Η Αρμενία όπως και η Ελλάδα βρίσκονται στο σταυροδρόμι μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Στο πέρασμα του χρόνου οι Έλληνες του Πόντου ρίζωσαν στον Καύκασο και στη φιλόξενη γη των Αρμενίων. Το 2019 η ομοσπονδία ελληνικών συλλογικοτήτων ονομάστηκε Ένωση Ελληνικών Κοινοτήτων Αρμενίας. Αποτελεί τον άσβηστο πυρσό διάδοσης του πολιτισμού της χαμένης πατρίδας που μεταλαμπαδεύεται από γενιά σε γενιά. Για τους ομογενείς μας στην Αρμενία είναι αφετηρία ζωής ο ελληνικός χώρος που οριοθετείται από τον Διονύσιο Σολωμό έως τον Οδυσσέα Ελύτη και τον στίχο του από το «Άξιον Εστί»: «Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική».
Η ΑΥΓΗ συνομίλησε με τη Μαρία Λαζαρίδου, πρόεδρο της Ένωσης Ελληνικών Κοινοτήτων Αρμενίας.
Ποια είναι η ιστορική διαδρομή της ελληνικής κοινότητας; Έχει αναγνωριστεί επίσημα από την κυβέρνηση της Αρμενίας;
Η ιστορία των Ελλήνων στην περιοχή ξεκινάει πριν από μερικούς αιώνες, αν και ο ελληνικός πολιτισμός, ο ελληνισμός, έχει βαθιές ρίζες στην Αρμενία, που ξεκινά από τον 4ο αιώνα π.Χ. Μαρτυρίες αυτής της μακραίωνης ιστορίας αποτελούν η πληθώρα επιγραφών στα ελληνικά, τα αγάλματα και τα κοσμήματα, τα οποία δημιουργήθηκαν όταν η χώρα γνώρισε τον ελληνικό πολιτισμό χάρη στον Αλέξανδρο τον Μέγα.
Ωστόσο, η μεγαλύτερη εισροή Ελλήνων έγινε τον 18ο αιώνα από τον Πόντο, όταν ο βασιλιάς Ηρακλής Β´ της Γεωργίας προσκάλεσε Πόντιους μάστορες για να εργαστούν στα ορυχεία χαλκού στη βόρεια περιοχή της Αρμενίας, που τότε ανήκε στη Γεωργία. Σταδιακά ο ελληνικός πληθυσμός αυξήθηκε, καθώς ως έμπειροι μάστορες οι Πόντιοι είχαν προνόμια και τους παρέχονταν καλές συνθήκες εργασίας και διαβίωσης. Με την πάροδο των ετών έχτισαν εδώ -στην Αχταλά, στο Μαντάν, στο Γιαχντάν, στο Ανκαβάν και σε άλλους τόπους- τα σπίτια τους, σχολεία, εκκλησίες και ό,τι άλλο χρειαζόταν στη ζωή τους. Μιλούσαν ποντιακά, τα οποία για ένα διάστημα διδάσκονταν και στα σχολεία.
Οι πρώτες επίσημες ελληνικές κοινότητες, εγγεγραμμένες στην Αρμενία, δημιουργήθηκαν μετά την ανεξαρτησία της χώρας. Αξίζει να σημειωθεί ότι μετά την ανεξαρτησία, δηλαδή μετά το 1991, οι περισσότεροι Έλληνες έφυγαν από την Αρμενία για την Ελλάδα, η οποία τότε είχε ξεκινήσει το πρόγραμμα επαναπατρισμού, προσφέροντας στους συμπατριώτες μας καλές συνθήκες ζωής όπως θέσεις εργασίας, γη κ.λπ. Έτσι, μειώθηκε σε μεγάλο βαθμό ο αριθμός των Ελλήνων στην Αρμενία, έφτασε περίπου στα 1.200 άτομα. Σήμερα οι Έλληνες είναι αναγνωρισμένοι από την αρμενική κυβέρνηση ως εθνική μειονότητα. Αυτό το γεγονός συμβάλλει στη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών για τη διατήρηση της εθνικής μας ταυτότητας, της γλώσσας και του πολιτισμού μας.
Ποιες είναι οι δράσεις της Ελληνικής Κοινότητας Αρμενίων στην προάσπιση της ταυτότητας του ελληνισμού;
Με βεβαιότητα θα μπορούσα να πω ότι η ελληνική κοινότητα στην Αρμενία είναι μια πολύ δραστήρια κοινότητα, το πλαίσιο δράσεων της οποίας περιλαμβάνει πάρα πολλές εκδηλώσεις και συνεργασίες. Κάθε χρόνο το καλοκαίρι η οργάνωσή μας, η Ένωση Ελληνικών Κοινοτήτων Αρμενίας, διοργανώνει κατασκηνώσεις για παιδιά ελληνικής καταγωγής. Η κατασκήνωση απευθύνεται σε 20-25 παιδιά από διάφορες πόλεις της Αρμενίας και περιλαμβάνει μαθήματα ελληνικής γλώσσας, Ιστορίας, παραδοσιακών χορών και τραγουδιών, καθώς και διάφορα προγράμματα που ενισχύουν την ελληνική τους συνείδηση.
Εδώ και πάρα πολλά χρόνια στις 19 Μαΐου οι Πόντιοι στην Αρμενία τιμούν τη μνήμη των προγόνων τους που έπεσαν θύματα της Γενοκτονίας. Εκείνη την ημέρα οι Πόντιοι συγκεντρώνονται στο Αλαβερντί, όπου έχουμε τη μεγαλύτερη ελληνική κοινότητα και ένα μνημείο αφιερωμένο στα θύματα της Γενοκτονίας των Ποντίων. Επίσης, σε συνεργασία με το Μουσείο-Ινστιτούτο της Γενοκτονίας των Αρμενίων, διοργανώνουμε διάφορες εκδηλώσεις, κυρίως θεματικές διαλέξεις, συναντήσεις, προβολές ταινιών και διάφορες άλλες δράσεις. Αυτό το γεγονός μάς υπενθυμίζει πάντα ότι οι Αρμένιοι και οι Έλληνες είναι αδελφικοί λαοί, οι οποίοι ενωμένοι, σαν μια γροθιά, αγωνίζονται για τη δικαιοσύνη.
Στην κοινότητα φυσικά γιορτάζονται και άλλες εθνικές και θρησκευτικές γιορτές, όπως η 25η Μαρτίου, η 28η Οκτωβρίου, το Πάσχα και τα Χριστούγεννα. Μαζί μας τις γιορτάζουν και οι Αρμένιοι φίλοι μας, οι οποίοι αγαπούν πολύ την Ελλάδα και τον ελληνικό πολιτισμό.
Πώς εξελίσσεται το δημογραφικό για τους Έλληνες της Αρμενίας; Υπάρχουν προοπτικές ανάταξης της οικονομίας και παραμονής στη χώρα;
Όπως ανέφερα προηγουμένως, μετά το 1991 πάρα πολλοί συμπατριώτες μας έφυγαν από την Αρμενία, επηρεάζοντας έτσι αρνητικά τη δημογραφική εικόνα του ελληνικού πληθυσμού στη χώρα. Ωστόσο εκείνη την εποχή, πριν από 30 χρόνια, η ζωή ήταν αρκετά δύσκολη για όλους, δεν υπήρχαν πολλές θέσεις εργασίας, ενώ όσον αφορά την υγειονομική περίθαλψη και την εκπαίδευση οι συνθήκες δεν ήταν ικανοποιητικές. Σήμερα, μετά από 30-35 χρόνια, τα πράγματα έχουν αλλάξει. Η χώρα αναπτύσσεται, δημιουργούνται καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και υπάρχουν περισσότερες ευκαιρίες για τους νέους. Εγώ προσωπικά πιστεύω ότι όλες αυτές οι αλλαγές θα αποβούν σε καλό και για τους Έλληνες της Αρμενίας.
Με ποιους τρόπους και με τη συνδρομή ποιων φορέων μπορεί να ενισχυθεί η παροχή εκπαίδευσης για τους ομογενείς μας;
Γενικά, έχουμε πολύ καλή σχέση με τους ποντιακούς οργανισμούς της Ελλάδας και της διασποράς, έχουμε συνεργαστεί με ορισμένους από αυτούς, ενώ έχουμε και μερικά προγράμματα που πρόκειται να υλοποιήσουμε τον επόμενο χρόνο. Όμως, αυτή η συνεργασία περιλαμβάνει κυρίως πολιτιστικά (τραγούδια, χορούς) και ιστορικά θέματα, όχι την ποντιακή διάλεκτο. Όσον αφορά την εκμάθησή της αντιμετωπίζουμε μεγάλο πρόβλημα, γιατί η ποντιακή διάλεκτος δεν διδάσκεται στην Αρμενία, καθώς δεν διαθέτουμε εκπαιδευτικούς και σχετικά βιβλία.
Αν και αξίζει να σημειωθεί ότι το 2021 η ποντιακή διάλεκτος εδώ αναγνωρίστηκε ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, που χρήζει άμεσης προστασίας από την UNESCO. Αυτό σημαίνει ότι η Αρμενία είναι έτοιμη για κάθε πρωτοβουλία που αφορά τη διατήρηση της γλώσσας μας σε επίσημο επίπεδο. Ωστόσο, στα κυριακάτικα σχολεία των ελληνικών κοινοτήτων και στο Τμήμα Ελληνικής Γλώσσας (ΤΕΓ) διδάσκεται δωρεάν η νεοελληνική γλώσσα, τα μαθήματα παρακολουθεί αρκετός κόσμος. Στο Ερεβάν έχουμε αποσπασμένους εκπαιδευτικούς από την Ελλάδα, οι οποίοι μας βοηθούν να αναναβαθμίσουμε σε υψηλότερο επίπεδο τη διδασκαλία και την εκμάθηση της γλώσσας.
Ποια είναι η συμβολή της κοινότητας στον πολιτισμό, στις τέχνες και εν γένει στην οικονομία της χώρας;
Από τη στιγμή που οι Πόντιοι πάτησαν το πόδι τους στην περιοχή, εντάχθηκαν πλήρως στην κοινωνία της Αρμενίας. Ήταν δεξιοτέχνες μάστορες στο αντικείμενό τους. Και επειδή οι Πόντιοι ήταν πολύ κοντά στους Αρμένιους -λόγω των ισχυρών πολιτιστικών και θρησκευτικών δεσμών που υπάρχουν μεταξύ των δύο λαών, καθώς μοιράζονται ακόμη και τις ίδιες παραδοσιακές γεύσεις στην κουζίνα τους και έχουν την ίδια νοοτροπία-, πολύ σύντομα αγαπήθηκαν από τους ντόπιους. Αυτή είναι και η απάντηση στην ερώτηση γιατί έχουμε τόσους μεικτούς γάμους μεταξύ Αρμενίων και Ελλήνων. Με την πάροδο των ετών, οι Έλληνες συνέβαλαν στην αρμενική κοινωνία ως καλλιτέχνες, επιστήμονες, γιατροί, αξιωματικοί και δεν υπήρξαν ποτέ θύματα διακρίσεων λόγω της εθνικότητάς τους.
Ο ναός της λατρείας του Θεού Μίθρα, που θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά μνημεία της Αρμενίας, πότε χτίστηκε και τι συμβολίζει;
Ο ναός του Γκαρνί, που είναι αφιερωμένος στον θεό του ήλιου Μιχρ (Μίθρα), χτίστηκε κατά την ελληνιστική περίοδο, τον 1ο-2ο αιώνα μ.Χ. Έχει κλασική ελληνιστική αρχιτεκτονική και αποτελεί, ίσως, το πιο γνωστό κτίσμα και σύμβολο της προχριστιανικής Αρμενίας. Το 1945 ο Αρμένιος ζωγράφος Μαρτιρός Σαριάν ανακάλυψε μια ελληνική επιγραφή, η οποία υπεδείκνυε τον βασιλιά Τιριδάτη Α´ ως ιδρυτή του ναού. Είναι ένα από τα πιο γνωστά και αγαπημένα αξιοθέατα της χώρας, ενώ πρόσφατα γίνεται πολύ συχνά και χώρος φιλοξενίας εντυπωσιακών καλλιτεχνικών εκδηλώσεων.
Διοργανώσατε εκδήλωση για την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας αφιερωμένη στον Οδυσσέα Ελύτη. Το έργο του όπως και όλων των μεγάλων δημιουργών πιστεύετε ότι αποτελεί οδηγό επιβίωσης στη σημερινή εποχή για τις χώρες μας;
Από το 2019, κάθε χρόνο, η Ένωση Ελληνικών Κοινοτήτων Αρμενίας διοργανώνει εκδηλώσεις για την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας. Εκείνην την μέρα, στις 9 Φεβρουαρίου, πραγματοποιούμε ανοιχτά μαθήματα ελληνικής γλώσσας για το ευρύ κοινό, εκδηλώσεις για παιδιά, συναντήσεις με μεταφραστές των επών του Ομήρου, καθώς και λογοτεχνικές εκδηλώσεις αφιερωμένες στον Νίκο Καζαντζάκη και στον Οδυσσέα Ελύτη. Αυτοί οι δύο δημιουργοί είναι από τους πιο γνωστούς, το έργο τους έχει μεταφραστεί στην Αρμενία. Ο αρμενικός λαός τούς γνωρίζει και διαβάζει τα έργα τους στα αρμενικά - σε μια γλώσσα που έχει τη δυνατότητα να μεταφέρει όλον τον πλούτο και την ομορφιά της ελληνικής. Δεν μπορώ να πω με βεβαιότητα αν τα έργα τους αποτελούν «οδηγό επιβίωσης», καθώς ο καθένας τα διαβάζει και τα αντιλαμβάνεται με τον δικό του τρόπο και μέσα από τη δική του εμπειρία. Πιστεύω όμως σε κάτι άλλο. Ότι η Τέχνη και ο Πολιτισμός ενώνουν τους λαούς και τις χώρες και δημιουργούν ένα «παράθυρο» για μια καλύτερη και πιο όμορφη ζωή.
Σημείωση:
Οι φωτογραφίες που δημοσιεύει η ΑΥΓΗ ανήκουν στον Ελβετό δημοσιογράφο και φωτορεπόρτερ Kuno Schlaefli, ο οποίος ταξίδεψε στην Αρμενία και έκανε ένα μοναδικό ρεπορτάζ με τίτλο «The Pontic Greeks of Armenia».
