Ο Νίκος Καζαντζάκης γράφει στην Αντίμπ της Γαλλίας το κορυφαίο και πιο δημοφιλές μυθιστόρημά του: «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται». Το έτος της συγγραφής, 1948, συμπίπτει με το έτος κορύφωσης του ελληνικού εμφυλίου πολέμου, που του έδωσε προφανώς την έμπνευση και το κίνητρο να γράψει αυτή τη δραματική παραβολή, στηριγμένη επίσης στα κείμενα των Ευαγγελίων.
Η υπόθεση του μυθιστορήματος τοποθετείται στη Μικρά Ασία, με πρόσφατη την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, κάτι που επίσης πρέπει να αποτέλεσε ένα πρόσθετο κίνητρο για τη συγγραφή του έργου από τον Καζαντζάκη.
Σε ένα μικρασιατικό χωριό υπάρχει το έθιμο να αναπαριστάνουν τα πάθη του Χριστού κάθε επτά χρόνια, τη Μεγάλη Εβδομάδα. Ο παπα-Γρηγόρης με τους προύχοντες επιλέγουν κάθε φορά τα πρόσωπα που θα ενσαρκώσουν τους ρόλους. Αυτή τη χρονιά τον Χριστό θα υποδυθεί ο Μανωλιός, ένας ταπεινός βοσκός, ο οποίος μετά την επιλογή του προσπαθεί να αλλάξει, φτάνοντας με νηστεία και προσευχή στην απόλυτη σωματική και ψυχική αγνότητα. Το ίδιο βράδυ φθάνουν, κυνηγημένοι από τους Τούρκους, πρόσφυγες από ένα άλλο χωριό. Οι χωριανοί θα διχαστούν, αφού ο παπα-Γρηγόρης και οι προεστοί ισχυρίζονται ότι οι νεοφερμένοι φέρνουν τη χολέρα. Οι πολλοί διστάζουν να τα βάλουν με τους δυνατούς, και οι μόνοι που θα υπερασπιστούν και θα βοηθήσουν τους πρόσφυγες είναι ο Μανωλιός, η «αμαρτωλή» Κατερίνα και οι ταπεινοί «πτωχοί τω πνεύματι» ξωμάχοι. Το έργο μάς μιλάει με τον δικό του τρόπο για την αγάπη, το έλεος, την ευσπλαχνία. Ξεσπάει πραγματικός εμφύλιος και στο διχασμένο χωριό γίνεται ένας αναίτιος φόνος. Βρίσκεται σφαγμένο το ανήλικο αρσενικό ερωτικό αντικείμενο του Τούρκου Αγά, το «Γιουσουφάκι». Εδώ το πράγμα αγριεύει. Αν δεν παραδοθεί ο φονιάς, ολόκληρο το χωριό θα πληρώσει το τίμημα. Ο αθώος Μανωλιός παίρνει επάνω του το κρίμα και εξαγοράζει με το αίμα του το χυμένο αίμα. Η θυσία του αμνού λαβαίνει άλλη μία φορά σάρκα και οστά.
Ναός του Θεού είναι ο άνθρωπος
Μεταφέρω από το μονόφυλλο πρόγραμμα την υποδειγματική σύνοψη του έργου, σε λίγες μόνο λέξεις: «Πρόκειται κατ’ ουσία για μία ιχνηλάτηση της συναρπαστικής περιπέτειας του Χριστιανικού “μύθου” που αποτυπώνει συμβολικά την προαιώνια, θεμελιακή, μεταφυσική αγωνία του ανθρώπου. Η πρόβα γίνεται παράσταση και η παράσταση μαρτυρία. Γιατί ο ξένος είμαστε εμείς».
Η θεατρική διασκευή του Μάνου Καρατζογιάννη είναι άριστη και η σκηνοθεσία του (κίνηση της Ζωής Χατζηαντωνίου) σπλαχνική, χωρίς διόλου παραχωρήσεις στο εύκολο. Πιάνει από την κορυφή το «de profundis» του έργου και το ξηλώνει έως κάτω για να αποκαλύψει τι κρύβεται πίσω από το «καταπέτασμα του ναού» που εσχίσθη: ο πόνος του ανθρώπου. Ναός του Θεού είναι ο άνθρωπος.
Η διδασκαλία και εκτέλεση των ρόλων από μια συμπαγή, δεμένη ομάδα ηθοποιών είναι, επίσης, ιδανική. Στον κύριο ρόλο του Μανωλιού ο Μάνος Καρατζογιάννης, με λόγο απλό και κίνηση μετρημένη, δίχως διόλου περιττά θεατρικά στολίδια, φθάνει τον Μανωλιό του σε ένα βάθος απροσμέτρητο μιας αγνής, αθώας ψυχής. Η Έλενα Μαυρίδου παίζει έξοχα, με γνώση και ήθος υποκριτικό, την «αμαρτωλή» του χωριού, -και πάναγνη μαζί- Κατερίνα. Η Ηλέκτρα Γεννατά, αφηγήτρια και χωρική γυναίκα, αυτοσχεδιαστική όπου χρειάζεται, χαμηλών τόνων, είναι πάντα μέσα σε ό,τι κάνει. Ο Θανάσης Χαλκιάς, παπα-Γρηγόρης, αριστεύει στον σχεδιασμό και στην πρωτότυπη απόδοση του «κακού» του έργου. Ο Μιχαήλ-Εφραίμ Τσουμπός ως «Γιουσουφάκι», απέριττος. Ο Κώστας Φαλελάκης συνδέει χαρισματικά τους δύο αντιθετικούς του ρόλους, Αγάς και Πατριαρχέας, με ένα αθέατο υπόγειο αιμάτινο νήμα. Ο Βαγγέλης Ζάπας δίνει αδρά την απελπισία του «δασκάλου» που ο ειρηνευτικός του λόγος πέφτει στο κενό. Ο Πάνος Κούλης (Μιχελής) και ο Πολύκαρπος Φιλιππίδης (Γιαννακός) άκρως πειστικοί στους δύο συγγενείς ρόλους. Ο Σπύρος Μαραγκουδάκης είναι ο «παντοτινός δικός μας Ιούδας». Ο Στράτος Χρήστου προσμετρά με ακρίβεια τον φθαρμένο τοκογλύφο χρόνο του γερο-λαδά.
Η μουσική του Γιώργου Μαυρίδη παίζει τον σημαντικό ρόλο του μετρονόμου. Τα ωραία σκηνικά της Ναταλίας Αστυπαλίτη και της Δήμητρας Σαρρή, τα κοστούμια της Δήμητρας Σαρρή και της Βασιλικής Σύρμα κοσμούν τη παράσταση. Οι υποβλητικοί φωτισμοί του Λάμπρου Παπούλια αποτελούν οργανικό μέρος της.
