Οι προηγούμενες απόπειρες για την αναθεώρηση του άρθρου 16, όπως αυτή του 2006-2007 από την κυβέρνηση της N.Δ. και τη συναίνεση αρχικά του ΠΑΣΟΚ, έπεσαν στο κενό χάρη στο πανεκπαιδευτικό μέτωπο που αναπτύχθηκε με αιχμή του δόρατος το φοιτητικό κίνημα. Μετά την εκκωφαντική ήττα του 2007 ξεκίνησε μία συστηματική προσπάθεια απαξίωσης των δημόσιων πανεπιστημίων, αξιοποιώντας στο έπακρο τη χρυσή ευκαιρία που δόθηκε με την οικονομική κρίση. Τα πανεπιστήμια εξαθλιώθηκαν οικονομικά και λειτουργικά.
Σύμφωνα με στοιχεία της Ένωσης Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων (1), η κρατική χρηματοδότηση μεταξύ 2009-2016 μειώθηκε σε πραγματικούς όρους σε ποσοστό άνω του 65%. Ο οικονομικός στραγγαλισμός συνεχίστηκε και τα επόμενα χρόνια. Με βάση τη Eurostat, το 2019 η μέση δημόσια δαπάνη ανά φοιτητή στην Ελλάδα ήταν 1.780 ευρώ, η χαμηλότερη στην Ε.Ε.-27 (στη Βουλγαρία και στη Ρουμανία ήταν 2.759 και 3.533 ευρώ ανά φοιτητή αντίστοιχα) και μόλις στο 17,5% του ευρωπαϊκού μέσου όρου!
Χειρότερος στην Ε.Ε. ο λόγος φοιτητών-διδασκόντων
Παράλληλα, τα δημόσια πανεπιστήμια βρίσκονται αντιμέτωπα με την υποστελέχωση του διδακτικού προσωπικού. Ο λόγος φοιτητών προς διδακτικό προσωπικό στην Ελλάδα με βάση την ΕΘΑΑΕ (2) είναι ο χειρότερος στην Ε.Ε.-27. Το 2020 αντιστοιχούσαν 47 φοιτητές ανά μέλος διδακτικού προσωπικού έναντι περίπου 13 στην Ε.Ε.-27. Επιπλέον, παρατηρήθηκε μείωση των μόνιμων μελών ΔΕΠ και αύξηση άλλων κατηγοριών διδασκόντων με επισφαλείς συνθήκες εργασίας. Για παράδειγμα, με βάση την ΕΛΣΤΑΤ (3), το 2009-10 το διδακτικό προσωπικό που ανήκε στο τμήμα και δίδασκε σε αυτό αριθμούσε 13.299 μέλη, εκ των οποίων το 71,5% ήταν μέλη τακτικού Διδακτικού-Ερευνητικού Προσωπικού (ΔΕΠ). Το 2019-20 το διδακτικό προσωπικό ανερχόταν σε 19.063 μέλη, αλλά μόλις το 52,1% ήταν μέλη ΔΕΠ. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε επίσης μια σειρά από νομοθετικές ρυθμίσεις (π.χ., επαγγελματική εξίσωση των πτυχίων των κολεγίων με αυτά των πανεπιστημίων, αναγνώριση ξένων τίτλων σπουδών αφειδώς, διοίκηση των πανεπιστημίων από ένα αυταρχικό μοντέλο, δημιουργία ενός εξοντωτικού πειθαρχικού πλαισίου για φοιτητές, εργαζόμενους και καθηγητές που ποινικοποιεί τη συνδικαλιστική δράση κ.ά.). Και, βέβαια, δεν πρέπει να ξεχάσουμε την κατάργηση ή τη συγχώνευση δεκάδων σχολών και τμημάτων πανελλαδικά, τη θέσπιση της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής, που άφησε δεκάδες χιλιάδες υποψήφιους εκτός ΑΕΙ, και τη συστηματική συκοφάντηση των δημόσιων πανεπιστημίων με ψευδή στοιχεία.
Ποιος «επαναπατρισμός»;
Τα παραπάνω, ωστόσο, δεν απαντούν στο ερώτημα αν θα έπρεπε να λειτουργούν στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες χώρες (αλλά όχι σε όλες) ιδιωτικά πανεπιστήμια. Ένα επιχείρημα που προβάλλεται από την κυβέρνηση είναι ο «επαναπατρισμός» των περίπου 40.000 Ελλήνων που φοιτούν στο εξωτερικό με βάση την UNESCO (4). Αυτό που κρύβει επιμελώς η κυβέρνηση είναι ότι σχετικές έρευνες (5) δείχνουν πως μικρό ποσοστό (περίπου 5%) των φοιτητών που φοιτούν σε άλλη χώρα παρακολουθεί προπτυχιακά προγράμματα σπουδών, είτε γιατί δεν υπάρχουν αντίστοιχα τμήματα στη χώρα τους είτε γιατί δεν μπόρεσαν να εισαχθούν στα τμήματα που επιθυμούσαν (χαρακτηριστικό ίσως παράδειγμα αποτελούν οι ιατρικές σχολές στη χώρα μας). Το μεγαλύτερο ποσοστό μεταβαίνει στο εξωτερικό για μεταπτυχιακές σπουδές, προσδοκώντας κυρίως επαγγελματική αποκατάσταση στη χώρα που επιλέγει να σπουδάσει (6). Η ίδρυση, επομένως, ιδιωτικών πανεπιστημίων δεν θα έχει σημαντική επίδραση στη μείωση των αριθμών αυτών και η επίκληση της κυβέρνησης στους Έλληνες που σπουδάζουν στο εξωτερικό είναι προσχηματική.
Δίδακτρα και φοιτητικά δάνεια
Υπάρχει ακόμη ένα σημείο που αξίζει να αναφερθεί ως προς τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις των ιδιωτικών πανεπιστημίων και αφορά όλη την κοινωνία: τα δίδακτρα που θα κληθούν να καταβάλλουν τα καθημαγμένα από την οικονομική κρίση και τους καθηλωμένους μισθούς ελληνικά νοικοκυριά. Αρκεί κάποιος να δει τι συμβαίνει στις ΗΠΑ ή στο πιο κοντινό, και μέχρι πρότινος μέλος της Ε.Ε., Ηνωμένο Βασίλειο. Στις ΗΠΑ το ποσό των οφειλόμενων φοιτητικών δανείων υπερβαίνει τα 1,7 τρισ. δολάρια, πέντε περίπου φορές το ελληνικό δημόσιο χρέος. Στο Ηνωμένο Βασίλειο τα δίδακτρα εισήχθησαν το 1998 με ένα «συμβολικό τέλος» 1.000 λιρών και το 2012 είχαν αυξηθεί στις 9.000 λίρες. Σύμφωνα με έκθεση του IFS7, οι φοιτητές από τα φτωχότερα στρώματα συσσωρεύουν χρέος 57.000 λιρών για ένα τριετές πρόγραμμα σπουδών.
Είναι δε αξιοσημείωτο πως με βάση την Ένωση Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων (8) η άμεση κρατική χρηματοδότηση προς τα πανεπιστήμια της Αγγλίας μειώθηκε σε πραγματικούς όρους κατά 63% μεταξύ 2008 και 2020, καθώς αντικαταστάθηκε από την οικονομική στήριξη στους φοιτητές με τη μορφή επιδοτούμενων κρατικών δανείων. Το ύψος των φοιτητικών δανείων το 2023 πλησίασε τις 206 δισ. λίρες, από μόλις 10 δισ. λίρες το 2001-2002, με δυσοίωνες προβλέψεις. Το 2013 πωλήθηκαν σε ιδιωτικά funds φοιτητικά δάνεια ύψους 900 εκατ. λιρών για 120 εκατ. λίρες και το 2017 πουλήθηκαν δάνεια αξίας 2,5 δισ. λιρών για 1,7 δισ. λίρες (9). Αυτό έχει πολλαπλά δραματικές συνέπειες για τους φοιτητές, καθώς είναι γνωστή η επιθετικότητα των ιδιωτικών funds.
Και οι συνέπειες δεν σταματούν εκεί. Πολλές έρευνες δείχνουν ότι χιλιάδες φοιτητές στρέφονται στη σεξουαλική εργασία για να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους στο πανεπιστήμιο (10), ενώ όσοι αποφοιτούν κι έχουν δάνεια καθυστερούν να δημιουργήσουν οικογένεια, αδυνατούν να αγοράσουν σπίτι, βασίζονται σε κοινωνικά επιδόματα για να επιζήσουν κ.λπ. (11)
Για τους λόγους αυτούς, και πολλούς άλλους που δεν αναφέρθηκαν, αποτελεί καθήκον της πανεπιστημιακής κοινότητας αλλά και όλης της κοινωνίας προς τη νέα γενιά η αποτροπή της αναθεώρησης -αυτή τη φορά υπό το πρίσμα μιας διαφορετικής «ανάγνωσης»- του άρθρου 16.
1. Public Funding Observatory: Country sheets, 2019 - https://eua.eu/downloads/publications/eua%20public%20funding%20observatory%202018%20-%20country%20sheets.pdf.
2. Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ), 2022. Ετήσια Έκθεση για την Ποιότητα της Ανώτατης Εκπαίδευσης 2021 - https://www.ethaae.gr/images/articles/etisies_ekthesis_HAHE/%CE%95%CF%84%CE%AE%CF%83%CE%B9%CE%B1_%CE%88%CE%BA%CE%B8%CE%B5%CF%83%CE%B7_%CE%95%CE%98%CE%91%CE%91%CE%95_2021.pdf.
3. ΕΛΣΤΑΤ, Ανώτατη Εκπαίδευση, Πανεπιστημιακός Τομέας (αρ. φοιτητών, Ίδρυμα, Διδακτ. / βοηθ. Προσωπικό) - https://www.statistics.gr/el/statistics/-/publication/SED33/-.
4. UNESCO Institute for Statistics (UIS), Outbound internationally mobile students by host region - http://data.uis.un.
5. OECD, Education at a glance 2019. Indicator B6. What is the profile of internationally mobile students? - https://www.oecd-ilibrary.org/sites/17d19cd9-en/index.html?itemId=/content/component/17d19cd9-en.
6. Han X, Stocking G, Gebbie MA, Appelbaum RP, 2015. Will They Stay or Will They Go? International Graduate Students and Their Decisions to Stay or Leave the U.S. upon Graduation. PLoS ONE 10(3): e0118183. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0118183.
7. IFS, 2017. Higher Education Funding in England: Past, Present and Options for the Future - https://ifs.org.uk/sites/default/files/output_url_files/BN211.pdf.
7. Public Funding Observatory: Country sheets, 2021 - https://eua.eu/downloads/publications/compendium%20pfo.pdf.
8. Mason, A., 2017. Student loan book sale: an £800 million loss. 21 December 2017. Intergenerational Foundation. https://www.if.org.uk/2017/12/21/student-loan-book-sale-800-million-loss/.
9. Walker, K., 2023. «I need to pay my bills: More than 56,000 students now do sex work to make money at university» - https://www.itv.com/news/2023-10-20/more-than-56000-students-now-do-sex-work-to-make-money-at-university.
10. Hanson, M., 2023. Economic Effects of Student Loan Debt - https://educationdata.org/student-loan-debt-economic-impact.
* Ο Δημήτρης Δαμίγος είναι καθηγητής ΕΜΠ, κοσμήτορας Σχολής Μεταλλειολόγων-Μεταλλουργών Μηχανικών
