ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΤΕΡΖΗ
Η τελευταία είδηση από το Χόλιγουντ συναρτάται με τον καταστροφικό σεισμό στο Νεπάλ: Η Warner αναθεωρεί πλήρως την καμπάνια για την ταινία της "San Andreas" (θα βγει στις αμερικανικές αίθουσες στις 29 Μαΐου, ενώ στην Ελλάδα αναμένεται τον Ιούνιο) που παρουσιάζει την Καλιφόρνια να ισοπεδώνεται από έναν μεγάλο σεισμό στο ρήγμα του Αγίου Ανδρέα. Η αμερικανική εταιρεία παραγωγής ανακοίνωσε ότι θα ενσωματώσει στα διαφημιστικά τρέιλερ της ταινίας (η οποία υπογράφεται σκηνοθετικά από τον Καναδό Μπραντ Πέιτον) πληροφορίες για το πώς μπορεί κανείς να βοηθήσει τα θύματα στο Νεπάλ, αλλά και οδηγίες "πολιτικής προστασίας" για αντιμετώπιση καταστροφών σε αμερικανικό έδαφος...
Το ρήγμα του Αγίου Ανδρέα προσδιορίζει έναν από τους μεγαλύτερους γεωλογικούς κινδύνους του πλανήτη και είναι μόνιμος φόβος για τους κατοίκους της δυτικής ακτής της Αμερικής, έχοντας δώσει μεγάλους σεισμούς κατά το παρελθόν. Σαράντα χρόνια πριν, το 1974, στον "Σεισμό", το Χόλιγουντ είχε εκμεταλλευτεί ξανά την αδιάκοπη ανησυχία των Καλιφορνέζων για να γεμίσει τις αίθουσες. Βέβαια, η διαφορά ήταν τότε πως μόλις στις αρχές της δεκαετίας του '70 είχε ανακαλύψει το Χόλιγουντ τις ταινίες καταστροφής σαν ένα νέο είδος διασκέδασης για το ευρύ κοινό. Η μεγάλη επιτυχία που γνώρισαν τα φιλμ "Διεθνές Αεροδρόμιο" (1970) και "Η περιπέτεια του Ποσειδώνα" (1972), οδήγησε τα μεγάλα στούντιο, που εκείνη την εποχή κλυδωνίζονταν οικονομικά, να γυρίσουν δεκάδες παρόμοιες κινηματογραφικές παραγωγές. Η ατομική προσπάθεια οδηγεί στη διάσωση από την καταστροφή... Οι ταινίες του είδους φτάνουν στην κορύφωσή τους στα μέσα της δεκαετίας του '70 με την τεράστια εμπορική επιτυχία του "Πύργου της κολάσεως" του Ίρβιν Άλεν (τον αποκαλούσαν "άρχοντα της καταστροφής", για την προσήλωσή του στο είδος), ενώ την ίδια εποχή ο Στίβεν Σπίλμπεργκ με τα "Σαγόνια του καρχαρία" θα ακολουθήσει έναν διαφορετικό, αλλά παραπλήσιο δρόμο, εκμεταλλευόμενος και αυτός φόβους και άγχη που διατελούν εν υπνώσει στο κοινωνικό ασυνείδητο. Ο Σπίλμπεργκ επέμενε ιδιαίτερα στον υπαινικτικό χαρακτήρα της απειλής, ερχόμενος σε σύγκρουση με τους παραγωγούς της Universal που ήθελαν "ένα τέρας όπως όλα τα άλλα", που να δηλώνει δηλαδή καθαρά την παρουσία του. Ο 29χρονος τότε Σπίλμπεργκ είχε καταλάβει πολύ καλά πως έπρεπε να αναδείξει πρωταρχικά την "τυπικά αμερικανική" ειδυλλιακή λουτρόπολη προτού φέρει στο προσκήνιο την "απειλή" του τέρατος...
Στη μελέτη του «Σιωπηρή προπαγάνδα - Μάζες, τηλεόραση, κινηματογράφος», ο Ιγνάσιο Ραμονέ εστιάζει ακριβώς σε εκείνη την περίοδο, θεωρώντας την απαρχή ενός πολιτισμικού μοντέλου που τελικά επιβλήθηκε ολοκληρωτικά: «Τι άλλαξε όσον αφορά τη χειραγώγηση των μαζών τα τελευταία χρόνια; Δύο πράγματα κυρίως: η έκρηξη του Διαδικτύου και η νέα αμερικανική πολιτιστική επίθεση» λέει ο πρώην διευθυντής της «Monde Diplomatique». Πράγματι, στην ταινία "Σαν Φρανσίσκο" του 1936 το Χόλιγουντ χρησιμοποιεί μεν ως αφηγηματικό φόντο τον καταστροφικό σεισμό του 1906 στην περιοχή, αλλά το φιλμ είναι ένα μιούζικαλ, έστω με κάποιες δραματικές αιχμές, πολύ μακριά από οποιαδήποτε σχέση με το είδος των "ταινιών καταστροφής".
Μόνο μετά τον πόλεμο, στη δεκαετία του '50, η "καταστροφή" στην Αμερική επανέρχεται συνεχώς ως θέμα στη μεγάλη οθόνη, είτε λόγω της μόνιμης απειλής των "κόκκινων" (ειδικά όταν εκδηλώθηκε το προβάδισμά τους στην εξερεύνηση του διαστήματος), είτε, όσον αφορά τους Ιάπωνες, με την ανάδυση από τα βάθη του Ειρηνικού των τεράτων τύπου Γκοτζίλα, συνέπεια της ραδιενέργειας που σκόρπισε παντού η ατομική βόμβα... Η πρώτη εμφάνιση του "Γκοτζίλα", στα 1954, με τη σκηνοθετική υπογραφή του Ισίρο Χόντα, ήταν ακριβώς στην περιοχή των πυρηνικών δοκιμών των Αμερικανών, στον Ειρηνικό. Με έμφαση στη λεπτομερή απεικόνιση των εγκαυμάτων που προκαλεί η ραδιενεργός ανάσα του Γκοτζίλα, η ταινία ξαναφέρνει στη μνήμη τις εικόνες των θυμάτων στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι.
Όμως, "πατέρας" των ταινιών καταστροφής, τουλάχιστον όσον αφορά τη σκηνοθετική δεξιοτεχνία, θεωρείται ο Άλφρεντ Χίτσκοκ, ο οποίος στις αρχές της δεκαετίας του '60 και έχοντας πλήρη ελευθερία σε επίπεδο παραγωγής (τα κέρδη του από τις προηγούμενες ταινίες τον είχαν καταστήσει μεγαλομέτοχο στην MCA) γυρίζει τα "Πουλιά", ορόσημο για τις ταινίες καταστροφής, αναδεικνύοντας τον φόβο της πυρηνικής εποχής, του Ψυχρού Πολέμου, αλλά και τον φόβο για την τεχνολογία...
Γιατί τελικά το κυρίαρχο στις μυθολογίες που παράγονται κατά την "εποχή των εικόνων" είναι ο χειρισμός, η χειραγώγηση των νοημάτων, μέσα από τη σύγκρουση, σε μικρότερη ή μεγαλύτερη κλίμακα, γιατί, ακόμη και στην προπαγάνδα (ή κυρίως σε αυτήν) ο επαγγελματίας ξεχωρίζει εύκολα από τον ερασιτέχνη. Στην καταστροφή του Τσέρνομπιλ, το 1986, η σοβιετική τηλεόραση αρχικά είχε επιλέξει να προβάλει "καθησυχαστικές" εικόνες στα τοπικά κανάλια, ενώ, αντίθετα, τα διεθνή πρακτορεία έστελναν σε όλο το κόσμο εικόνες καταστροφής για το γεγονός, που αργότερα αποδείχτηκε ότι είχαν τραβηχτεί στην Ιταλία. Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, ένα παιδί, προτού ακόμα πάει στο σχολείο, βλέπει τηλεόραση ατέλειωτες ώρες και οι εικόνες αυτές, μαζί με τις διαφημίσεις, τις αστυνομικές ιστορίες, τις κωμωδίες, τις πολεμικές σκηνές αφήνουν ίχνη η επιρροή των οποίων τελικά προσδιορίζει τις συμπεριφορές μας...
Στη μάλλον υποτιμημένη ταινία "Elysium" (2013) του πολλά υποσχόμενου Νοτιοαφρικανού σκηνοθέτη Νιλ Μπλόμκαμπ, το όχι ιδιαίτερα μακρινό μέλλον τού πλανήτη μας προσδιορίζεται από τον απόλυτο διαχωρισμό των προνομιούχων, που ζουν σε έναν παραδείσιο διαστημικό σταθμό, μακριά από ασθένειες, φτώχεια, μολυσμένη ατμόσφαιρα και κάθε είδους ανασφάλεια, από την "πλέμπα", που έχει αποκλειστεί στην επιφάνεια του πλανήτη, σε έναν περιβάλλον μολυσμένο, μισο-ερειπωμένο, τραγικά επικίνδυνο για την καθημερινή επιβίωση. Είναι μια ταινία που στην πραγματικότητα εικονογραφεί, μέσω της παραπομπής στο μέλλον, ζητήματα που απασχολούν τους πάντες σήμερα, από τη μαζική μετανάστευση μέχρι τις ακραίες, διευρυνόμενες κοινωνικές ανισότητες και την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος.
Για την ταινία "Μετά την επόμενη μέρα" του Ρόλαντ Έμεριχ, και μάλιστα προτού βγει στις αίθουσες, η ΝΑSΑ είχε προειδοποιήσει τους επιστήμονές της να μην κάνουν καμία δήλωση σχετικά με την πιθανότητα να πραγματοποιηθούν οι καταστάσεις καταστροφής του πλανήτη που παρουσιάζονται... Σίγουρα σόκαραν τους Αμερικανούς οι "εικόνες από το μέλλον", με μετανάστες σε μια αντίστροφη πορεία, να περνούν τα σύνορα με το Μεξικό για να βρουν εκεί τη σωτηρία...
Μετά τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου, πολλές χολιγουντιανές παραγωγές ακυρώθηκαν, τροποποιήθηκαν ή καθυστέρησαν να βγουν στους κινηματογράφους, καθώς τα σενάριά τους παρουσίαζαν απροσδόκητες ομοιότητες με όσα συνέβησαν στη Νέα Υόρκη.
Ο Ζαν Μποντριγιάρ έλεγε ότι τα ΜΜΕ "δημιουργούν την πραγματικότητα" σε τέτοιο βαθμό, ώστε αυτή η ίδια να εξελίσσεται σε ένα ελάχιστα αξιόπιστο αντίγραφο. Για να στηρίξει την άποψή του, αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στο παράδειγμα της ταινίας "Το σύνδρομο της Κίνας", η οποία ήταν σαν να προέβλεπε τα γεγονότα του πυρηνικού σταθμού του Χάρισμπουργκ, μόνο που τα τελευταία ήταν σαφώς λιγότερο θεαματικά... Και, το κυριότερο, σήμερα δεν είναι ο Μεγάλος Αδελφός που μας παρακολουθεί σε κάθε μας βήμα, αλλά εμείς οι ίδιοι, μέσα στην τρέλα να καταγράφουμε το καθετί που μπορεί να καταγραφεί, διαστρέφοντας τον κόσμο σε ένα τεράστιο θέαμα, σε ένα ριάλιτι σόου...
