Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
Στο αρχαίο αργολικό θέατρο ετοιμάζεται να βρεθεί το Θέατρο του Νέου Κόσμου, προκειμένου να παρουσιάσει, στο πλαίσιο των Επιδαυρίων, μια τραγωδία του Σοφοκλή που δεν παίζεται συχνά, τον Αίαντα, στην εξαιρετική μετάφραση του Δημήτρη Μαρωνίτη. Στον Αίαντα ο σκηνοθέτης αναγνωρίζει τον μοναχικό ήρωα που αγωνίζεται για την αξιοπρέπειά του αλλά ηττάται από τον νέο κόσμο της πόλεως και της πολιτικής. Για την προσέγγισή του στη σοφόκλεια τραγωδία, αλλά και στον χαρακτήρα του Αίαντα, μιλάμε με τον σκηνοθέτη της παράστασης Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο.
* Στον Αίαντα βλέπουμε να αντιπαρατίθενται δύο διαφορετικά συστήματα αξιών;
Η σημαντικότερη σύγκρουση είναι αυτή ανάμεσα σε δύο κόσμους, χωρίς αυτή να είναι και η μοναδική του διάσταση. Του ηρωικού κόσμου με τον κόσμο της πόλεως, τον πολιτικό. Μια σύγκρουση που συναντάται σε κάθε εποχή κρίσης, πολέμου, γι' αυτό και κάθε εποχή αναγνωρίζει τις αναλογίες της σε αυτά τα κείμενα. Σε αυτό το πρώιμο έργο του, ο Σοφοκλής παρουσιάζει τον Αίαντα, με τις αξίες και το ήθος που κουβαλάει ο κόσμος της ηρωικής εποχής, και από την άλλη τον Οδυσσέα, έναν πολιτικό νου που ξέρει να διαχειρίζεται δύσκολες καταστάσεις.
* Πρόκειται για μια σύγκρουση της "αξιοπρέπειας" με τον "ρεαλισμό";
Ο Αίαντας θέλει να καθορίζει ο ίδιος τη μοίρα του, ανεξάρτητα από τους θεούς, κι αυτό αποτελεί βασικό στοιχείο στον κώδικα αξιών του. Δεν θέλει λοιπόν τη βοήθεια της Αθηνάς, κι αυτή, εκδικητική, του θολώνει το μυαλό. Αντί για τους εχθρούς του, σφάζει τα κοπάδια των Αχαιών και, όταν το συνειδητοποιεί, θίγεται η αξιοπρέπειά του και αυτοκτονεί. Στην ύβρι του απέναντι στους θεούς προστίθεται η ύβρις των Αχαιών, που δεν θέλουν να θάψουν το νεκρό του σώμα. Τον Αίαντα θα υπερασπίσει ο αδελφός του, οδηγώντας τη σύγκρουση στα όρια του εμφυλίου. Η παρέμβαση της πολιτικής, δηλαδή του Οδυσσέα, που τιμά τον νεκρό, θα αποσοβήσει τη σύρραξη. Αυτό το εύστοχο στοιχείο της τραγωδίας με ενδιέφερε πολύ, γι' αυτό στάθηκα αρκετά στη σύγκρουση των δύο κόσμων, χωρίς να αγνοώ όλα τα άλλα...
* Νικητής στο τέλος βγαίνει ο κόσμος της πολιτικής, ο κόσμος στον οποίο ζει ο Σοφοκλής;
Εντέχνως ο Σοφοκλής αφήνει να φανεί ότι τιμά και τους δύο κόσμους εξίσου. Παρ' ότι βαθύτατα πιστός στους θεούς και ευλαβής, έχω την αίσθηση ότι γοητεύεται από το ηρωικό υπόδειγμα του Αίαντα. Επιπλέον, η αυτοκτονία του ήρωα νομίζω πως συγκινεί και τον τραγικό ποιητή και τους θεατές του. Αυτό το μοναχικό μονοπάτι που περιγράφει ακουμπά κι εμένα βαθιά.
* Σημειώνετε πως η προσωπικότητα του Αίαντα σας έφερε στο μυαλό τον Οδυσσέα Ανδρούτσο. Πώς συνδυάζονται δύο τόσο μακρινές εποχές;
Νιώθω πάντα την ανάγκη, για να μπορέσω να επικοινωνήσω καλύτερα με αυτά τα κείμενα, να τα δω μέσα στον χρόνο, να κάνω υποθέσεις εργασίας. Έτσι, στον Αίαντα βλέπω στοιχεία και από τον Οδυσσέα Ανδρούτσο και από τον Άρη Βελουχιώτη. Ήταν κι αυτός ένας πολύ σπουδαίος πολεμιστής, με φιλοδοξίες, που παραμερίστηκε από τους πολιτικούς. Αλλά και στη δική μου γενιά, απ' όσους συμμετείχαν στον αντιδικτατορικό αγώνα, άλλοι παροπλίστηκαν, άλλοι ιδιώτευσαν, σάλεψαν ή προσαρμόστηκαν. Ο μαχητής είναι πάντα ένα εμπόδιο για τη νέα τάξη πραγμάτων... Με ενδιαφέρει η υπαρξιακή διάσταση του "αντάρτη", του "ωραία μονάχου" που είναι ο Αίαντας, ο Ανδρούτσος, ο Βελουχιώτης, γι' αυτό και τα παραδείγματα αφορούν τόσο διαφορετικές μεταξύ τους εποχές.
* Αυτή η σχέση πώς αναδεικνύεται;
Στα κλασικά έργα, στις δικές μου σκηνοθεσίες, δεν μου αρέσει καθόλου η σύγχρονη ενδυματολογία, που κυριάρχησε υπό την επιρροή του γερμανικού θεάτρου. Χρειάζομαι πάντα την απόσταση μιας εποχής. Έτσι, τα κοστούμια έχουν μια αφαιρετική αναφορά στο '21, κάτι που προέκυψε από συζητήσεις με την Ελ. Μανωλοπούλου.
* Ο Αίας είναι από τις τραγωδίες που δεν παρασταίνονται συχνά;
Πράγματι. Μια εξήγηση των παλαιότερων γι' αυτό ήταν πως ο πρωταγωνιστής πεθαίνει στη μέση περίπου του έργου! Ίσως όμως να φταίει και το γεγονός ότι περιλαμβάνει μια αυτοκτονία, που για κάποιους μπορεί να είναι μια αποκρουστική πράξη...
* Έχετε πει πως προσεγγίζοντας την παράσταση προσπαθείτε να κινηθείτε μεταξύ αφήγησης και υπόκρισης. Πώς ακριβώς;
Η τραγωδία αυτή έχει έντονα αφηγηματικό χαρακτήρα. Θέλησα λοιπόν, και ελπίζω πως κατάφερα, να κινηθεί η παράσταση στο μεταίχμιο μεταξύ αφηγηματικού λόγου και υπόκρισης. Να δώσω ένα παράδειγμα: Όταν η Τέκμησσα περιγράφει τόσο ζωντανά το μακελειό που κάνει ο Αίαντας σφάζοντας τα κοπάδια, θεωρώ τουλάχιστον αφελές να χύσω πάνω στη σκηνή μερικούς κουβάδες ψεύτικο αίμα και να την γεμίσω προβιές. Έχει αναπαρασταθεί τόσο εκπληκτικά με τον λόγο που τι νόημα θα είχε μια αναπαράσταση της αναπαράστασης; Ο Αίας είναι η μόνη τραγωδία που περιλαμβάνει μια αυτοκτονία επί σκηνής. Πριν από αυτήν, έχει έναν από τους ωραιότερους μονολόγους του αρχαίου δράματος, που περιγράφει τον τρόπο της αυτοκτονίας. Το να αναπαραστήσεις μετά την αφήγηση μου φαίνεται αφόρητα περιγραφικό. Έτσι επέλεξα μια πολύ πιο αφαιρετική λύση που κουβαλάει την ίδια συγκίνηση που μεταδίδει ο μονόλογος...
* Η χρήση του "ραψωδού" ποια είναι;
Ήθελα η παράσταση να είναι ένα τραγούδι για τον Αίαντα. Έτσι, το μόνο εμβόλιμο κείμενο που χρησιμοποιώ είναι το ποίημα "Αίας" του Παντελή Μπουκάλα, που με επηρέασε πολύ. Ο ραψωδός δεν είναι παρά ο κορυφαίος του χορού, που ερμηνεύει, στην αρχή και στο τέλος, αυτό το τραγούδι. Πέραν αυτού δεν χρησιμοποιώ παρά ατόφιο το κείμενο της μετάφρασης του Δημήτρη Μαρωνίτη, που μου το εμπιστεύτηκε εδώ και αρκετά χρόνια.
* Είναι μια μετάφραση που σας διευκόλυνε στην προσέγγιση της τραγωδίας;
Πάντα χρησιμοποιώ μεταφράσεις από το αρχαίο κείμενο, ανθρώπων που γνωρίζουν από θέατρο, εξ ου και η συνεργασία μου με τον Π. Μπουκάλα και τον Δ. Μαρωνίτη. Το κείμενό του έχει μια υπόγεια ποίηση κι έναν δικό του ρυθμό που μπορεί να μας προσθέτει κάποιες δυσκολίες αλλά αποτελεί για μας μια χρήσιμη αποκωδικοποίηση. Όπως η σκηνοθεσία είναι μια ματιά πάνω στο έργο, έτσι και η μετάφραση έχει τέτοια στοιχεία, μεταφέροντας όλη την αρχαιογνωσία του μεταφραστή.
* Σήμερα, μπροστά στην κάλπη, θα συνταχθείτε με τον Αίαντα ή με τον Οδυσσέα;
Εγώ με τον Αίαντα είμαι... Και δεν εννοώ την παράσταση...
info
ΑΙΑΣ του Σοφοκλή. Μετάφραση: Δ.Ν. Μαρωνίτης. Σκηνοθεσία: Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος. Μουσική: Νίκος Κυπουργός. Σκηνικά - κοστούμια: Ελένη Μανωλοπούλου. Χορογραφίες: Αγγελική Στελλάτου. Ερμηνεία: Νίκος Κουρής, Μαρία Πρωτόπαππα, Γιάννος Περλέγκας, Παντελής Δεντάκης, Ελένη Ουζουνίδου, Γιάννης Τσορτέκης, Γιάννης Κλίνης, Δημήτρης Παπανικολάου, Νικόλας Κατσαμπάνης, Μιχάλης Τιτόπουλος. Φεστιβάλ Επιδαύρου, 17-18 Ιουλίου
