Η Βελγίδα Γκόντα Βαν Στιν, που κατέχει την έδρα «Κοραή» στη Νεοελληνική και Βυζαντινή Ιστορία, Γλώσσα και Φιλολογία στο King’s College London -και πρόσφατα επίτιμη διδάκτορας του Πανεπιστημίου Πατρών-, σε μια συγκινητική τελετή στην Παλαιά Βουλή ορκίστηκε και απέκτησε εδώ και μερικές μέρες την ελληνική ιθαγένεια, επιβεβαιώνοντας ότι αυτός που μετέχει της ελληνικής παιδείας δικαιούται να έχει και τον τίτλο του Έλληνα Πολίτη. Δουλεύει απρόσκοπτα για την προώθηση και διάδοση των ελληνικών σπουδών ως ενεργό μέλος του Συνδέσμου Νεοελληνικών Σπουδών του Ηνωμένου Βασιλείου και αγαπά την Ελλάδα από τα χρόνια της Χούντας, όταν βρέθηκε από επιλογή στο Πάντειο Πανεπιστήμιο για σπουδές.
Παράνομες υιοθεσίες 1950-1960
Εμείς τη γνωρίσαμε ως συγγραφέα ενός εμβληματικού δοκιμίου, μιας πολύχρονης έρευνας για τα «υιοθετημένα» παιδιά της μετεμφυλιακής Ελλάδας με τίτλο «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα, Υιοθεσίες στην Αμερική του Ψυχρού Πολέμου», εκδόσεις Ποταμός. Από το 2013 ασχολήθηκε με τις παράνομες υιοθεσίες των ελληνόπουλων που στάλθηκαν στις ΗΠΑ και στην Ολλανδία τη δεκαετία 1950-1960, ψηλαφώντας τις σκοτεινές μαύρες τρύπες της ελληνικής Ιστορίας, σκαλίζοντας ένα δύσκολο παρελθόν όπου παιδιά παρά τη θέλησή τους ή εν αγνοία των οικογενειών τους βρέθηκαν υιοθετημένα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Η συγγραφέας και πανεπιστημιακός έδωσε φωνή σε αυτούς που δεν είχαν, που δεν γνώριζαν την ιστορία τους, τους βοήθησε να βρουν τις ρίζες τους, να έρθουν στην Ελλάδα, να αναζητήσουν συγγενείς, να διεκδικήσουν ελληνική ιθαγένεια. Η ορκωμοσία της στις 2/5/2026 συνέπεσε με μια άλλη σημαντική επέτειο, όπως μας εξηγεί μιλώντας στην ΑΥΓΗ της Κυριακής. «Η 2α Μαΐου 2026 σηματοδοτεί μια σημαντική επέτειο ενός έτους. Στις 2 Μαΐου 2025 η ελληνική κυβέρνηση εξέδωσε την επίσημη εκδοχή του νέου νομικού πλαισίου που καθοδηγεί τους υιοθετημένους ελληνικής καταγωγής των δεκαετιών του 1950 και 1960 προς την αποκατάσταση της ελληνικής τους ιθαγένειας (ΦΕΚ Β´ 2108/2-5-2025). Πρόκειται για ένα πολυαναμενόμενο έγγραφο, αλλά και για ένα ιδιαίτερα γενναιόδωρο νομικό μέσο, που έχει αλλάξει τη ζωή των περίπου πενήντα πρώτων ανθρώπων οι οποίοι είναι πλέον και επισήμως ξανά Έλληνες. Αυτή η νομική τομή έφερε αναγνώριση και δικαίωση για τους ίδιους, τις οικογένειές τους και τους υποστηρικτές τους».
Η ανάκτηση της πρώτης ταυτότητας
Από κάθε άποψη, η ομάδα Nostos for Greek Adoptees (με συνεπικεφαλής την Γκόντα Βαν Στιν και τη Μέρι Καρντάρας) αναδείχθηκε ως αρχιτέκτονας και κινητήρια δύναμη πίσω από αυτή την εμβληματική περίπτωση αποκαταστατικής δικαιοσύνης για υιοθετημένους ελληνικής καταγωγής. Αξιοποιώντας την επιστημονική έρευνα, τη συγγραφική δραστηριότητα και τον ακούραστο ακτιβισμό των υποστηρικτών της, μετέτρεψε μια κρυμμένη μεταπολεμική ιστορία σε καταλύτη εθνικής λογοδοσίας και επούλωσης. Μέσα από περισσότερα από δεκατέσσερα χρόνια έρευνας, συνεντεύξεων, αρχειακής εργασίας και δημόσιας παρέμβασης, η Βαν Στιν όχι μόνο ανασύνθεσε την αποσιωπημένη ιστορία των 4.000 διακρατικά υιοθετημένων παιδιών της Ελλάδας, αλλά και κινητοποίησε αυτή τη γνώση σε δράση, οικοδομώντας το κίνημα Nostos και καθοδηγώντας το με επιστημονική αυστηρότητα και διακριτικότητα. Στην προσπάθεια αυτή συνέβαλαν επίσης η Στέφανι Παζόλες, υιοθετημένη και ειδικός στο DNA, και η δικηγόρος Ολυμπία Αναστασοπούλου που προσέφερε εθελοντικά τις υπηρεσίες της. Το έργο της Βαν Στιν επαναπροσδιορίζει την αποκατάσταση της ιθαγένειας όχι ως μια γραφειοκρατική διόρθωση, αλλά ως την ανάκτηση μιας πρώτης ταυτότητας που είχε για καιρό στερηθεί - μια πράξη αναγνώρισης με απήχηση στις διασπορές υιοθετημένων παγκοσμίως.
Από τη μυστικότητα, στη διαφάνεια
Φέρνοντας τις φωνές των υιοθετημένων στο δημόσιο προσκήνιο, αμφισβητώντας τη σιωπή των θεσμών και δημιουργώντας συμμαχίες με υιοθετημένους, νομικούς, φορείς χάραξης πολιτικής και διεθνείς υποστηρικτές, η ομάδα Nostos συνέβαλε στη μετατόπιση της Ελλάδας από τη μυστικότητα στη διαφάνεια, από την ιστορική παραμέληση σε ουσιαστική αποκατάσταση, από τη στιγμή που οι στόχοι των υποστηρικτών υιοθετήθηκαν και στηρίχθηκαν από τον Έλληνα πρωθυπουργό και το υπουργείο Εσωτερικών.
Η Υπουργική Απόφαση της 2ας Μαΐου 2025 που επιτρέπει στους υιοθετημένους ελληνικής καταγωγής να ανακτήσουν την ελληνική τους ιθαγένεια αποτελεί ταυτόχρονα ένα επιστημονικό επίτευγμα και ένα σημαντικό ορόσημο πολιτικής ζωής. Διαμορφώθηκε άμεσα από την τεκμηριωμένη υπεράσπιση του Nostos και από την επιμονή του ότι τα κράτη οφείλουν να αντιμετωπίζουν τις κληρονομιές του εκτοπισμού, της εγκατάλειψης και των ατεκμηρίωτων πρακτικών υιοθεσίας. Επιπλέον, αποδεικνύει ότι οι κυβερνήσεις μπορούν να ενεργήσουν προς όφελος μιας πολύ ευρύτερης ελληνικής διασποράς, συμβάλλοντας ταυτόχρονα στην αντιμετώπιση της οξείας δημογραφικής κρίσης της χώρας.
Συνδυάζοντας την ιστορική ανάλυση με την πρακτική μεταρρύθμιση, η Βαν Στιν και η Καρντάρας με τη βοήθεια του εκδοτικού οίκου Ποταμός πρόσφεραν ένα πρότυπο για το πώς η ακαδημαϊκή εργασία μπορεί να επιφέρει συστημική αλλαγή, αποδεικνύοντας ότι η αποκαταστατική δικαιοσύνη είναι εφικτή όταν συγκλίνουν η αποκάλυψη της αλήθειας, η συνεργασία της κοινότητας και η ευθύνη του κράτους.
1. Van Steen, Adoption, Memory, and Cold War Greece: Kid pro quo? (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2019). Ελληνική μετάφραση: «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα: Υιοθεσίες στην Αμερική του Ψυχρού Πολέμου» (Αθήνα, εκδόσεις Ποταμός, 2021).
2. Cardaras (επιμ.), Voices of the Lost Children of Greece: Oral Histories of Cold War International Adoption (Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Anthem Press, 2023). Ελληνική έκδοση: «Φωνές των χαμένων παιδιών της Ελλάδας: Μαρτυρίες υιοθεσιών την εποχή του Ψυχρού Πολέμου» (Αθήνα, εκδόσεις Ποταμός, 2023).
