Συνέντευξη: Σπύρος Κακουριώτης
Υπήρξε "απαγορευμένο" για 70 συναπτά έτη. "Ταμπού" για τους περισσότερους, "φετίχ" για τους απανταχού νεοναζί, που αναγνώριζαν στο Mein Kampf τη δική τους Βίβλο. Όπως και τη Βίβλο, λίγοι ήταν αυτοί που μπόρεσαν να διαβάσουν την ογκώδη "αυτοβιογραφία" που ο Χίτλερ άρχισε να γράφει στη φυλακή, το 1924, κρατούμενος για το "πραξικόπημα της μπυραρίας". Δεν έφταιγε γι' αυτό η απαγόρευση της έκδοσής του μετά το 1945 (τα δικαιώματα ανήκαν στο ομόσπονδο κρατίδιο της Βαυαρίας), καθώς το βιβλίο ήταν δυσεύρετο όσο και το αλκοόλ στην Αμερική της ποτοαπαγόρευσης. Ο πραγματικός λόγος που λίγοι νεοναζί το έχουν διαβάσει είναι ότι "δεν τους χρειάζεται κανένα βιβλίο", όπως μας λέει χαρακτηριστικά η Helgard Haug, συνιδρύτρια της πρωτοποριακής θεατρικής ομάδας Rimini Protokoll, που θα βρεθεί από 21-24 Απριλίου στην Αθήνα, προκειμένου, μαζί με τον Daniel Wetzel, να παρουσιάσουν, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, την καινούργια τους δουλειά Adolf Hitler: Mein Kampf, vol. 1 & 2. Η πρεμιέρα της παράστασης γίνεται σε μια ημερομηνία με ιδιαίτερο συμβολικό βάρος για τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, κάτι που η συνομιλήτριά μας φαίνεται να γνωρίζει πολύ καλά...
"Εσείς το έχετε διαβάσει;" την ρωτήσαμε κατά τη διάρκεια της συνομιλίας μας. "Προετοιμάζοντας την παράσταση, συνειδητοποιήσαμε πως δεν το είχαμε διαβάσει ποτέ, καθώς ήταν, κατά κάποιον τρόπο, κάτι μη αποδεκτό. Ο Ντάνιελ κι εγώ, όπως και τα άλλα μέλη της ομάδας, είχαμε μια εικόνα άσπρου - μαύρου, γνωρίζοντάς το μονάχα από τίτλους και σχόλια. Όταν πριν από τρία χρόνια άρχισε στη Γερμανία ο διάλογος ενόψει της αλλαγής του καθεστώτος των δικαιωμάτων, είπαμε: 'Λοιπόν, ας το ανοίξουμε, ας το αντιμετωπίσουμε', πρέπει να ξέρουμε περί τίνος πρόκειται".
Όμως τα μέλη της ομάδας δεν επέλεξαν να το διαβάσουν ο καθένας μόνος στο σπίτι του... "Αντ' αυτού, αποφασίσαμε να συναντήσουμε ανθρώπους που με κάποιον τρόπο το γνωρίζουν ή σχετίζονται με αυτό. Διαβάσαμε, λοιπόν, εκτεταμένα τμήματα, εστιάζοντας κυρίως στο πώς είναι να το διαβάζει κάποιος άλλος, τι μπορεί να τον κάνει να γελάσει, να παραπληροφορηθεί ή να κάνει συνδέσεις με το σήμερα". Μέσα από αυτή τη διαδικασία άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά η παράσταση Mein Kampf.
"Διαβάζοντάς το, τι πιστεύετε γι' αυτό;" Η Χέλγκαρντ Χάουγκ απαντά πως Ο Αγών μου είναι περισσότερα από το κείμενο που περιέχει. "Είναι ένα σύμβολο, ένα φετίχ, ένα ολόκληρο φαινόμενο. Για να το καταλάβεις, πρέπει να συνυπολογίσεις πώς το αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι. Με αυτόν τον τρόπο, πιστεύω, μπορείς να το απομυθοποιήσεις και να καταλάβεις πως είναι έργο ενός ανθρώπου γεμάτου μίσος, που ξεκινά από την αυτοβιογραφία για να την συνδέσει με την παγκόσμια πολιτική. Πιστεύω πως, έχοντας αυτό κατά νου, μπορείς να ανακαλύψεις το μηχανισμό του και τον τρόπο με τον οποίο προσπαθεί να χειραγωγήσει τους αναγνώστες του". Γι' αυτό, συμπληρώνει, "είναι σημαντικό κάποιος να σου δείξει πώς λειτουργεί ο μηχανισμός που κρύβεται μέσα στο βιβλίο".
Την ρωτάμε αν θεωρεί πως αυτόν τον ρόλο μπορεί να παίξει η νέα σχολιασμένη έκδοση του Mein Kampf από το Ινστιτούτο Σύγχρονης Ιστορίας του Μονάχου. "Είναι μια πολύ καλή προσπάθεια, αλλά απευθύνεται σε ιστορικούς και ανθρώπους που έχουν ειδικό ενδιαφέρον. Από αυτήν την άποψη είναι λεπτομερέστατο και πολύ πληροφοριακό. Αυτή τη στιγμή στη Γερμανία είναι το απόλυτο μπεστ σέλερ, επανεκδίδεται διαρκώς, καθώς όλοι θέλουν να το αγοράσουν. Όμως πιστεύω πως αυτό περισσότερο λειτουργεί συμβολικά. Μάλλον αποτυπώνει την ανάγκη των αγοραστών του να δείξουν με αυτόν τον τρόπο την άποψή τους για το βιβλίο, παρά να το διαβάσουν".
Νεοναζιστικό φετίχ
Πολλοί ήταν αυτοί που είχαν υποστηρίξει πως η ελεύθερη επανέκδοση του βιβλίου του Χίτλερ θα ενθάρρυνε τα νεοναζιστικά κινήματα. Η Χ. Χάουγκ δεν συμμερίζεται αυτήν την άποψη: "Δεν πιστεύω πως οι νεοναζί έχουν ανάγκη οποιοδήποτε βιβλίο. Δυστυχώς, πρόκειται για κινήματα που αντιπροσωπεύονται από τον λόγο του μίσους και της βίας που περιέχεται στο Mein Kampf, που αναζητούν μία μοναδική λύση αντί για τον διάλογο και επικεντρώνονται στον 'εχθρό', τότε τους Εβραίους, τώρα τους μετανάστες. Κατά τη διάρκεια της έρευνάς μας, οι περισσότεροι ειδικοί τόνισαν πως το βιβλίο λειτουργεί για τους νεοναζί ως φετίχ, όχι ως περιεχόμενο: Το επιδεικνύουν όπως τα πορτρέτα του Χίτλερ ή τις σημαίες, δεν το διαβάζουν. Κατά τη γνώμη μου, η απελευθέρωση των δικαιωμάτων δεν πρόκειται να βοηθήσει σε τίποτε τους νεοναζί. Αντίθετα, η συζήτηση που έγινε στη Γερμανία ήταν μια ευκαιρία να παραμερίσουμε τον φόβο και να το δούμε όπως ακριβώς είναι".
Στην ερώτησή μας κατά πόσον η σύγχρονη προσφυγική κρίση μπορεί να ενισχύσει τη ριζοσπαστική Ακροδεξιά, δημιουργώντας έτσι κινδύνους για τη δημοκρατία, η συνιδρύτρια των Rimini Protokoll τόνισε πως, εκτός από την Ακροδεξιά, στις ευρωπαϊκές χώρες "υπάρχουν άνθρωποι που καλοδέχονται τους πρόσφυγες, που προσπαθούν να διαμορφώσουν μια διαφορετική ατμόσφαιρα ή πηγαίνουν επιτόπου και βοηθούν. Από την άλλη, η Ακροδεξιά προσπαθεί να δημιουργήσει ατμόσφαιρα φόβου και όταν οι άνθρωποι αντιδρούν από φόβο μήπως χάσουν την ταυτότητά τους ή την ευημερία τους, τότε δημιουργείται μια πολύ επικίνδυνη κατάσταση. Κι αυτό επιτείνεται όταν οι δημοκρατικές αποφάσεις και ο κοινοβουλευτικός διάλογος επηρεάζονται από τη φορτισμένη ατμόσφαιρα και δεν λειτουργούν ορθολογικά. Τότε ναι, υπάρχει κίνδυνος".
Όπως μας λέει η Χ. Χάουγκ, η παράσταση των Rimini Protokoll, όπου "ο καθένας μας έχει ένα ρόλο σε αυτήν", προσπαθεί όχι μονάχα να αποδομήσει και να απομυθοποιήσει το "καταραμένο βιβλίο" αλλά και να αναδείξει τη διαπλοκή της πολιτικής ιστορίας με την προσωπική ζωή. Αρωγοί τους επί σκηνής σε αυτό τον στόχο, ένας νομικός ειδικευμένος στο διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα, ένας συντηρητής παλιών χειρογράφων, ένας τυφλός μουσικός παραγωγός, ένας Ισραηλινός δικηγόρος, ένας Τούρκος hip-hop καλλιτέχνης και ένας εθνολόγος.
"Αυτό που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, μέσα από την παράσταση, είναι να διερευνήσουμε τι είναι αυτό που κάνει κάποιον άνθρωπο να ριζοσπαστικοποιηθεί και να ενταχθεί σε ένα νεοναζιστικό κίνημα, π.χ., ή στο ISIS ή σε μια τρομοκρατική ομάδα. Τι είναι αυτό που τον κάνει να ταυτίζεται με κάτι που θεωρεί ιδανικό και το τοποθετεί πάνω από την ίδια του τη ζωή ή την οικογένειά του; Αυτά τα ερωτήματα, πιστεύω, συνδέονται στενά με την παρούσα κατάσταση και υπερβαίνουν το ίδιο το βιβλίο..."
Συζητώντας για ένα βιβλίο;
Με την ευκαιρία της παράστασης των Rimini Protokoll στη Στέγη, αλλά και την κυκλοφορία της σχολιασμένης έκδοσης του Mein Kampf από το Ινστιτούτο Σύγχρονης Ιστορίας του Μονάχου, το Ινστιτούτο Γκαίτε διοργανώνει συζήτηση στην οποία συμμετέχουν ο συνιδρυτής της ομάδας Rimini Protokoll, Daniel Wetzel, ο ιστορικός Wolfgang Benz, ο οποίος ώς το 2011 διηύθυνε το Κέντρο για την Έρευνα του Αντισημιτισμού και πρωτύτερα εργαζόταν στο Ινστιτούτο Σύγχρονης Ιστορίας του Μονάχου, με τους οποίους συνομιλούν ο ιστορικός Κώστας Λούλος και η δημοσιογράφος Ξένια Κουναλάκη. Η εκδήλωση με θέμα «Ο Αγών μου. Συζητώντας για ένα βιβλίο;» θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 22 Απριλίου, στις 7.00 μ.μ.
