Του Σπύρου Κακουριώτη
Η Ιστορία της Τέχνης στην Ελλάδα διακρίνεται από μεγάλα κενά, αποτέλεσμα της "δύσκολης" σχέσης μας με τον αρχειακό πολιτισμό, την ιστορική μνήμη και την καταγραφή της. Αδυνατούμε έτσι συχνά να διακρίνουμε συνέχειες και ρήξεις, καταδικάζοντας πολλές φορές καινοτόμους καλλιτέχνες σε μια συντριπτική λήθη. Ο Κοσμάς Ξενάκης είναι ένας από αυτούς τους πρωτοπόρους, που ο πρόωρος θάνατός του εξόρισε από τη μνήμη...
Αυτό το κενό φιλοδοξεί να καλύψει η μεγάλη αναδρομική έκθεση στο έργο του, που φιλοξενείται στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς, η πρώτη έπειτα από 25 χρόνια... Σε αυτήν παρουσιάζεται ένα μικρό, σχετικά, μέρος του έργου του, το οποίο, όπως μας είπε ο επιμελητής της έκθεσης, ζωγράφος Γιώργος Χατζημιχάλης, ανέρχεται σε τουλάχιστον 2.500 πίνακες! Πρόκειται όμως για μια αντιπροσωπευτική καταγραφή της διαδρομής του στον χώρο της τέχνης, καθώς, πέρα από τη ζωγραφική, εκτείνεται παράλληλα στη γλυπτική, την αρχιτεκτονική, αλλά και τις πολύτεχνες παραστάσεις που παρουσίασε κατά τη δεκαετία του '70, σε μια απόπειρα να προσεγγίσει το "ολικό έργο τέχνης".
Η ζωγραφική του Ξενάκη ξεκινά σε ένα παραστατικό πλαίσιο που ορίζεται από την αναζήτηση της ελληνικότητας, επηρεασμένος από τον Τσαρούχη και τον Διαμαντόπουλο, με τους οποίους ήταν φίλος. "Επηρεασμένος και από τον Καραγκιόζη του Σπαθάρη, τις αφίσες, τις ψαρόκολλες κι όλα αυτά τα υλικά, με τα οποία κατορθώνει να κάνει πολύ συναρπαστικά έργα. Όπως φαίνεται και από τη χρωματική του παλέτα, δεν έχει μείνει μονάχα στις επιρροές, αλλά κάνει κάτι πολύ περισσότερο» μας λέει ο Γ. Χατζημιχάλης.
Όμως, συνεχίζει, «κάποια στιγμή, εγκαταλείπει τις περί ελληνικότητας αναζητήσεις και μετακινείται προς τον κυβισμό, προκειμένου να αναπτύξει μια αφαιρετική γλώσσα», ενώ αργότερα γοητεύεται από τη γεωμετρική αφαίρεση, που θα αποτελέσει μία από τις κυρίαρχες κατευθύνσεις του ώριμου έργου του. Αυτό όμως που προκαλεί εντύπωση είναι πως, παράλληλα με τα αφηρημένα έργα του, που είναι επηρεασμένα από την επαγγελματική του ιδιότητα ("στην πραγματικότητα είναι πολεοδομικές κατόψεις", λέει ο επιμελητής της έκθεσης) και έχουν όλα σχέση με τα μαθηματικά, όπως φαίνεται και από τις σημειώσεις του, συνέχισε να δημιουργεί πίνακες παραστατικής ζωγραφικής, όπως αυτά που παρουσιάζονται στην ενότητα "Κορίτσια" της έκθεσης.
«Κεντρικό στοιχείο της δουλειάς του Ξενάκη", λέει ο Γ. Χατζημιχάλης, "είναι η περιορισμένη θεματολογία του. Σε όλη του τη ζωή τα θέματά του, που τα μεταχειρίζεται σε κάθε φάση με διαφορετικό τρόπο, είναι τέσσερα: Μοσχοφόροι, χασάπηδες και κριάρια αποτελούν τη μία θεματική ενότητα. Η δεύτερη, που δημιουργεί από το 1970 έως τον θάνατό του, αποτελείται από κορίτσια σε παράξενες καταστάσεις, σε ερωτικές περιπτύξεις, σε οίκους ανοχής κ.ά. Στην τρίτη, στην αρχή της καριέρας του, ασχολείται με το γυμνό, αντρικό και γυναικείο, ενώ η τέταρτη παρουσιάζει σκοτεινά δωμάτια, συχνά κοντά στη θάλασσα, με γυμνές γυναίκες και πάντα μία γυναικεία φιγούρα ξαπλωμένη... Είναι μια αρκετά παράξενη θεματική».
Αυτές οι θεματικές, που απασχολούν τον καλλιτέχνη σε όλη του τη διαδρομή, τόσο στα παραστατικά όσο και στα αφαιρετικά του έργα, καταλαμβάνουν τον πρώτο όροφο της έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη.
«Το 1958, όταν τελειώνουν τα αφαιρετικά έργα, αρχίζει την αφηρημένη ζωγραφική, η οποία καταλήγει στην τελευταία του έκθεση, στην Γκαλερί Ζουμπουλάκη, πέντε μέρες μετά τα εγκαίνια της οποίας πέθανε, από εγκεφαλικό», λέει ο επιμελητής της έκθεσης. «Ο Ξενάκης ήταν ένας άνθρωπος του καιρού του, διαλεγόταν με τον καιρό του, γι' αυτό και περνά στην αφηρημένη ζωγραφική. Δεν πρόκειται για δήθεν επιρροές από το εξωτερικό, αυτό είναι ένα στερεότυπο, μια παρανόηση», υπογραμμίζει ο Γ. Χατζημιχάλης.
Αυτή η φάση του έργου του, που συνιστά μια μια πέμπτη ενότητα, χωρίς θέμα, παρουσιάζεται στον δεύτερο όροφο που καταλαμβάνει η έκθεση, ενώ παράλληλα παρουσιάζονται γλυπτά του, καθώς και φωτογραφίες των μεγάλων αρχιτεκτονικών αναγλύφων του από το 1968 και μετά, για εξωτερικούς ή και εσωτερικούς τοίχους μεγάλων κτηρίων (όπως στο εργοστάσιο Abbott στη Μαδρίτη, Φαμάρ στο Καλαμάκι, στο μαιευτήριο Ήρα, στην οικία Κραντωνέλλη κ.ά.)
Πολύτεχνες παραστάσεις
Ένα μέρος της αίθουσας του δευτέρου ορόφου είναι αφιερωμένο σε μια προσπάθεια αναδημιουργίας της ατμόσφαιρας των περίφημων "πολύτεχνων παραστάσεων", μια εργώδης προσπάθεια για δημιουργία ενός "ολικού έργου τέχνης", στο οποίο θα ενοποιούνται όλες οι μορφές.
«Το πρώτο Πολύτεχνο πραγματοποιήθηκε το 1971, στο Ρεξ, στο πλαίσιο της Εβδομάδας Σύγχρονης Μουσικής", αφηγείται ο Γ. Χατζημιχάλης. "Επρόκειτο για μία περφόρμανς που είχε σκηνοθετήσει ο ίδιος, όπου στο φόντο προβάλλονταν δικά του φιλμ, γυρισμένα σε 8 mm, και χορευτές που απέδιδαν έναν πρωτόγονο χορό, ενώ ακουγόταν μουσική που είχε φτιάξει χρησιμοποιώντας παράσιτα. Στα φιλμ κινηματογράφησε έργα του και χρησιμοποιήθηκαν στον Επίκυκλο του Γιάννη Χρήστου, που παρουσιάστηκε το 1968, στο Χίλτον.
Δεν σώζεται κάποιο κινηματογραφικό ή ηχητικό τεκμήριο για το τι ακριβώς περιλάμβανε το Πολύτεχνο, παρά μόνο φωτογραφίες και μια πολύ λεπτομερειακή περιγραφή, σε ένα δικό του κείμενο, το οποίο δημοσιεύεται στον κατάλογο που συνοδεύει την έκθεση.
Ο Ξενάκης ήταν ένας άνθρωπος που από πολύ νωρίς κατάλαβε ότι πολλές μορφές τέχνης μπορούν να συνδυαστούν σε ένα έργο, πραγματοποιώντας ένα είδος χάπενινγκ, μια προσπάθεια ενοποίησης των τεχνών, χαρακτηριστική της δεκαετίας του '60».
Η αναδρομική έκθεση, που συνδιοργανώνεται από το Μουσείο Μπενάκη και το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης θα είναι ανοιχτή στο κοινό έως τις 10 Μαΐου. Την επιμέλειά της είχαν ο ζωγράφος Γιώργος Χατζημιχάλης και ο γιος του καλλιτέχνη Δημήτρης Ξενάκης, ενώ την έρευνα και την επιστημονική τεκμηρίωση ο ιστορικός τέχνης Σπύρος Μοσχονάς. Ο πολυσέλιδος κατάλογος που τη συνοδεύει εκδόθηκε από το ΜΙΕΤ.
Κοσμάς Ξενάκης (1925-1984)
Ο Κοσμάς Ξενάκης γεννήθηκε στη Βραΐλα της Ρουμανίας το 1925, όπως και τα αδέλφια του Γιάννης (1921) και Ιάσων (1924), που μετέπειτα έγιναν διεθνώς γνωστοί ως Iannis και Jason Xenakis. Μάλιστα, τα πορτρέτα τους, φιλοτεχνημένα μέσα στην Κατοχή, όπως και της μετέπειτα συζύγου του Αριάδνης, είναι αυτά με τα οποία ξεκινά η έκθεση. Μετά την εγκατάσταση της οικογένειας στην Αθήνα, στη διάρκεια της Κατοχής σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πολυτεχνείο (1942-48), ενώ εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ, γραμματέας της οποίας ήταν ο αδελφός του Ιάννης. Παράλληλα, παρακολουθούσε μαθήματα ζωγραφικής στην Καλών Τεχνών (1942-43). Μετά τον Εμφύλιο εργάστηκε ως αρχιτέκτονας στο υπουργείο Οικισμού (1952-54), ενώ το 1955-56 έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι, με υποτροφία της γαλλικής κυβέρνησης. Εργάστηκε ως πολεοδόμος στο γραφείο του Κωνσταντίνου Δοξιάδη, εκπονώντας και επιβλέποντας αρχιτεκτονικές και πολεοδομικές μελέτες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Γαλλία, Ιράν, Γκάνα, Βενεζουέλα, Ισπανία, Πακιστάν κ.α.). Ως ζωγράφος υπήρξε ενεργό μέλος των ομάδων Αρμός, Τέχνης A', Τομή και Ομάδα για την Επικοινωνία και την Εκπαίδευση στην Τέχνη.
