"Το θέμα όμως δεν είναι τόσο πολύ η σιωπή, αλλά ο ρόλος και η ευθύνη του διανοούμενου σήμερα. Σ' αυτή την κατεύθυνση η 'Θεωρία στο Μέγαρο' ξαναγυρίζει στον αρχικό και κλασικό ρόλο του διανοούμενου ως εκπρόσωπου αυτού που ονομάστηκε 'ριζοσπαστικός διαφωτισμός', ως αντιπροσώπου δηλαδή της κοινωνικής δικαιοσύνης και της αλήθειας ως παρρησίας" λέει ο Κώστας Δουζίνας.
Εκπρόσωπος αυτού του είδους διανοουμένου που στις μέρες μας τείνει να εκλείψει, ο γνωστός ακαδημαϊκός, διευθυντής του Ινστιτούτου Μπέρκμπεκ και βουλευτής Α' Πειραιά του ΣΥΡΙΖΑ μας μιλά για τον νέο κύκλο διαλέξεων "Θεωρία στο Μέγαρο" που εγκαινιάζει τη συνεργασία του Megaron Plus με το Ινστιτούτο Ανθρωπιστικών Επιστημών του Κολεγίου Μπέρκμπεκ του Πανεπιστήμιου του Λονδίνου σε μια προσπάθεια να επανέλθει στο προσκήνιο η συζήτηση μεταξύ διανοουμένων και πολιτών για τα μεγάλα δημόσια θέματα του καιρού μας.
Η "Θεωρία στο Μέγαρο" ξεκινάει την Παρασκευή 6 Μαΐου με τη διάλεξη του Ετιέν Μπαλιμπάρ για την "Ιδέα της επανάστασης χθες, σήμερα αύριο" και φιλοξενεί ορισμένους από τους σημαντικότερους διανοητές της εποχής μας, τους Τζούντιθ Μπάτλερ (11.5), Κ. Δουζίνας (13.6), Σλαβόι Ζίζεκ, Τζοάνα Μπερκ, Ρίτσαρντ Έβανς, Τζάκλιν Ρόουζ και Μαρίνα Γουόρνερ, οι οποίοι κατά τον Κώστα Δουζίνα "άλλαξαν την κατεύθυνση της κριτικής θεωρίας και σκέψης" στην εποχή μας και "ξαναοικοδομούν τη ριζοσπαστική θεωρία του 21ου αιώνα".
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Ποια η αναγκαιότητα σήμερα για τη σειρά διαλέξεων "Θεωρία στο Μέγαρο";
Ζήσαμε πέντε χρόνια ξηρασίας της σκέψης, έλλειψης ιδεών, σιωπής. Θυμόσαστε που δεν περνούσε ημέρα χωρίς κάποιος σχολιαστής να μην κατηγορεί τους διανοούμενους για τη σιωπή τους. Αυτό βέβαια ήταν μόνο εν μέρει σωστό. Οι καθεστωτικοί διανοούμενοι ήταν λαλίστατοι, γεμάτοι αληθοφανείς κοινοτοπίες που προσπαθούσαν να νομιμοποιήσουν τα καταστροφικά μέτρα με διάφορα κλισέ περί εκσυγχρονισμού, εξευρωπαϊσμού, σύγκρουσης Δύσης και Ανατολής.
Οι ριζοσπαστικές φωνές δεν είχαν δημόσιο βήμα καθώς η μιντιακή ηγεμονία των "γραμματισμένων αμόρφωτων" ήταν καθολική. Η σιωπή των υπολοίπων, βέβαια, ήταν εκκωφαντική. Θύμιζε τη σιωπή των αμνών. Το θέμα όμως δεν είναι τόσο πολύ η σιωπή, αλλά ο ρόλος και η ευθύνη του διανοούμενου σήμερα. Σ' αυτή την κατεύθυνση η "Θεωρία στο Μέγαρο" ξαναγυρίζει στον αρχικό και κλασικό ρόλο του διανοούμενου ως εκπρόσωπου αυτού που ονομάστηκε "ριζοσπαστικός διαφωτισμός", ως αντιπροσώπου δηλαδή της κοινωνικής δικαιοσύνης και της αλήθειας ως παρρησίας.
* Γιατί επελέγησαν οι συγκεκριμένοι διανοητές για να εγκαινιάσουν τον κύκλο εκδηλώσεων, τι ενώνει, τι διαφοροποιεί τη σκέψη τους;
Επιλέγησαν για τρεις λόγους. Πρώτον, γιατί αποτελούν μερικούς από τους πιο σημαντικούς διανοητές στον κόσμο. Είναι άνθρωποι που άλλαξαν την κατεύθυνση της κριτικής θεωρίας και σκέψης. Στη δεκαετία του 1980 θυμάστε ότι ανακοινώθηκε η άποψη για το τέλος των "μεγάλων αφηγημάτων", το τέλος δηλαδή οποιασδήποτε προσπάθειας καθολικής ανάλυσης και κατανόησης του κοινωνικού γίγνεσθαι.
Πολλοί από τους ομιλητές μας αντιτάχθηκαν σ' αυτή την άποψη και ξανανοίγουν τον χώρο της κριτικής φιλοσοφίας, ιστορίας και σκέψης ξεκινώντας τώρα από το συγκεκριμένο, από τα προβλήματα της μεταφορδικής, βιοπολιτικής κοινωνίας του ύστερου καπιταλισμού. Για παράδειγμα ο Μπαλιμπάρ ξεκινάει από την Ευρώπη, η Μπάτλερ από το σώμα, η Μπερκ από τη βία και τον πόνο, η Ρόουζ από μεγάλες γυναικείες μορφές για να ξαναοικοδομήσουν τη ριζοσπαστική θεωρία του 21ου αιώνα. Είναι άνθρωποι που τα βιβλία τους έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες και διδάσκονται σ' όλο τον κόσμο, υπ' αυτή την έννοια οι ιδέες τους έχουν τη μεγαλύτερη δυνατή απήχηση.
Ο δεύτερος λόγος είναι ότι βρίσκονται ανάμεσα στους μεγάλους διανοούμενους που στάθηκαν δίπλα στους Έλληνες αυτή τη δύσκολη περίοδο και υποστήριξαν τις αντιστάσεις τους. Όταν ζητούσα από τους φίλους διανοούμενους να υποστηρίξουν τον ελληνικό λαό από το 2012 έως το 2015, η ανταπόκριση ήταν καθολική και συγκινητική. Για παράδειγμα η δήλωση υποστήριξης του Όχι στο δημοψήφισμα του 2015 υπογράφτηκε από πάνω από 1.000 γνωστούς διανοούμενους σε λιγότερο από 24 ώρες και δημοσιεύτηκε σε πολλές εφημερίδες του εξωτερικού.
Καμιά φορά, ζώντας στη δίνη των γεγονότων δεν συνειδητοποιούμε τον κοσμοϊστορικό χαρακτήρα του εγχειρήματος ΣΥΡΙΖΑ για την παγκόσμια Αριστερά. Σήμερα η προοδευτική διανόηση παρατηρεί την Ελλάδα με αλληλεγγύη και αγωνία. Από τη δική μας επιτυχία εξαρτάται σ' ένα βαθμό το αν η Ευρώπη θα προχωρήσει σε προοδευτική τροχιά ή αν θα δυναμωθούν οι φυγόκεντρες και ακροδεξιές τάσεις ή θα συνεχιστεί η παρακμή και θα οδηγηθεί στη διάλυση.
Ο τελευταίος λόγος είναι ότι όλοι οι ομιλητές μας δουλεύουν ή έχουν σχέση με το κολλέγιο Μπέρκμπεκ του Λονδίνου.
Το Κολέγιο ιδρύθηκε το 1827, αποτελεί την αρχαιότερη συνιστώσα του Πανεπιστημίου του Λονδίνου και ένα από τα πρώτα και πιο επιτυχημένα κομμάτια του. Η παράδοση και το ήθος του Μπέρκμπεκ δεν επιτρέπουν να αντιμετωπίζεται η γνώση ως μετάδοση πληροφοριών και οι φοιτητές ως πελάτες. Είναι μοναδικό στην Αγγλία και την Ευρώπη.
Όλα τα μαθήματά μας αρχίζουν στις 6 μ.μ. και φοιτητές μας είναι οι εργαζόμενοι Λονδρέζοι. Ανήκει στη βρετανική παράδοση, για την οποία η μάθηση και η παιδεία συνεχίζουν σ' όλη τη ζωή. Είχα την τιμή, ως κοσμήτορας και μετά αντι-πρύτανης, να πάρω την πρωτοβουλία ίδρυσης του Ινστιτούτου το 2004. Το Ινστιτούτο ακολουθεί τη ριζοσπαστική παράδοση του Κολεγίου και έχει γίνει το πιο σημαντικό κέντρο ανθρωπιστικών σπουδών στη Βρετανία.
* Ως στόχο θέτετε τη συζήτηση ανάμεσα στους διανοουμένους και τους πολίτες για τα μεγάλα δημόσια θέματα. Κατά πόσο ο διάλογος αυτός υπονομεύεται από το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των διανοουμένων της εποχής μας εμπλέκεται με τα κέντρα λήψης αποφάσεων;
Η λέξη και έννοια του δημόσιου διανοούμενου δημιουργήθηκε στη Γαλλία, στη διάρκεια της υπόθεσης Ντρέιφους, του Γαλλοεβραίου αξιωματικού που είχε κατηγορηθεί από αντισημιτικούς κύκλος για κατασκοπεία υπέρ των Γερμανών. Αυτή η ένταξη στον αγώνα κατά του ρατσισμού, της αποικιοκρατίας, και του πολέμου, αυτή η στράτευση στις αξίες της κοινωνικής δικαιοσύνης αποτελούν το κύριο χαρακτηριστικό τους.
Οι μεγάλοι διανοούμενοι του 20ού αιώνα, ο Ράσελ, ο Σαρτρ, η Σιμόν ντε Μποβουάρ, ο Φουκώ, ο Ντεριντά ή ο Ζίζεκ, αγωνίστηκαν για την κοινωνική δικαιοσύνη. Το ίδιο ισχύει και για τους Έλληνες, όπως ο Βάρναλης, ο Σεφέρης, ο Μάνεσης, ο Καστοριάδης, ο Πουλαντζάς.
Ο δημόσιος διανοούμενος δεν "πουλάει" εξειδίκευση ούτε δίνει ουδέτερες συμβουλές. Η αλήθεια δεν είναι ο "αντικειμενικός" αντικατοπτρισμός της πραγματικότητας, αλλά η στρατηγική για τη ριζική αλλαγή της. Η γνώση και η αλήθεια αποτελούν πεδία μάχης στα οποία μπαίνουμε οπλισμένοι με ηθικές αρχές, ιστορική συνείδηση και πολιτικές αξίες. Οι ηθικές και πολιτικές αρχές βοηθούν να κρίνουμε και να αντιστεκόμαστε στις υποδείξεις της εξουσίας και τις κοινοτοπίες της κοινής γνώμης.
Βέβαια τα τελευταία 30 χρόνια οι διανοούμενοι χωρίστηκαν σε δύο κατηγορίες. Από τη μια όσοι υπηρετούν την ηθική κρίση και πολιτική δράση και από την άλλη οι ειδικοί, οι τεχνοκράτες, που προσφέρουν τεχνικές συμβουλές στην εξουσία. Οι άνθρωποι που αποκαλούνται σήμερα διανοούμενοι είναι σχεδόν αποκλειστικά πανεπιστημιακοί, αλλά το πανεπιστήμιο δεν οδηγεί αναγκαστικά στον στοχασμό και την κριτική.
Τα μεγάλα πεδία της φιλοσοφίας, της ιστορίας, της φιλολογίας, του δικαίου έχουν διαχυθεί σε δεκάδες κλάδους και ειδικότητες. Η ζωή του πανεπιστημιακού έγινε μοναχική, διανοητικά απομονωμένη, υπό αυστηρό έλεγχο και αξιολόγηση για να συμμορφώνεται με χρηματοδοτικές προτεραιότητες και ιδεολογικές απαιτήσεις. Η ιδέα του "αναγεννησιακού" ανθρώπου, κάποιου σαν τον Ράσελ, τον Χομπσμπάουμ ή τον Ντεριντά, με εγκυκλοπαιδική γνώση, πολιτικό όραμα, ηθική ακεραιότητα και αισθητική οξυδέρκεια σταδιακά χάνεται. Αυτή είναι λοιπόν η παράδοση ηθικής και πολιτικής ευθύνης και η παρρησία που η "Θεωρία στο Μέγαρο" επιχειρεί να αναβιώσει.
* Τι έχει δείξει η εμπειρία του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Σπουδών του Κολεγίου Μπέρκμπεκ;
Έχει δείξει μία μαζική επιστροφή στη σκέψη και τη θεωρία, που ξεκίνησε μετά τον πόλεμο στο Ιράκ και κορυφώθηκε στην οικονομική και πολιτική κρίση του 2008. Οι αίθουσες των διαλέξεών μας είναι πάντα γεμάτες. Πάνω από 300 άτομα κάνουν αίτηση συμμετοχής για τις 50 θέσεις στο ετήσιο Summer Schooll κριτικής θεωρίας και πολλές δεκάδες διεθνείς διανοούμενοι έρχονται να περάσουν από μερικούς μήνες μέχρι δύο χρόνια στον Ινστιτούτο ως επισκέπτες ερευνητές.
Για μένα, που διήνυσα μια καριέρα 40 χρόνων στο Λονδίνο και μπόρεσα από το Κολέγιο Μπέρκμπεκ να συνεισφέρω στη δημιουργία της μεγάλης Σχολής Σκέψης των Κριτικών Νομικών Σπουδών, η ίδρυση και η επιτυχία του Ινστιτούτου ήταν με μια έννοια το αντίδωρο που έδινα στο πανεπιστήμιο και τους πολλούς συναδέλφους που με βοήθησαν. Αυτή η επιστροφή του κόσμου στον κόσμο των ιδεών και της θεωρίας αποτελεί μια μεγάλη ελπίδα στις ημέρες μας.
* Στη "Θεωρία στο Μέγαρο", όπως και στο Κολέγιο, κάνετε λόγο για ανακαίνιση των ιδεολογιών μέσω του δημόσιου διαλόγου διανοουμένων και πολιτών. Η συζήτηση περί τέλους των ιδεολογιών έχει τεθεί στο τραπέζι του δημόσιου διαλόγου εδώ και δεκαετίες και εν πολλοίς έχει απαντηθεί. Πώς επανέρχεται στις μέρες μας;
Από το 1970 και μετά ζήσαμε μια σειρά από τέλη: το τέλος της βιομηχανικής κοινωνίας, το τέλος της ιδεολογίας, το τέλος της ιστορίας. Όλα αυτά τα τέλη τα συμβολίζει η λεγόμενη "μεταπολιτική συνθήκη". Η άποψη δηλαδή ότι οι κοινωνικές συγκρούσεις τελείωσαν, η κυβέρνηση γίνεται διακυβέρνηση, η πολιτική ακολουθεί την τεχνοκρατική γνώση, η επιστημονική αλήθεια επιβάλλεται επί των ιδεολογικών διαφορών και συγκρούσεων που απέμειναν.
Με τις εξελίξεις του 2015 μπορούμε να πούμε ότι μπαίνουμε στο τέλος του τέλους της ιστορίας. Ξαναμπαίνουμε δηλαδή σε ένα πολιτικό γίγνεσθαι με αγώνες, με επιτυχίες και ήττες, με νέες ιδεολογικές και υπαρξιακές αναζητήσεις. Δεν έχουμε βέβαια συνταγές, τυφλοσούρτες και εγχειρίδια για τη νέα περίοδο που άνοιξε η νίκη του ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα και η άνοδος αριστερών δυνάμεων στην υπόλοιπη Μεσόγειο.
Γι' αυτό λοιπόν, όπως ξαναεπιστρέφουν η πολιτική και η ιδεολογία, χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ την επιστροφή στην κριτική σκέψη, που δεν θα μας δώσει βέβαια συνθήματα και βεβαιότητες, αλλά θα μας ανοίξει προοπτικές και δρόμους μέσα από τους οποίους θα διαχειριστούμε τις ευκαιρίες και τα αδιέξοδα του καιρού μας.
* Η κριτική σκέψη θα υπερισχύσει των οικονομικίστικων μοντέλων εν τέλει;
Σ' αυτή την αντίθεση παίζεται το μέλλον μας και το μέλλον της ανθρωπότητας. Η μεταπολιτική άποψη αποδίδει όλα τα σκοτεινά φαινόμενα των καιρών μας, τον φονταμενταλισμό, την τρομοκρατία, την ξενοφοβία και τον ρατσισμό, σε εξωγενείς παράγοντες. Λάθος. Οι αντιθέσεις και συγκρούσεις ανελίσσονται στον δικό μας ανεπτυγμένο καπιταλισμό και μετά εξάγονται, αντιστρέφονται και γυρίζουν εναντίον μας.
Αν λοιπόν δεν καταλάβουμε ότι πρέπει εμείς να αλλάξουμε, κάτι που η κριτική θεωρία και οι ανθρωπιστικές σπουδές έχουν στην προμετωπίδα τους, το μέλλον της Ευρώπης διαγράφεται προβληματικό. Έχουμε πολλά κινηματογραφικά έργα που περιγράφουν τον άνθρωπο μετά από μια μεγάλη καταστροφή, "Μαντ Μαξ", "O Δρόμος", "Αρμαγεδδώνας", "Μελαγχολία". Έχουμε αποδεχτεί δηλαδή ότι το τέλος του κόσμου δεν απέχει πολύ. Για να το αποτρέψουμε ίσως πρέπει να φανταστούμε και να δουλέψουμε για τον άνθρωπο μετά το τέλος του αρπακτικού καπιταλισμού.
