Το προηγούμενο σημείωμά μου ήταν αφιερωμένο στον ανοίκειο, άστοχο τρόπο με τον οποίο μια σειρά από χώρες της Bόρειας Ευρώπης, περιλαμβανομένης της πατρίδας του, της Νορβηγίας, προσέλαβαν και ερμήνευσαν το έργο του μεγάλου Ίψεν. Έδωσα αρκετά παραδείγματα, δεν θα επανέλθω.
Στο «Κουκλόσπιτο» ή «Νόρα», η ηρωίδα, θέλοντας να σώσει τον άντρα της που αρρώστησε βαριά, δανείζεται κρυφά χρήματα από έναν εχθρό του και εμπλέκεται άθελά της σε ένα οικονομικό σκάνδαλο που βαρύνει εντέλει τον ίδιο τον άνδρα της. Εκείνος αδιαφορεί για την τιμή της και νοιάζεται μόνο να σώσει τη δική του υπόληψη. Τα πράγματα έρχονται έτσι, ώστε ο άντρας της να αποφύγει την ατίμωση. Ωστόσο η σχέση του ζευγαριού έχει διαρραγεί για πάντα. Η Νόρα, απαλλαγμένη από τις ψευδαισθήσεις για μια ευτυχισμένη οικογενειακή ζωή, εγκαταλείπει το «κουκλόσπιτο» στο οποίο ζούσε έγκλειστη ως τώρα και φεύγει στο άγνωστο, παρά τις ικεσίες και απειλές του άνδρα της.
Το έργο, πριν ακόμη ανέβει στη Γερμανία όπου πρωτοπαίχτηκε, θεωρήθηκε ανήθικο. Η πρωταγωνίστρια αρνιόταν να παίξει τον ομώνυμο ρόλο και ο ίδιος ο Ίψεν πιέστηκε αφόρητα να αλλάξει το τέλος, χωρίς εντέλει να υποκύψει.
Ο ριζοσπαστισμός της «Νόρας»
Έγραφα στο προηγούμενο σημείωμα ότι οι λόγοι μιας τέτοιας εχθρότητας για το έργο και για την ηρωίδα του δεν ερμηνεύονται εύκολα. Επειδή πριν από τη «Νόρα» πολλές άλλες γυναίκες ηρωίδες θεατρικών έργων φέρονται να εγκαταλείπουν το σπίτι, τον άντρα τους, ακόμη και τα παιδιά τους, χωρίς να δημιουργούν ένα τόσο μεγάλο σκάνδαλο. Ποια είναι η ιδιαιτερότητα της «Νόρας» που την έβαλε στο στόχαστρο των φαρισαίων και υποκριτών;
Η ιδιαιτερότητα της «Νόρας» έγκειται στο γεγονός ότι είναι η πρώτη και μόνη θεατρική ηρωίδα που δεν εγκαταλείπει τον άντρα της για χάρη ενός άλλου άντρα, εραστή, αδελφού, γιου, αδιάφορο, αλλά τολμά να το κάνει αποκλειστικά για τον εαυτό της! Και έχει, ακόμη, το κουράγιο να το δηλώσει ανοιχτά. Ο ριζοσπαστισμός του Ίψεν δεν ανέχεται μεσαίες καταστάσεις και πηγαίνει το έργο ως το φυσικό του τέλος. Αυτό το χάρισμα του Ίψεν ενόχλησε πολύ, στην περίπτωση ειδικά της «Νόρας», τους πουριτανούς αστούς της Μεσευρώπης. Και ενοχλεί ακόμη. Πρόσφατα έχω δει ξένες παραστάσεις της «Νόρας» όπου γίνονται προσπάθειες να επικαλυφθεί το τέλος του έργου με λύσεις λιγότερο ακραίες, που σώζουν τα κοινωνικά προσχήματα.
Μια πλήρης θεατρική πρόταση
Στο Θέατρο Bios παρακολουθήσαμε την παράσταση του έργου του Κωνσταντίνου Κυριακού «Nora: The Hell’s House», μια «στοχαστική προσαρμογή» του ιψενικού δράματος, σε σκηνοθεσία του ίδιου, με την Κατερίνα Μπιλάλη στον κεντρικό ρόλο. Ο συγγραφέας και σκηνοθέτης διατηρεί τη βασική πλοκή του έργου και το ήθος των πασχόντων ηρώων, συλλαμβάνοντας σωστά την ιδιαιτερότητα της ηρωίδας. Διακρίνει το δάσος πριν από το δέντρο, τον απόλυτο, εξατομικευμένο ριζοσπαστισμό της ηρωίδας πίσω από την πρόσοψη ενός πρώιμου φεμινιστικού κινήματος, που δεν της επιτρέπει καμία άλλη επιλογή πλην της φυγής με κάθε κόστος από τη «χρυσή φυλακή» της οικογενειακής εστίας.
Η τριάδα των ρόλων δίνεται ανάγλυφα, παραπέμποντας στον «Φάουστ» του Γκαίτε μέσα από μια τολμηρή ψυχαναλυτική εργασία μετάθεσης, που βρίσκεται στην γκρίζα περιοχή του ονείρου. Η Κατερίνα Μπιλάλη ενδύεται έξοχα και στοχαστικά τη μορφή της πάσχουσας Νόρας-Μαργαρίτας μέχρι την τελική επανάστασή της όπου η ποσότητα των βασάνων μεταμορφώνεται σε ποιότητα, για να επέλθει κάθαρση. Ο Γιώργος Κασαπάκης δίνει πολύ ανθρώπινα τον Κρόγκσαντ-Μεφιστοφελή, από σάρκα και αίμα, ως εκπεσόντα δαίμονα που αγάπησε πολύ τη γυναίκα. Ο Κωνσταντίνος Κυριακού οδηγεί άσφαλτα τον ιδεόληπτο Χέλμερ-Φάουστ μέσα από μια δέσμη αρνητικών συναισθημάτων σε νίκη πρόσκαιρη επάνω στην επαναστατημένη, χωμάτινη Νόρα. Πόσο, όμως, είναι αληθινά νικημένη η Νόρα; Με το παράδειγμά της έχει η ίδια ανοίξει η ίδια διάπλατα στους νέους καιρούς την πόρτα της φυλακής της...
Οι χορογραφίες και η κινησιογραφία της Κάλλιας Θεοδοσιάδη, οι άρτιοι φωτισμοί του Λέοντα Εσκενάζη, τα σκηνικά και κοστούμια της Κατερίνας Τσακότα βρίσκονται πάντα σε γόνιμο διάλογο με τη σκηνοθεσία. Μια πλήρης θεατρική πρόταση, που βάζει νέο κρασί σε παλιούς ασκούς.
