Από τα χρόνια του σχολείου, τότε που τα περισσότερα αγόρια αναζητούν την καταξίωσή τους ανάμεσα στο μπουνίδι και το ποδόσφαιρο, ο ίδιος, παρ' ότι επιδιδόταν και στα δύο με την ίδια ένταση, αλλού είχε εντοπίσει το "ισχυρό όπλο" του. Στα σχέδια που σκάρωνε στο περιθώριο των βιβλίων και στις πίσω σελίδες των τετραδίων. "Χάζευα και ζωγράφιζα". Όχι, τα μαθήματα δεν τον πολυενδιέφεραν. "Με ενδιέφερε το κοινωνικό μέρος του σχολείου, όχι το γνωστικό".
Ουδόλως αυτό τον εμπόδισε να φτάσει στη βαθμίδα του αναπληρωτή καθηγητή αρχιτεκτονικής στο ΕΜΠ. Είναι αυτή όμως η λεπτομέρεια που τον ενέταξε νωρίς στη δημόσια σφαίρα ως μία από τις πλέον έγκυρες φωνές στον πνευματικό και καλλιτεχνικό στίβο. Με θεωρητική σκευή, καλλιτεχνική ευαισθησία, πολιτική οξυδέρκεια συγκροτεί ο Δημήτρης Σεβαστάκης τον δημόσιο λόγο του επικεντρώνοντας την ανήσυχη ματιά του στα δεδομένα αλλά και τις ανεπάρκειες της εποχής μας.
Βάζοντας τις τελευταίες πινελιές στην προετοιμασία της αναδρομικής του έκθεσης "The uneasy gaze" που εγκαινιάζεται στις 29 Οκτωβρίου και θα μείνει ανοιχτή μέχρι και τις 7 Δεκεμβρίου στην Πινακοθήκη Γρηγοριάδη, ο Δημήτρης Σεβαστάκης μας μιλά για την έκθεσή του και την παραστατική ζωγραφική, το διαδίκτυο και τον μεταμοντερνισμό, τις εμμονές της Αριστεράς, την τέχνη και τον πολιτισμό. Αφοπλιστικά ειλικρινής και εξόχως αυστηρός, παραδέχεται την "ανταγωνιστική" σχέση με τον πατέρα του αλλά και την ευεργετική επίδραση της κόρης του. "Με ελεεί μ' αυτό το απόλυτο καλό που έφερε στη ζωή μου".
Από την άλλη διακρίνει στην ελληνική πολιτιστική πραγματικότητα "ένα απέραντο τοπίο ευνοιοκρατίας και κλειστών παρεών", παραδέχεται ότι "η Αριστερά δεν διαθέτει θεωρητική συγκρότηση και ίσως τη σκληρότητα της πιάτσας για να κάνει πολιτιστική πολιτική" αναρωτώμενος αν "θα δώσει χώρο στα λόμπι ακόμα μια φορά". Ο ίδιος έχει επιλέξει ρότα. "Προτιμώ να στρέφομαι στη θεωρητική παραγωγή και την τέχνη παρά να αγωνιώ για την πιάτσα". Καθώς παίρνει το κράνος από την καρέκλα και ετοιμάζεται να φύγει από την εφημερίδα για το ατελιέ του, λέει τις τελευταίες κουβέντες, σαν να μονολογεί περισσότερο: "Να ξεφύγουμε απ' τον ιστορικό διδακτισμό της Αριστεράς, να γίνουμε πιο ανεπιτήδευτοι και σεμνοί, για να παραλάβουμε αυτό που συμβαίνει κι όχι να το απωθήσουμε με τους ιδεολογισμούς και την αντιπαθητική ωραιοπάθειά μας".
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Τι εννοείτε με τον τίτλο της έκθεσής σας Τhe uneasy gaze;
Eίναι το αναθεωρητικό βλέμμα προς ό,τι διαθέτω ως πνευματική περιουσία. Ας πούμε ότι στα 54 προσπαθώ να επαναβεβαιώσω τις αρχές μου, να ανακτήσω την κριτική μου και να κατανοήσω καλύτερα αυτό που πιθανώς κάτι αξίζει. Το mainstreem γίνεται συνθλιπτικό στον τόπο μας, αλλά η αντίδραση σ' αυτό δεν αρκεί για να δικαιώσει ένα έργο.
* Όμως αυτό δεν είναι ένα φαινόμενο μόνο της εποχής μας.
Καθόλου, πάντα συνέβαινε στο νεότερο ελληνικό κράτος. Η ελληνική συλλογική συνείδηση είχε την πεποίθηση της υστέρησης έναντι μιας νεφελώδους νεωτερικότητας. Βέβαια, την αναφομοίωτη νεωτερικότητα την προσλάμβανε με μη νεωτερικούς όρους, κατέληγε στη νεωτερική θρησκοληψία...
* Αυτό καταστέλλει τον κριτικό λόγο;
Ναι, γιατί αποκλείει τη διαφυγή, την πιθανότητα του διαφορετικού. Κριτικός λόγος είναι το ενδοτικό πεδίο διασταύρωσης με το «άλλο». Όταν το «άλλο» γίνεται αδιανόητο, τότε έχουμε και ταυτοτική παραμόρφωση.
* Σήμερα, μετά τον μεταμοντερνισμό, όπου όλα έχουν παρασταθεί εικαστικά, τι μπορούμε να νοήσουμε ως εικαστική παράσταση;
Δεν είναι ο μεταμοντερνισμός, αλλά τα Νέα Μέσα που υπεραναπαριστούν, που διευρύνουν την έννοια του αρχείου τόσο, ώστε τελικά, αντί να αφηγούνται, αποκρύπτουν εικονογραφώντας. Συστήνουν ένα απέραντο εκθετήριο γνωρισμάτων. Εκατομμύρια εικόνες, γραπτά, αναφορές διαμορφώνουν το αυτονόητο. Παράσταση δεν υπάρχει. Ούτε ως ομοιότητα όπως εισηγήθηκαν τα ρεύματα μέχρι τη βιομηχανική επανάσταση, ούτε ως ανομοιότητα όπως εισηγήθηκε το μοντέρνο. Η διαδικτυακή παραστατικότητα αντικαθιστά το πραγματικό με κάτι πιο δραστικό. Την έξη.
* Πώς στέκεται όμως η τέχνη απέναντι στο "άτεχνο" ακόμα διαδίκτυο;
Η τέχνη έχει ως αίτημα το γεγονός, η διαδικτυακή συνθήκη έχει ως αίτημα το συμβάν.
* Γιατί επανήλθατε στην παραστατική ζωγραφική;
Ακριβώς για όσα σας είπα προηγουμένως. Θέλω ατελή, αργά, αβέβαια τα πράγματα.
* Παραμένει δαιμονοποιημένη η παραστατική τέχνη;
Μπα, δεν υπάρχουν καταχρήσεις πια.
* Ο τόπος, η γλώσσα, η μνήμη, ο χώρος με ποια συνθήκη χωράνε στη δική σας ζωγραφική;
Η πιο έγκυρη και ενεργός μορφή μνήμης είναι η γλώσσα. Η γλώσσα "θυμάται", ενέχει και αυτή η κατοχή θεμελιώνει. Η ζωγραφική βέβαια έχει τις δικές της εννοιολογήσεις, σχέδιο, χρώμα, κράση, βλέψη. Συχνά, η conceptual art, ως υποείδος της μιντιακής και επικοινωνιακής βιομηχανίας, διαμόρφωσε μια άτεχνη και χοντροκομμένη ισοδυναμία με τη γλώσσα, κατέληξε σε κάτι γελοίες, περιγραφικές και διακηρυκτικές εννοιολογήσεις που μιμούνταν τη γλώσσα χωρίς να μπορούν να γίνουν ούτε θεωρία, ούτε λογοτεχνία, ούτε ποίηση.
* Στην τέχνη που παράγεται σήμερα στη χώρα μας, στον πολιτισμό γενικότερα, υπάρχει δυνατότητα αριστερής πολιτικής;
Από τη μια υπάρχει το σύμπλεγμα του Ζντάνωφ, που κάνει ενοχική την Αριστερά, κι από την άλλη το σύμπλεγμα της πολιτιστικής κλιμακτηρίου που την ξεχειλώνει. Η Αριστερά φοβάται μην καταλήξει στη ζντανωφική λογοκριτική απλούστευση, αλλά καταλήγει λόγω της ανασφάλειάς της σε κάτι πολύ χειρότερο: την υστερία του ασχημάτιστου, του αμετροεπούς. Η αντίφαση αυτή δίνει χώρο στους καπάτσους που σφετερίζονται τις δομές πολιτισμού για δικό τους εργολαβικό όφελος. Αυτό διαρκεί πολλά χρόνια και έχει διαμορφώσει κακομαθημένους, που θεωρούν αδιανόητο το να μην μοιράζουν οι ίδιοι τη φτωχή δημόσια λεία. Ένα απέραντο τοπίο ευνοιοκρατίας και κλειστών παρεών είναι η ελληνική πραγματικότητα. Η Αριστερά δεν διαθέτει θεωρητική συγκρότηση και ίσως τη σκληρότητα της πιάτσας για να κάνει πολιτική. Θα δώσει χώρο στα λόμπι ακόμα μια φορά; Προτιμώ πάντως να στρέφομαι στη θεωρητική παραγωγή και την τέχνη παρά να αγωνιώ για την πιάτσα.
* Η "Επιθεώρηση Τέχνης" εγκατέστησε μια ηγεμονία και επέβαλε πολλούς δημιουργούς και άλλους εξοβέλισε από τη σκηνή. Δημιούργησε στερεότυπα τα οποία αναπαράγονται έως και σήμερα. Ή όχι;
Μπορεί. Όμως η "Επιθεώρηση Τέχνης" δημοσίευε σημαντικά κείμενα, όταν ο Τσάτσος τιποτολογούσε και όταν το επίσημο ιδανικό ήταν ο Γούναρης και ο "Οικογενειακός Θησαυρός". Οι δε ολοκληρωτισμοί του Κουλουφάκου, για παράδειγμα, ήταν πολύ αθώοι αν συγκριθούν με τους σημερινούς κανίβαλους της πολιτιστικής πολιτικής.
* Μπαλαδόρος ή ζωγράφος στο σχολείο;
Και τα δύο, αφού προσπαθούσα να καταξιωθώ. Μεγάλωσα με πάμφτωχους συμμαθητές, εργατόπαιδα, αγροτόπαιδα, όπου έπρεπε να δίνεις μάχες για να επιβληθείς. Μπορούσα να παλεύω επί τρεις ώρες, να παίζω αδέξια, σκληρή μπάλα, μέχρι να νυχτώσει, αλλά η ζωγραφική με έκανε ευδιάκριτο. Από την τρίτη δημοτικού ανακάλυψα τη ευχέρειά μου και άρχισα να ζωγραφίζω στα περιθώρια των βιβλίων, στις πίσω σελίδες των τετραδίων, παντού. Χάζευα και ζωγράφιζα. Έκανα και τις ασκήσεις στους φίλους μου αντιγράφοντας τους ήρωες του '21, τον Δημοσθένη κ.λπ. Δεν με ενδιέφερε το γνωστικό μέρος του σχολείου, αλλά το κοινωνικό. Η ζωγραφική ήταν το πιο ισχυρό όπλο.
* Με τον Αλέξη Σεβαστάκη είχατε συγκρουσιακή ή αγαπητική σχέση;
Ανταγωνιστική. Με τη μάνα μου ακόμα περισσότερο. Οι γονείς μου αγαπούσαν πιο πολύ τον Νικόλα, ήταν ολοκληρωτικά προστατευτικοί με τον Βαγγέλη, εγώ ήμουν ο αυτονόητος. Αυτή τη "σκιά" δεν τους τη συγχωρώ, αλλά νομίζω με βοήθησε να αγαπώ βαθιά και να κατανοώ την υποχώρηση και μακροθυμία ως κέρδος, ως ερωτικό γεγονός. Βρήκα από δικό μου δρόμο τη διανοητικότητα κι όχι απ' τη "σπασικλιά" που ήθελαν οι δικοί μου.
* Η γενιά της κόρης σας σάς αιφνιδιάζει;
Η κόρη μου με αιφνιδιάζει, κυρίως όμως με ελεεί, μ' αυτό το απόλυτο καλό που έφερε στη ζωή μου.
* Hθοποιός σημαίνει -λένε οι ηθοποιοί- φως, νερό, τηλέφωνο. Ο ζωγράφος;
Ποτέ δεν έβγαλα το ψωμί μου με τη ζωγραφική. Αυτή την ελευθερία να μη φθείρω τη δουλειά μου την κέρδιζα με τη δική μου φθορά. Έχασα χρόνο, κέρδισα μια αίσθηση του λαϊκού μέτρου.
* Ζούμε μια σκληρή εποχή, εν πολλοίς σοκαριστική, και πολύ εσωστρεφή και συντηρητική. Αποδεικνυόμαστε ανεπαρκείς αναγνώστες της νεότερης ευρωπαϊκής και παγκόσμιας Ιστορίας με την επανάκαμψη των νεοφασιστικών ιδεών. Τι χρειάζεται για να κάνουμε το επόμενο βήμα;
Να ξεφύγουμε απ' τον ιστορικό διδακτισμό της Αριστεράς, να γίνουμε πιο ανεπιτήδευτοι και σεμνοί, για να παραλάβουμε αυτό που συμβαίνει κι όχι να το απωθήσουμε με τους ιδεολογισμούς και την αντιπαθητική ωραιοπάθειά μας.
