Συνθέτης και διοικητικό στέλεχος του Μεγάρου Μουσικής, ο Δημήτρης Μαραγκόπουλος επανέρχεται στη θρυλική "Λιλιπούπολη" της νεότητάς του. Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου δίσκου του "Το Αστέρι της Λιλιπούπολης", η μουσική και τα τραγούδια του οποίου έντυσαν την ομώνυμη παράσταση των Ρεγγίνας Καπετανάκη και Βασίλη Ρίσβα στο Εθνικό Θέατρο, ο συνθέτης μιλά για τη θρυλική εκπομπή, τον μέντορα Μάνο Χατζιδάκι, το Μέγαρο Μουσικής, την Καμεράτα, τις σημερινές απαιτήσεις στο πεδίο του πολιτισμού. "Αυτή τη στιγμή η μεγάλη πρόκληση και το μεγάλο στοίχημα είναι να 'εκδημοκρατιστεί' ακόμη περισσότερο" λέει χαρακτηριστικά.
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Επανέρχεστε στη Λιλιπούπολη. Σας έχει στοιχειώσει αυτό το έργο, εκείνη η εποχή;
Δούλεψα σε ένα μεγάλο φάσμα μουσικής μετά τη Λιλιπούπολη και είχα την καλή τύχη έργα μου να παίζονται στην Ελλάδα και το εξωτερικό από ορχήστρες όπως η Φιλαρμονική της Μόσχας και του BBC ή στο Γουέστμινστερ και, γράφοντας ηλεκτρονική μουσική, δωματίου, τέσσερις όπερες, να συνεργάζομαι στη μοναδική ελληνική όπερα - κόμιξ με τον Αρκά και στο θέατρο με τον Κουν, τον Καμπανέλη και τον Ευαγγελάτο. Αυτή η απίθανη, όμως, Λιλιπούπολη αποδείχθηκε ένα λιμάνι στο οποίο επιστρέφουμε... ξανασαλπάροντας, ένα αέναο ταξίδι ανάμεσα στην ουτοπία και την πραγματικότητα. Εκείνη η εποχή σίγουρα ήταν εποχή μεγάλης έξαρσης και δημιουργικότητας, με κοινό παρανομαστή τον αυθορμητισμό και την ελευθερία της έκφρασης. Ο μέντορας, βέβαια, είναι ο Μάνος Χατζιδάκις, που έβαλε φραγμό σε κάθε εσωτερική και εξωτερική λογοκρισία.
* Λείπει από την εποχή μας ο Μάνος;
Πιστεύω πως η παρουσία του, κυρίως μέσα από την τολμηρή στάση του απέναντι στον πολιτισμό και την κοινωνία, είναι μοναδική και δεν έχει αντικατασταθεί.
* Ο Χατζιδάκις στο Τρίτο Πρόγραμμα, τότε, είχε δώσει σ' εσάς τους νέους λόγο και ρόλο. Συμβαίνει και σήμερα το ίδιο με τους νέους καλλιτέχνες;
Όχι συχνά. Δυστυχώς σήμερα δεν υπάρχει αυτή η εμπιστοσύνη στους νέους και τα παιδιά. Ο Χατζιδάκις είχε αντισταθεί επιμόνως σε κάθε παρέμβαση, και υπήρχαν πάρα πολλές, ειδικά σε σχέση με τη Λιλιπούπολη. Θυμάμαι τηλεφώνημα στις 9 το πρωί, μόλις είχε τελειώσει η εκπομπή, από έναν αυστηρό υπάλληλο της Προεδρίας ο οποίος ζήτησε να του εξηγήσουμε με ακρίβεια "τι εννοούσε ο δήμαρχος Χαρχούδας;" με μια συγκεκριμένη φράση που είχε πει. Ο Χαρχούδας είχε τονίσει: "Εγώ είμαι ο πρόεδρος, εγώ είμαι ο δήμαρχος και δεν δέχομαι καμία αντίρρηση". Η Προεδρία είχε ανησυχήσει μήπως υπονοούσαμε κάποιο συγκεκριμένο πολιτικό πρόσωπο. Ο Μάνος, όμως, μας εμπιστευόταν και μας έλεγε μια φράση - κλειδί που μας καθόρισε: "Επειδή το Τρίτο Πρόγραμμα είναι ένα δημόσιο μέσο ενημέρωσης, έκφρασης και παιδείας, τα όρια θα τα βάζετε εσείς οι ίδιοι χωρίς καμία παρέμβαση από κανέναν. Εάν χρειαστεί, όμως, θα σας καλύψω εγώ προσωπικά" μας είπε, κάτι που τήρησε μέχρι τέλος.
* Πώς ήταν ο νέος τότε και πώς είναι ο νέος σήμερα; Τι βλέπετε;
Τότε απευθυνόμασταν σ' ένα παιδί που είχε πιο έντονο το αίσθημα της συλλογικότητας και που είχε έναν κόσμο πιο σταθερό γύρω του. Το σύγχρονο παιδί το πήραμε κι αυτό υπόψη στην καινούρια Λιλιπούπολη. Είναι πιο ανήσυχο, ζει σαφώς σε πιο περίπλοκη εποχή και τελικά είναι πιο απομονωμένο και λιγότερο τολμηρό.
* Πώς επιδρά, θεωρείτε, η μουσική πάνω στους νέους;
Εμείς θέλαμε μέσα από τη μουσική και τα κείμενα να εκφράσουμε βαθύτερες ανάγκες του παιδιού που παραμένουν έστω και κρυμμένες, καταπιεσμένες. Το "Αστέρι της Λιλιπούπολης" είναι ένα αστεράκι που γεννιέται διαφορετικό, γιατί του λείπει μία ηλιαχτίδα. Καταρχάς τολμάει να εγκαταλείψει την ασφάλεια του σύμπαντος και πηγαίνει στη Λιλιπούπολη, παρά τις περί του αντιθέτου νουθεσίες των μεγάλων και μετά, μέσα από τη φαντασία, την τόλμη και τη συλλογικότητα, καταφέρνει και ξεπερνάει το πρόβλημά του. Αυτό θέλουμε να πούμε σήμερα στα παιδιά, όχι όμως με τρόπο "διδακτικό", αλλά μέσα από τη γλώσσα της τέχνης, μέσα από τα κείμενα, τους στίχους της Ρεγγίνας Καπετανάκη και του Βασίλη Ρίσβα και τις δικές μου μουσικές.
* Τι νομίζετε πως έχει φταίξει για τις χαμένες αχτίδες και ελπίδες των παιδιών μας και πώς αντιμετωπίζεται;
Οι σύγχρονες κοινωνίες ενισχύουν τον ανελέητο ανταγωνισμό και την απομόνωση. Το σχολείο, που θα μπορούσε να είναι αντίβαρο, ενισχύει και αυτό συχνά τις παραπάνω τάσεις και δεν αναπτύσσει την κριτική σκέψη και τη δημιουργικότητα που μειώνεται δραματικά μετά την γ' δημοτικού. Η γνώση γίνεται «ψηφιακή» και το σύστημα αξιών γίνεται «χυλός». Γι' αυτό και ακούμε συχνά νέους να λένε τη φράση «Σωστό και αυτό». Φοβάμαι πως δεν δηλώνει ανεκτικότητα, αλλά συνήθως παθητικότητα και ετοιμότητα για παραδοχή των πάντων. Όμως, στη ζωή αυτή δεν είναι όλα σωστά! Έχουμε ανάγκη από δασκάλους που να σε ωθούν αν χρειαστεί να πας κόντρα στο ρεύμα, όπως λέει και ένα από τα αγαπημένα μου τραγούδια του έργου, να απορρίπτεις αν χρειαστεί και να χτίζεις.
* Σε λίγο ξανανοίγει η ΕΡΤ. Πώς βλέπετε τον ρόλο της στον πολιτισμό, ποιες οι προκλήσεις της εποχής;
Έχω την απόλυτη πεποίθηση ότι αφομοιώνοντας τις εμπειρίες και κάποια διδάγματα από τα προηγούμενα χρόνια, προ του απαράδεκτου κλεισίματός της, μπορεί να εξελιχθεί σε ένα από τα καλύτερα μέσα ενημέρωσης. Να θυμίσω ότι το Τρίτο Πρόγραμμα, με όχημα το τρίπτυχο: παιδεία, τέχνη, ενημέρωση, έφτασε σε μοναδικές ακροαματικότητες της τάξεως του 30%.
* Διευθύνετε χρόνια τις "Γέφυρες". Θεωρείτε πως το Μέγαρο έχει επιτελέσει το κοινωνικό και εκπαιδευτικό του έργο στα είκοσι χρόνια λειτουργίας του;
Ο γιγάντιος και «πολυτελής» χώρος του Μεγάρου ενείχε τον κίνδυνο να εγκλωβίσει το έργο του σε ένα κοινό κοινωνικά και ταξικά προνομιούχο, με εξειδικευμένο κλασσικό πρόγραμμα. Πιστεύω πως τα εκπαιδευτικά προγράμματα, η μοναδική βιβλιοθήκη του, το άνοιγμα σε άλλα είδη μουσικής και σε άλλες τέχνες, το άνοιγμα των κήπων, οι διαλέξεις του Megaron Plus, και κυρίως το υψηλό επίπεδο παραγωγών, έδωσαν μέσα στον χρόνο τον σωστό βηματισμό του και το άνοιξαν σε ένα ευρύτατο κοινό. Αυτή τη στιγμή, όμως, η μεγάλη πρόκληση, το μεγάλο στοίχημα, είναι να "εκδημοκρατιστεί" ακόμη περισσότερο. Τα τελευταία χρόνια το άνοιγμα στην κοινωνία και στην πόλη ήταν πιο έντονο και έφερε μεγάλους καρπούς. Τις μεγάλες διαστάσεις αυτού του χώρου αξίζει να τις σέβεσαι, αλλά να μην τις φοβάσαι και να λειτουργείς με ανατροπή και φαντασία. Όσον αφορά τις "Γέφυρες", συνέβαλαν μαζί με άλλους Κύκλους σε αυτή την εξωστρέφεια και δημιουργία συνδέσεων ανάμεσα στον χώρο και τους νέους, με ένα καινούργιο κοινό, με άλλους πολιτισμούς και με άλλες τέχνες.
* Στην εποχή μας φαίνεται πως η πνευματική ηγεμονία δεν καθορίζεται από το έργο και τη δημιουργία των ίδιων των δημιουργών, αλλά απ' αυτό των χρηματοδοτών. Ποιες λεπτές γραμμές καθορίζουν αυτές τις σχέσεις και πώς θεωρείτε ότι το κράτος οφείλει να στέκεται απέναντι σ' αυτές τις σχέσεις;
Το βασικό στοιχείο είναι ότι πρέπει να φύγουμε από την έννοια ενός κράτους -αποκλειστικού χρηματοδότη- κουμπαρά, με δεδομένο ότι η οικονομική συγκυρία δείχνει να περιορίζει όλο και περισσότερο τις δυνατότητες αυτές. Αυτή η έλλειψη, όμως, δεν μπορεί να γίνει άλλοθι ούτε για το κράτος ούτε για τους καλλιτέχνες. Υπάρχουν πολλοί εναλλακτικοί τρόποι, δοκιμασμένοι ήδη σε πολλές χώρες, όπου μπορεί το κράτος να λειτουργήσει ως εμψυχωτής, καταλύτης, συντονιστής, κυρίως μέσα από τη χάραξη μιας πιο συντονισμένης ενιαίας πολιτιστικής πολιτικής, όπου τίθενται κυρίως τα κριτήρια αξιολόγησης και η γενική γραμμή πλεύσης. Και βέβαια είναι χρήσιμη μια συμπληρωματική ιδιωτική παρουσία, χωρίς όμως όρους κρυφούς ή φανερούς. Το κράτος, δηλαδή, οφείλει πάντα να διαφυλάσσει τον δημόσιο χαρακτήρα του πνευματικού, πολιτιστικού και εκπαιδευτικού πεδίου.
* Στήνετε γέφυρες με τη νέα πολιτική ηγεσία, ή μου φαίνεται;
Είναι ανάγκη και υποχρέωσή μας να συμβάλουμε όσο μπορούμε σε μια νέα πολιτική, η οποία γίνεται μάλιστα κάτω από τις δυσκολότερες συνθήκες των τελευταίων δεκαετιών.
* Μαθαίνουμε πως παραιτηθήκατε σύσσωμο το Δ.Σ. της Καμεράτα. Γιατί;
Ναι, είχαν συσσωρευτεί τα τελευταία χρόνια αξεπέραστα προβλήματα, παρ' όλη την τεράστια καλλιτεχνική επιτυχία της ορχήστρας, τόσο στο εξωτερικό όσο και στην Ελλάδα. Μας ήταν πολύ δύσκολο, ακόμη και σε ανθρώπινο επίπεδο, να βλέπουμε τους μουσικούς απλήρωτους για μήνες και την ίδια στιγμή, ως οφείλαμε, να καλύπτουμε τους φόρους και τις ασφαλιστικές εισφορές της ορχήστρας, κάτι που κάναμε. Με την κίνηση αυτή θελήσαμε περισσότερο να διευκολύνουμε, μέσα σ' ένα καλό κλίμα συνεργασίας, την παρούσα ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού να συνεργαστεί ενδεχομένως με κάποιους άλλους ανθρώπους από τον χώρο του πολιτισμού και με την παρότρυνση ότι μια ορχήστρα που βρίσκεται σε επιτυχημένη και δημιουργική πορεία και με την καθοριστική συμβολή του Γιώργου Πέτρου, δεν πρέπει με τίποτα να τερματίσει το έργο της.
* Σε εποχή τόσο βαθιάς κρίσης πώς βλέπετε να χαράσσεται ο μουσικός χάρτης της χώρας;
Θα το συμπύκνωνα σε μία φράση: Πρέπει να συντονιστούμε και να συνεργαστούμε. Δεν υπάρχει ούτε χρόνος ούτε χώρος, ούτε η πολυτέλεια της μοναχικής πορείας του κάθε φορέα. Και δεν εννοώ συγχωνεύσεις ορχηστρών ή οργανισμών, αλλά συνέργειες, ανταλλαγή υποδομών και εργαλείων.
* Και ποιος ο ρόλος των ίδιων των δημιουργών;
Οι δημιουργοί να έχουν πάντα το θάρρος της γνώμης και των πεποιθήσεών τους, να μη χάσουν την πολυτιμότερη ιδιότητά τους: τον αυθορμητισμό, και να μην ξεχνούν ποτέ πως η τέχνη δεν είναι μόνο μια εγωιστική ατομική έκφραση, αλλά επικοινωνία και συλλογικότητα.
