφαρμογές, «χάρη στις οποίες θα μπορεί κανείς να σχηματίσει μια γενική, αλλά καλή εικόνα για τα ίδια έργα και τον περιβάλλοντα χώρο τους». Επίσης, το υλικό του αρχείου είναι ανοιχτό σε μελετητές και ερευνητές.
Τέχνη στον δημόσιο χώρο
Ο βανδαλισμός έργων τέχνης, ιδιαίτερα σύγχρονης, είναι «κάτι, δυστυχώς, αναμενόμενο» παρατηρεί ο Άγγ Μωρέτης. Όμως δεν είναι κυρίως αυτό που τον ανησυχεί: «Η ζημιά δεν είναι τόσο μεγάλη όσο αυτή που πιστεύω πως υφίστανται από την αδιαφορία. Το γλυπτό Πεντάκυκλος, στην Ομόνοια, χωρίς να έχει βανδαλιστεί από κανέναν, η πολιτεία έχει καταφέρει να το απαξιώσει». Όπως αναφέρει, το έργο, που θεωρητικά ανήκει στον Δήμο Αθηναίων, «αφέθηκε στη μοίρα του και τώρα είναι ένα φάντασμα του Ζογγολόπουλου». Η θέση όπου βρίσκεται δεν του επιτρέπει να λειτουργήσει, ενώ η δεξαμενή όπου πρώτα είχε νερό τώρα έχει καλυφθεί με χαλίκι, γιατί... πιτσίλαγε τους περαστικούς! Σήμερα το Ίδρυμα προσπαθεί, σε συνεργασία με τον δήμο, να μεταφερθεί σε κάποια καλύτερη θέση. Όπως μας λέει ο διευθυντής του Ιδρύματος, «Είναι ένα έργο που χαραμίζεται και καταστρέφεται η πνευματικότητά του. Πριν από καιρό, όταν μια απελπισμένη γυναίκα είχε ανέβει πάνω του και απειλούσε να πέσει, γράφτηκε στον Τύπο ότι είχε ανέβει σε μια σκαλωσιά. Δεν ήταν λόγω άγνοιας, αλλά λόγω της αίσθησης ότι αυτό δεν είναι έργο, είναι σίδερα...»
Το ακριβώς αντίθετο συμβαίνει με τις Ομπρέλες της Θεσσαλονίκης: «Είναι πλέον ένα τοπόσημο, η απογείωση του Ζογγολόπουλου. Λειτουργεί όπως ο ίδιος ονειρευόταν: ο κόσμος ακουμπάει το έργο, περπατά ανάμεσά του, το ζει, δεν το παρατηρεί πάνω στο βάθρο. Πιστεύω πως έχει τόση απήχηση γιατί αφήνει τον κόσμο να μπει μέσα του. Όταν κάποιος πιάνει μια ομπρέλα, του δίνει τη δυνατότητα να φανταστεί ό,τι θέλει, να δώσει τη δική του ερμηνεία. Είναι ένα έργο ανοιχτό που πλησιάζει τον θεατή. Αυτό η Ομόνοια δεν το έχει καταφέρει» παρατηρεί ο Αγγ. Μωρέτης.
«Η γλυπτική στον δημόσιο χώρο είχε νόημα για τον Ζογγολόπουλο όχι ως μνημειακό αντικείμενο, αλλά για να συντροφεύει την καθημερινότητα των ανθρώπων. Να βελτιώνει τη ζωή τους στον χώρο που βρίσκονται, με την αίσθηση που δίνει, με τη μορφή της, με τα συναισθήματα που προκαλεί ή με το μήνυμα που δίνει, ακόμα και μόνο με την ομορφιά της».
