"Καθήκον του κάθε ανθρώπου και του κάθε διανοουμένου είναι να εκφράζει τον εαυτό του και να τον εκφράζει ειλικρινώς. Προσπάθησα στη ζωή μου να εκφράζομαι πάντα ειλικρινώς και να μην σιωπώ. Εγώ δεν εσίγησα ποτέ και γι' αυτό διώχθηκα στη ζωή μου. Αλλά δεν μετανιώνω" μας έλεγε ο Εμμανουήλ Κριαράς προσδιορίζοντας την αρχή την οποία απαρέγκλιτα ακολούθησε στον πνευματικό και βιολογικό βίο του.
Τα ελληνικά γράμματα αποχαιρετούν σήμερα τον μεγάλο δάσκαλο, τον επίμονο και έγκυρο ερευνητή με την τεράστια συμβολή στη λεξικογραφία, την εκπαίδευση, τον ακαδημαϊκό και κοινωνικό στίβο, τον ακαταπόνητο και πείσμωνα φιλόλογο, χάρη στον οποίο η γλώσσα που μιλάμε απώλεσε τα δεσμά που της είχε επιβάλει το εθνικό αφήγημα από τους ελληνιστικούς ακόμα χρόνους.
Η Θεσσαλονίκη, στην οποία έζησε το μεγαλύτερο μέρος του βίου του πλάι στην αγαπημένη του σύζυγο Αικατερίνη Στριφτού, εδίδαξε στο πανεπιστήμιό της και συνέγραψε το πλουσιότατο έργο του με αιχμή το μνημειώδες Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας, τον αποχαιρετά σήμερα στις 12 το μεσημέρι, οπότε θα ψαλεί η νεκρώσιμος ακολουθία στον Ιερό Ναό της Του Θεού Σοφίας. Η σορός του θα βρίσκεται εκεί από τις 11 το πρωί. Η ταφή, σύμφωνα με την επιθυμία του, θα γίνει την Τετάρτη στο Κοιμητήριο Ακρωτηρίου Χανίων.
Αποστομωτικός στην τελευταία του συνέντευξη: "Δεν θέλω πια άλλο να ζήσω. Η χαρά μου (η αγαπημένη μου σύζυγος) έφυγε (το 2000). Ο έρωτας -τον οποίο η ύπαρξή της και μόνο μου ενέπνεε-, ο έρωτας για τη ζωή, τη δημιουργία και την εργασία δεν υπάρχει πια. Οπότε σας ευχαριστώ για τις ευχές και τα δώρα, αλλά... είναι πλέον περιττά. Και η εποχή μας δεν το θέλει το περιττό..." έλεγε στη Βίκυ Χαρισοπούλου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ πέρσι στα 107α γενέθλιά του. Τον Νοέμβριο θα συμπλήρωνε τα 108 χρόνια του.
"Έζησα την προσέγγιση του θανάτου με τη μακρόχρονη και οδυνηρή αρρώστια της συντρόφου μου. Δικαιολογημένο είναι να ευχηθώ στον εαυτό μου αίσιο τέλος, ειρηνικό, γαλήνιο, ανεπαίσχυντο, με καλή απολογία, με το βαθύτερο νόημα των λέξεων. Να μπορέσω δηλαδή να υπηρετώ αδίστακτα και ανεπιφύλακτα τα ιδανικά στα οποία πίστεψα σε όλη μου τη ζωή" έλεγε στην "Αυγή" τον Μάρτιο του 2003. Περπάταγε τα 94 χρόνια του τότε, στο αθηναϊκό του σπίτι της οδού Ασκληπιού, απέναντι από τον Άγιο Νικόλαο, στις παρυφές του Λυκαβηττού.
Έτσι, όπως ευχήθηκε, έγινε. Με καλή απολογία "έφυγε" ο Εμμανουήλ Κριαράς. Γιατί η γλώσσα στην περίπτωσή του δεν υπήρξε αυτοσκοπός, αλλά ένα μεγάλο πάθος. Μια υπόθεση αγάπης, μελέτης και σεβασμού, την οποία έθεσε ως πρωτεραιότητα στο έργο του και αντιμετώπισε ως βασικό εργαλείο εθνικής αυτογνωσίας και πολιτισμού στο στόμα ενός λαού.
Ο Κριαράς δεν είδε τη γλώσσα αποκομμένη από τον Έλληνα, αποστεωμένη από την ανάγκη έκφραση και επικοινωνίας του βασικού εκφραστή της. "Η γλώσσα εκφράζει κατεξοχήν ένα λαό" μας έλεγε τότε. Ο ίδιος αγωνίστηκε γι' αυτή τη συνθήκη. Μόχθησε για την καθιέρωση της δημοτικής το 1976 επί κυβερνήσεως Καραμανλή και του μονοτονικού συστήματος το 1981-82 επί κυβερνήσεως Ανδρέα Παπανδρέου.
Ο Εμμανουήλ Κριαράς αφουγκράστηκε την εποχή του, ακολούθησε την ελληνική περιπέτεια στον 20ό αιώνα, παρακολούθησε τα επιτεύγματα και τις ιστορικές καμπές του κι έγινε ο ίδιος μέρος της πνευματικής ιστορίας του τόπου μας. Δάσκαλο τον αποκαλούσαν μέχρι τέλους όχι μόνο όσοι θήτευσαν πλάι του. Αυτοί ωστόσο σημειώνουν την επιμονή του στην ισότιμη συνθήκη διδάσκοντος - διδασκόμενου αναδεικνύοντας το γεγονός ότι ο όρος δημοκρατία ήταν οξυγόνο για τον αξιοσέβαστο καθηγητή.
Άλλωστε, όπως επισήμαινε στη συνέντευξή του στην "Αυγή", "ο αιώνας που πέρασε μας άφησε σεβαστή κληρονομιά που πρέπει να τη διαχειριστούμε κατά τρόπο που ανυψώνει τον άνθρωπο, χωρίς να τον ταπεινώνει μεταβάλλοντάς τον σε στυγνό εκμεταλλευτή των συνανθρώπων του". Ευχόταν μάλιστα τότε στα παιδιά "να ενδιαφερθούν για την κοινωνική δικαιοσύνη, που ποικιλότροπα βάλλεται στην εποχή μας" και επέμενε ιδιαίτερα σε τούτο:
"Η ελληνική πολιτεία να αναλάβει να εφαρμόσει τα μέτρα εκείνα που θα εξασφαλίζουν στις εθνικές μειονότητες, που υπάρχουν στη χώρα μας, τα δικαιώματα εκείνα που θα επιτρέπουν όχι μόνο να χρησιμοποιούν ελεύθερα το γλωσσικό τους ιδίωμα, αλλά και να έχουν την ευκολία, με την κατάλληλη οργάνωση της εκπαιδευτικής τους προστασίας, να εμβαθύνουν σε μια ουσιαστικότερη γλωσσική κατατόπιση".
Βεβαίως γνώριζε ο ίδιος καλύτερα από καθέναν ότι "χρησιμοποιώ σωστά τη γλώσσα όταν την κατέχω. Και κάτοχος της γλώσσας γίνεται κανείς στο σχολείο, το οποίο σήμερα χωλαίνει".
Ο Εμμανουήλ Κριαράς γεννήθηκε τον Νοέμβριο του 1906 στον Πειραιά. Πέρασε την εφηβική του ηλικία στην Κρήτη και στην Αθήνα επανήλθε για σπουδές στη Φιλοσοφική του Πανεπιστημίου Αθήνας και για εργασία (επί 20 συνεχή χρόνια στο Μεσαιωνικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών). Συμμετείχε στο ΕΑΜ, όπως και η σύζυγός του.
Κι αν πριν από μερικούς μήνες προέτρεπε τους νέους της χώρας μας να μείνουν εδώ και να δώσουν τη μάχη τους, ο ίδιος το 1945 συγκαταλέχθηκε στον ανθό της ελληνικής διανόησης, τέχνης και επιστήμης στο ιστορικό ταξίδι του "Ματαρόα" από τον Πειραιά στο Παρίσι. Εκεί έκανε μεταπτυχιακές σπουδές του σπουδές και επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη, όπου το 1950 εξελέγη τακτικός καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, στην έδρα της μεσαιωνικής ελληνικής φιλολογίας. Δίδασκε κυρίως μεσαιωνική φιλολογία μέχρι το 1968, όταν διώχθηκε από τη χούντα για τις δημοκρατικές του πεποιθήσεις.
Έγραψε περίπου 60 βιβλία και δημοσίευσε πάνω από 1.000 άρθρα. Ξεχωρίζουν οι μονογραφίες του για τον Ψυχάρη, τον Σολωμό και τον Παλαμά, οι εκδόσεις των παλαιότερων κειμένων της νεοελληνικής λογοτεχνίας, όπως η Πανώρια του Χορτάτζη και τα Θεατρικά του Πέτρου Κατσαΐτη, οι ποικίλες μελέτες του για τον δημοτικισμό και κυρίως οι 14 πρώτοι τόμοι του Λεξικού, που διεθνώς έχει καθιερωθεί να αποκαλείται «Λεξικό Κριαρά».
Το 1997, για προσωπικούς λόγους, σταμάτησε τη συγγραφή του Μεσαιωνικού Λεξικού και παρέδωσε το σχετικό αρχείο στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας στη Θεσσαλονίκη, το οποίο εξέδωσε φέτος τον 18ο τόμο, καθώς και δίτομη επιτομή των πρώτων 14 τόμων. Ο Κριαράς εξέδωσε επίσης το σπουδαίο Λεξικό της Σύγχρονης Ελληνικής Δημοτικής Γλώσσας, γραπτής και προφορικής (Εκδοτική Αθηνών, 1995). Μέχρι τέλους έγραφε, μοχθούσε για την ελληνική γλώσσα.
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας και σύσσωμος ο πολιτικός κόσμος εξέφρασαν τα συλληπητήριά τους για τον θάνατο του Εμμανουήλ Κριαρά.
«Η τεράστια συμβολή του στη μελέτη της ελληνικής γλώσσας και την καθιέρωση της δημοτικής τον κατατάσσουν στους σημαντικότερους Έλληνες διανοούμενους και ερευνητές. Η αγάπη του για τη νεοελληνική γλώσσα και η αφοσίωσή του στην παιδεία και την έρευνα αποτελούν παράδειγμα για τις νέες γενιές» επισημαίνει ο ΣΥΡΙΖΑ σε ανακοίνωσή του.
Ο πρωθυπουργός στο συλλυπητήριο μήνυμά του μετέτρεψε τον σεβάσμιο νεκρό φιλόλογο σε "καθηγητή φιλοσοφίας"!
Τα συλλυπητήριά τους επίσης εξέφρασαν το Ινστιτούτο Μανώλης Τριανταφυλλίδης, η Εταιρεία Συγγραφέων, το Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΗΕΜΘ, ο απερχόμενος δήμαρχος Πειραιά Β. Μιχαλολιάκος κ.ά.
Π.Κρ.
