Της Ιφιγένειας Καλαντζή*
Πολιτικός κρατούμενος στη χώρα του, ο Ιρανός Τζαφάρ Παναχί κέρδισε επάξια τη Χρυσή Άρκτο στην 65η Μπερλινάλε, ένα από τα πιο πολιτικοποιημένα ευρωπαϊκά φεστιβάλ κινηματογράφου, με πολλά τρανταχτά ονόματα στο φετινό διαγωνιστικό τμήμα, με ταινίες, όμως, κατώτερες των προσδοκιών.
Στο Διαγωνιστικό, το συγκλονιστικό ντοκιμαντέρ «The Pearl Button», του 74χρονου Χιλιάνου Πατρίτσιο Γκουσμάν, σκηνοθέτη της θρυλικής τριλογίας «Η Μάχη της Χιλής» (1972-1979), κέρδισε Βραβείο Σεναρίου και Βραβείο της Οικουμενικής Επιτροπής. Μετά το εξίσου εκπληκτικό «Νοσταλγώντας το φως», ο Γκουσμάν επεκτείνει τους επεξεργασμένους φιλοσοφικούς στοχασμούς του συνδέοντας την πλανητική μας οντότητα με τους ωκεανούς, ισχυριζόμενος πως το νερό που ενώνει τους εναπομείναντες, μετά τη λαίλαπα της αποικιοκρατίας, αυτόχθονες, κατά μήκος της ακτογραμμής της Χιλής, εκτός από την αρχαία παρουσία και τεχνογνωσία, μεταφέρει και μια πρόσφατη μνήμη.
Ένα κουμπί πάνω σε ύφασμα, σκαλωμένο σε μια σκουριασμένη σιδηροδρομική ράγα, στον βυθό, απετέλεσε το αποδεικτικό στοιχείο της μαζικής εξολόθρευσης αντιφρονούντων, από τη δικτατορία του Πινοσέτ, τα πτώματα των οποίων πέταγαν από ελικόπτερα στη θάλασσα δεμένα σ' αυτές τις ασήκωτες ράγες. Ο αρμονικός συνδυασμός εικόνων με νεφελώματα, πλανήτες, χιονοθύελλες και πάγους που λιώνουν στο όμορφο αρχιπέλαγος της Παταγονίας συσχετίζεται με τους χιλιάδες αγνοούμενους. Ανακαλώντας αυτήν τη μνήμη, ο Γκουσμάν καταφέρνει να συνθέσει ανθρωπολογικά στοιχεία και μαρτυρίες σε έναν ενωτικό πολιτικό και ποιητικό λόγο, μέσα από τα οπτικοακουστικά εργαλεία του σινεμά.
Περισσότερο από άλλες χρονιές, το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε φέτος στα εξαιρετικά ντοκιμαντέρ του τμήματος «Πανόραμα».
Στο πολιτικό ντοκιμαντέρ «Une jeunesse allemande» του Γάλλου Ζαν - Γκαμπριέλ Περιό, αρχειακά στιγμιότυπα της δεκαετίας '65 -'75 συνθέτουν ένα αντιπροσωπευτικό πορτρέτο της εξεγερμένης γενιάς των νεαρών, τότε, Γερμανών, που εναντιώθηκαν στο ναζιστικό παρελθόν των πατεράδων τους. Ριζοσπαστικοποιημένοι αρχικά μέσα από το σινεμά, κάποιοι απ' αυτούς πέρασαν σε ακραίες μορφές κοινωνικής ρήξης, στο αντάρτικο πόλεων.
Σε οπτικό υλικό από συγκρουσιακές πορείες, πρωταγωνιστές είναι σκηνοθέτες όπως οι Χαρούν Φαρόκι και Χόλγκερ Μέινς, ενώ παρουσιάζονται και τα δικά τους πειραματικά και αντισυμβατικά πολιτικά φιλμάκια καταστασιακού χιούμορ. Παράλληλα με τη χρονολογική αφήγηση γεγονότων και την κορύφωση μιας αντιπαράθεσης, με επιθέσεις και νεκρούς διαδηλωτές από τη βίαιη καταστολή του κρατικού μηχανισμού, παρακολουθούμε και αποσπάσματα τηλεοπτικών εκπομπών με τον βαθυστόχαστο πολιτικό λόγο της δημοσιογράφου Ουλρίκε Μάινχοφ, πριν την ξεγράψουν ως επικίνδυνη τρομοκράτισσα.
Την ιδεολογική καθαρότητα των ριζοσπαστικών θέσεων του πρωτοπόρου σκηνοθέτη Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ, που έσβησε αναπάντεχα το 1982, στα 37 του, αποκαλύπτει το ντοκιμαντέρ «Fassbinder - to love without demands», με τις ανέκδοτες συνεντεύξεις στον φίλο του Κρίστιαν Μπράαντ Τόμσεν και τις μαρτυρίες συνεργατών του, σχετικά με το ταλέντο, τους εντατικούς ρυθμούς και την παθιασμένη ειλικρίνειά του. Χαρακτηριστική ήταν η συγκίνηση του κοινού, που χειροκροτούσε όρθιο για ώρα.
Εντυπωσιακό ήταν και το ντοκιμαντέρ «What happened Miss Simone?» της Λιζ Γκάρμπους, που παρουσιάζει μέσα από σπάνιο υλικό το πορτρέτο της σπουδαίας Νίνα Σιμόν. Ο αποκλεισμός, εξαιτίας του χρώματός της, από μια κλασική καριέρα στο πιάνο, για την οποία εκπαιδευόταν σκληρά από μικρή, την ώθησε στα μπαρ της Νέας Υόρκης, όπου έγινε διάσημη τραγουδώντας και παίζοντας τζαζ πιάνο. Επηρεασμένη από τα κινήματα για τα πολιτικά δικαιώματα, πολιτικοποιήθηκε με πάθος, ενώ συμμετείχε στην ιστορική μεγάλη πορεία από τη Σέλμα έως το Μοντγκόμερι, στο πλευρό του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Εξαιρετικά ευφυής, εμπνευσμένη και εργασιομανής, δεν ανεχόταν τη μετριότητα, ενώ η ανυποχώρητη ειλικρίνειά της έγινε αιτία να τη χαρακτηρίσουν σκληρή και κυκλοθυμική.
Το τίμημα αυτής της δυναμικής ταλαντούχας καλλιτέχνιδας, που ξεχώρισε, ήταν η βία και η ένταση στην προσωπική της ζωή, αλλά και ένας βάναυσος σύζυγος, που σημάδεψαν καθοριστικά την ψυχική της υγεία. Μετά από πολυετή μάχη με τον καρκίνο, έσβησε το 2003, στα 70 της.
Στο ντοκιμαντέρ γίνεται εμφανής η επίδραση αυτής της εκρηκτικής εποχής, που ενεργοποίησε και ενέπνευσε ελεύθερα πνεύματα, όπως η Νίνα Σιμόν, που πρόταξε με σθένος την αφροαμερικάνικη ταυτότητά της. Αναγνωρίσιμη όσο λίγες γυναικείες φωνές, συνταίριαξε την μπαρόκ αντίστιξη που της μετάγγισαν οι σπουδές της με τις γκόσπελ, μπλουζ και τζαζ αφρικάνικες ρίζες της, ενώ τα εμπνευσμένα, από την εξεγερσιακή διάθεση της εποχής, τραγούδια της με τους φλογερούς στίχους δημιούργησαν ένα πρωτότυπο ρεπερτόριο που άφησε ιστορία.
* Η Ιφιγένεια Καλαντζή είναι θεωρητικός / κριτικός κινηματογράφου
