Του Λέανδρου Πολενάκη
Η κρίση της ηρωικής συνείδησης είναι, ήδη, εμφανής στην «Ιλιάδα» και εμφανέστερη στην «Οδύσσεια». Χωρίς, ωστόσο, αυτό να σημαίνει παραγκωνισμό των ηθικών αξιών που στηρίζουν την κοινωνία. «Δεν είναι αρετή η άμετρη ανδρεία, ούτε η δίχως μέτρο φρόνηση» θα πει αργότερα ο Πλάτων. «Πρέπει να διαμεσολαβούνται από τη δικαιοσύνη». Η μετάβαση, έτσι, του ανθρώπου από τον κόσμο του έπους στον κόσμο της τραγωδίας, μέσω της λυρικής ποίησης που την προετοιμάζει, ισούται με μια πτώση, που, όμως, δεν τον συντρίβει... Επειδή η τραγωδία, με τους δικούς της όρους, κάποτε, αποκαθιστά το αφανισμένο επικό τοπίο... Στο Λ' της Οδύσσειας, π.χ., ακούμε τα ελάχιστα ηρωικά λόγια του φάσματος του Αχιλλέα, ότι «θα προτιμούσε να είναι δούλος του έσχατου αγρότη και να απολαμβάνει το φως, παρά να βασιλεύει ανάμεσα στους νεκρούς»... Στην «Εκάβη» του Ευριπίδη ο ποιητής βάζει στο στόμα της Πολυξένης, ενώ την οδηγούν στον τόπο της θυσίας, τα αντίθετα ακριβώς: «Κανείς να μη με αγγίξει, μόνη μου θα βαδίσω. Επειδή θέλω να πεθάνω γενναία, σαν βασίλισσα, και να λάβω στον κάτω κόσμο τη θέση που μου αξίζει!» Το ηρωικό στοιχείο έχει επανακάμψει, αλλά δεν το εκπροσωπεί πια, εδώ, ένας άντρας - πολεμιστής, το εκφράζει μια παρθένος!
Ο Σοφοκλής στον «Αίαντα» συλλαμβάνει το «καρδιακό επεισόδιο» που επιφέρει τον θάνατο του «ηρωικού ιδεώδους», τη στιγμή ακριβώς που συμβαίνει: ο αλαζόνας και υπερόπτης ήρως, που νόμιζε ότι μπορεί να υψωθεί πάνω από τους θεούς και πάνω από την ανθρώπινη μοίρα, που πίστευε μόνο στην ισχύ των όπλων, πρέπει να ταπεινωθεί (βλ. και τη νουβέλα του Μυριβήλη «Ο Βασίλης ο Αρβανίτης»). Αυτό συμβαίνει, μάλιστα, τη στιγμή του δίκιου του! «Τρελαίνεται» από τη θεά Αθηνά, καθώς ετοιμάζεται, εκδικούμενος την προσβολή που του έγινε, να σφάξει τους αρχηγούς των Αχαιών. Και σφάζει, αντί για αυτούς, τα κοπάδια τους! Όταν συνέρχεται, δεν του μένει άλλη λύση από την αυτοκτονία για να ξεπλύνει την ντροπή του... Το έργο, όμως, αρχίζει ουσιαστικά μετά τον θάνατό του, με τον «αγώνα» περί της ταφής του, ανάμεσα στους εξίσου αλαζόνες Αχαιούς αρχηγούς και στον «φρόνιμο» Οδυσσέα. Είναι μια νίκη της ευέλικτης, μετριοπαθούς, ειρηνόφιλης πολιτικής απέναντι στην άκρατη εξουσία των πολεμοκάπηλων. Αυτό είναι το ξεκάθαρο, δημοκρατικό μήνυμα του έργου... Όλα τα άλλα αποτελούν ερμηνείες.
Η σκηνοθεσία του Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου με το Θέατρο του Νέου Κόσμου (χορογραφίες της Αγγελικής Στελλάτου) δεν εμπιστεύτηκε την αδρή κειμενικότητα του έργου, στην ωραία μετάφραση Μαρωνίτη. Στηρίχτηκε σε ένα αμφίβολο «κατ' αναλογίαν», που το πέταξε τελείως έξω από τα νερά του. Μετέφερε τη δράση στη νεότερη Ελλάδα, στα χρόνια του 21, και το έδωσε σαν ένα κλέφτικο χρονικό, με τσάμικα και γυροβουλιές, σε μουσική του Κυπουργού, με φουστανελάδες και βρακοφόρους (σκηνικά κοστούμια Ελένη Μανωλοπούλου), με τους πάντα «καλούς» και αγνούς οπλαρχηγούς να προδίνονται από τους αιωνίως «κακούς», διεφθαρμένους πολιτικούς... Δεν έχω πρόθεση να κάνω Ιστορία, αλλά ούτε το '21 ήταν ακριβώς αυτό, ούτε ο «Αίας», όπως είπα πιο πάνω, ανταποκρίνεται σε ένα τέτοιο λαϊκίστικο, ασπρόμαυρο σενάριο. Μας άρεσε η «Γκόλφω» του Καραθάνου, δεν λέω, αλλά το μεταλλαγμένο δραματικό ειδύλλιο δεν μπορεί να γίνει μπούσουλας απομυθοποίησης όλων, περιλαμβανομένης της τραγωδίας!
Μια παράσταση που έκανε την οργανική αμηχανία της ειρωνεία, καπηλευόμενη τον μύθο. Οι δέκα ρόλοι και ο ενδεκαμελής χορός (ντυμένοι ως ναύτες του «Ποτέμκιν»!), διδαγμένοι μάλλον για εσωτερικό χώρο, με φωνές που δεν «έβγαιναν» και σώματα που δεν «μιλούσαν», σβήνονταν στο αχανές της Επιδαύρου... Ισχνός ο Νίκος Κουρής ως Αίας, δεν έριχνε τη γιγάντια σκιά του... Χλωμός, μακράν του καλού του εαυτού ο Γιάννης Τσορτέκης, κρατούσε απόσταση, δεν είχε, μάλλον, πειστεί για την απομυθοποίηση του Οδυσσέα. Κωμική φιγούρα η θεά Αθηνά (Ελένη Ουζουνίδου). Βραχνιασμένος λοχαγός της κομέντια ο Αγαμέμνων (Δημήτρης Παπανικολάου). Άλογο που χλιμιντρίζει ο Μενέλαος (Γιάννης Κλίνης). Χλιαρός ο άγγελος (Παντελής Δεντάκης). Φιλότιμα επιχειρούσε να αποκολλήσει από το τέλμα της απομυθοποιητικής τον Τεύκρο ο Γιάννος Περλέγκας. Μόνη η σεμνή Μαρία Πρωτόπαπα (Τέκμησσα), επιλέγοντας μια χαμηλή μουσικοσωματική φόρμα που της ταιριάζει, έσωζε το ήθος του ρόλου.
