(...) O Oύγκο Τσάβες ήταν το δεύτερο από τα επτά παιδιά της οικογένειας του. Γεννήθηκε το 1954, στο αγροτικό χωριό Σαμπανέτα, στην πεδιάδα Μπάρι, γιος οικογένειας ευρωπαϊκής ινδιάνικης και αφρο-βενεζουελάνικης καταγωγής. Στην εξαιρετική βιογραφία του Βενεζουελάνου προέδρου από τον Μπαρτ Τζόουνς, "Hugo!", αποδίδεται όμορφα το πόσο απίθανη ήταν η άνοδος του Τσάβες από την εξαθλίωση -τον είχαν στείλει να ζήσει με τη γιαγιά του γιατί οι γονείς του δεν μπορούσαν να θρέψουν όλα τα παιδιά- μέχρι τον στρατό, όπου ασχολήθηκε με την Αριστερά, πράγμα που στην Βενεζουέλα σήμαινε μια μείξη διεθνούς σοσιαλισμού με τη μακρά λατινοαμερικάνικη ιστορία του επαναστατικού εθνικισμού.
Εμπνεύστηκε από μεγάλες προσωπικότητες όπως ο Σιμόν Μπολιβάρ, καθώς και από λιγότερο γνωστούς αντάρτες, σαν τον ηγέτη των αγροτών του 19ου αιώνα, Εζέκιελ Ζαμόρα, στου οποίου το τάγμα υπηρέτησε και ο προ-προπάππους του Τσάβες. Γεννημένος λίγες μέρες αφού η CIA ανέτρεψε τον πρόεδρο της Γουατεμάλας Τζάκομπ Αρμπενζ, ήταν ήδη δόκιμος αξιωματικός όταν στις 19 Σεπτεμβρίου άκουσε τον Φιντέλ Κάστρο στο ραδιόφωνο να ανακοινώνει ακόμη ένα πραξικόπημα υποστηριζόμενο από τη CIA, αυτό που ανέτρεψε τον Σαλβαδόρ Αλιέντε στην Χιλή.
Βυθισμένη στον πλούτο από το πετρέλαιο, η Βενεζουέλα απολάμβανε ένα δικό της είδος υπεροχής κατά τον 20ό αιώνα, αποφεύγοντας τα άκρα του αριστερού ριζοσπαστισμού και του αυτοκτονικού δεξιού αντικομμουνισμού που είχε καταλάβει πολλούς από τους γείτονές της. Κατά κάποιο τρόπο, η χώρα έγινε η αντι-Κούβα. Το 1958, οι πολιτικές ελίτ διαπραγματεύτηκαν συμφωνία που διατηρούσε τις παγιδεύσεις του δημοκρατικού κράτους επί τέσσερις δεκαετίες, καθώς δυο απαράλλαχτα κόμματα διαδέχονταν το ένα το άλλο στην προεδρία (ακούγεται γνώριμο, ε;). Tην ώρα που το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και οι σύμμαχοι του απομόνωναν και καταδίκαζαν την Αβάνα, χαιρέτιζαν το Καράκας ως "υποδειγματική δημοκρατία"...
Ο Σάμιουελ Χάντινγκτον εξήρε τη Βενεζουέλα ως υπόδειγμα "επιτυχούς εκδημοκρατισμού», ενώ ένας άλλος πολιτικός επιστήμονας έγραφε στις αρχές της δεκαετίας του 1980, πως αντιπροσώπευε το "μοναδικό μονοπάτι για ένα δημοκρατικό μέλλον για τις αναπτυσσόμενες κοινωνίες... μια κλασική περίπτωση προόδου βήμα - βήμα".
Ξέρουμε πια πως οι πολιτικοί θεσμοί εκείνης της εποχής, σάπιζαν. Κάθε αμαρτία για την οποία έχει κατηγορηθεί ο Τσάβες μέχρι τώρα -δηλαδή, για διακυβέρνηση χωρίς λογοδοσία, για περιθωριοποίηση της αντιπολίτευσης, για διορισμό κομματικών υποστηρικτών στο δικαστικό σώμα, για έλεγχο των συνδικάτων, για διαφθορά, για χρήση των εισοδημάτων από το πετρέλαιο προς ίδιον πολιτικό όφελος- ανθούσε ήδη σ' ένα πολιτικό σύστημα το οποίο οι ΗΠΑ θεωρούσαν... "υποδειγματικό".
Οι τιμές του πετρελαίου ξεκίνησαν να πέφτουν στα μέσα της δεκαετίας του '80. Μέχρι τότε, η Βενεζουέλα είχε αστικοποιηθεί, με τα 16 εκατομμύρια από τα 19 των πολιτών της να ζουν σε πόλεις. Εκεί, περισσότεροι από το μισό ζούσαν κάτω από το όριο της φτώχειας και πολλοί διαβίωναν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας.
Στο Καράκας, μαζεύτηκαν φτωχοί άνθρωποι που ζούσαν αποκομμένοι από τις δημοτικές υπηρεσίες και τις κοινωνικές δομές -όπως η καθαριότητα, η υγεία και το ασφαλές πόσιμο νερό- και ήταν κατά συνέπεια αποκομμένοι από κομματικό έλεγχο και πατρονάρισμα. Όλα ξεκίνησαν τον Φεβρουάριο του 1989, όταν ο άρτι εκλεγμένος πρόεδρος, που κέρδισε με καμπάνια κατά του ΔΝΤ, είπε πως δεν είχε άλλη επιλογή παρά να ακολουθήσει τις οδηγίες του ΔΝΤ... Ανακοίνωσε σχέδιο για την κατάργηση των επιδοτήσεων των τροφίμων και των καυσίμων, την αύξηση των τιμών του φυσικού αερίου, την ιδιωτικοποίηση των κρατικών βιομηχανιών και την περικοπή των δαπανών για την υγειονομική περίθαλψη και την εκπαίδευση.
Τρεις ημέρες διαδηλώσεων και λεηλασιών απλώθηκαν στην πρωτεύουσα, γεγονός που σήμανε το τέλος της βενεζουελάνικης "υπεροχής" και την έναρξη της ολοένα αυξανόμενης αντίστασης στον νεοφιλελευθερισμό στο νότιο ημισφαίριο. Τα κόμματα, τα συνδικάτα και οι οργανισμοί αποδείχθηκαν πλήρως ανίκανα να ανακτήσουν τη νομιμότητα σε καιρούς λιτότητας, καθώς ήταν αφοσιωμένα να διατηρήσουν μια εντυπωσιακά άνιση ταξική δομή.
Ο Τσάβες αναδύθηκε από την καταστροφή, πρώτα μ' ένα αποτυχημένο πραξικόπημα το 1992, το οποίο τον προσγείωσε στη φυλακή, τον μετέτρεψε όμως σε λαϊκό ήρωα. Στη συνέχεια, το 1998, κέρδισε με 56% τις προεδρικές εκλογές. Ορκίστηκε το 1999 και ανέλαβε καθήκοντα έχοντας δεσμευθεί για ένα ευρύ μέχρι και ασαφές πρόγραμμα αντι-λιτότητας. Η εκτίμηση που είχε στον Τσάβες η πλειοψηφία των Βενεζουελάνων, πολύ εκ των οποίων ήταν "σκουρόχρωμοι", συνοδεύτηκε από την οργή που προκάλεσε στην ως επί το πλείστον λευκή πολιτική και οικονομική ελίτ. Όμως το μαξιμαλιστικό πρόγραμμα της αντιπολίτευσης -πραξικόπημα εγκεκριμένο από τις ΗΠΑ, απεργία στα πετρέλαια που κατέστρεψε την οικονομία της χώρας, μια ανάκληση των εκλογών και προπαγάνδα από τους ολιγάρχες των ΜΜΕ- γύρισε μπούμερανγκ. Μέχρι το 2005, ο Τσάβες είχε ξεπεράσει την καταιγίδα και είχε τον έλεγχο του πετρελαίου της χώρας, γεγονός που του επέτρεπε να ξεκινήσει ένα φιλόδοξο πρόγραμμα εγχώριας και διεθνούς μεταμόρφωσης: μαζικές κοινωνικές δαπάνες εντός συνόρων και «πολυ-πολική ισορροπία» στο εξωτερικό, σαν αυτό που ο Μπολιβάρ κάποτε ονόμαζε "καθολική ισορροπία", μια προσπάθεια δηλαδή να σπάσει το ιστορικό μονοπώλιο της εξουσίας των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική και να πιέσει την Ουάσιγκτον να ανταγωνιστεί για επιρροή.
Ο Γκρέγκ Γκραντίν είναι καθηγητής Ιστορίας στο πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης
Μετάφραση: Αναστασία Γιάμαλη
