Δύο ώρες πριν ο Βλαντίμιρ Πούτιν ανακοινώσει τη στρατιωτική εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, στην άλλη άκρη της Γης ο Τζέφρι Λιούις, καθηγητής στο Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων του Μιντλμπέρι στο Μοντερέι της Καλιφόρνια, παρατηρούσε ότι η κίνηση στα περίχωρα του Μπέλγκοροντ της Ρωσίας, 35 χιλιόμετρα από τα ρωσο-ουκρανικά σύνορα, ήταν περίεργα αυξημένη. Η τοπική ώρα στη Ρωσία ήταν 3.15 τα ξημερώματα. Και τέτοιες ώρες κάθε πόλη «κοιμάται».
Ανήρτησε αμέσως στο Twitter ό,τι είδε στην εφαρμογή Google Maps. Και με λίγους χαρακτήρες και δυο screenshots ανέδειξε πώς μπορεί να λειτουργήσει η πολεμική καταγραφή στη σύγχρονη εποχή. Μερικά σύγχρονα κινητά και ικανοποιητικό δίκτυο τηλεπικοινωνιών αρκούν για τη μετάδοση κρίσιμων δεδομένων.
Πολλά έχουν αλλάξει από το 1991, όταν το CNN για πρώτη φορά κατέγραψε και μετέδωσε ζωντανά στην τηλεόραση την αμερικανική επίθεση στον Πόλεμο του Κόλπου. Ωστόσο κάποιοι βασικοί «κανόνες» παραμένουν απαράλλακτοι: Η καταγραφή και η μετάδοση εικόνων χρησιμοποιούνται για την ενημέρωση του κοινού, αλλά και για την καλλιέργεια εντυπώσεων κρίσιμων για τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης στις κοινωνίες που παρακολουθούν τις πολεμικές επιχειρήσεις.
Ένα smartphone αρκεί
Πριν από 30 χρόνια, για την καταγραφή και μετάδοση των εικόνων απαιτούνταν δημοσιογράφοι, τεχνικοί, βαρύς εξοπλισμός και σύνθετα τεχνολογικά συστήματα. Σήμερα απαιτείται μόνο ένα smartphone με σύνδεση σε δίκτυο κινητής τηλεφωνίας και μια εφαρμογή μέσου κοινωνικής δικτύωσης ή ανταλλαγής μηνυμάτων.
Από τις εντυπωσιακές εικόνες των βομβαρδισμών στην πρώην Γιουγκοσλαβία και τον αραβικό κόσμο φτάσαμε στα μαζικά βίντεο από τους ανελέητους βομβαρδισμούς στις πόλεις της Συρίας. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, των οποίων οι χρήστες πολλαπλασιάστηκαν τη δεύτερη δεκαετία του αιώνα μας, αφαίρεσαν τους μεσάζοντες στη μεταφορά μηνυμάτων, εικόνων και νοημάτων. Και έτσι έγιναν εργαλείο και για την άμεση ενημέρωση, αλλά και για την καλλιέργεια προπαγάνδας σε εκατομμύρια ανθρώπους.
Χαρακτηριστική ήταν η συνεισφορά τους στα κάθε λογής κινήματα, από την Αραβική Άνοιξη μέχρι τις κινητοποιήσεις στην Ανατολική Ευρώπη, όπως το περίφημο Euromaidan της Ουκρανίας το 2014.
Δύο λογικές
Παρατηρήθηκαν τότε δυο «λογικές»: Από τη μία, δυτικές και ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ενθάρρυναν τη χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης, προκειμένου να παρακαμφθεί η διαστρέβλωση των γεγονότων από τα επίσημα κανάλια ενημέρωσης των καθεστώτων που προσβάλλονταν. Από την άλλη, κυβερνήσεις που ήθελαν να ελέγξουν τη ροή πληροφοριών μπλόκαραν τη χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Και κατόπιν επιχείρησαν να ανταγωνιστούν τη Δύση και την Ευρώπη στην προσπάθεια για κυριαρχία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Δεν είναι τυχαίο πως η Ευρωπαϊκή Ένωση ενθάρρυνε τη χρήση του Twitter και άλλων social media, προκειμένου να μεταδοθούν τα μηνύματα των κινητοποιήσεων. Σχεδόν αμέσως εμφανίστηκαν καταγγελίες πως η Ρωσία έχει στήσει «στρατηγείο» από το οποίο χρησιμοποιεί ψεύτικους λογαριασμούς προκειμένου να δημιουργήσει «καταιγίδες tweets» και να προπαγανδίζει τις θέσεις της στη διένεξη.
Κατά την τρέχουσα στρατιωτική εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία παρατηρήθηκε πως τα ηνία στην ενημέρωση δεν τα κρατούν πια τα τηλεοπτικά συνεργεία, οι φωτογράφοι και οι ανταποκριτές. Το ίδιο το πεδίο άλλωστε και η μη άμεση εμπλοκή της Δύσης στις πολεμικές συρράξεις στην Ουκρανία δεν επιτρέπουν την εύκολη κυκλοφορία δημοσιογραφικών ομάδων. Η κάλυψη των γεγονότων γίνεται αποσπασματικά και με άξονα τα όσα ανακοινώνονται από τις δύο ηγεσίες, τη ρωσική και την ουκρανική.
Ως γνωστόν, κάθε εξουσία μεταδίδει ό,τι την εξυπηρετεί. Και χρησιμοποιεί πια νέες μεθόδους, περισσότερο άμεσες και πειστικές.
Η απαγόρευση των ΜΜΕ φέρνει ασυδοσία
Το Telegram δημιουργήθηκε το 2013 από τα ρωσικής καταγωγής αδέλφια Ντούροφ και έχει έδρα στο Ντουμπάι και στις Βρετανικές Παρθένες Νήσους
Η 11χρονη Παλαιστίνια Αχίντ Ταμίμι που αντιπαρατέθηκε με έναν Ισραηλινό στρατιώτη το 2011. Διαδηλωτές στην πλατεία Μαϊντάν που πετούν βόμβες μολότοφ σε αστυνομικούς το 2014. Ένας παίκτης που καταφέρνει να καταρρίψει αεροσκάφος σε πολεμικό βιντεοπαιχνίδι. Ο δήμαρχος του Κιέβου που συμμετέχει σε στρατιωτικές ασκήσεις το 2021. Ο Ζελένσκι που φοράει στρατιωτικά και πίνει τσάι με στρατιώτες τον περασμένο Δεκέμβριο. Πολίτες που κοντεύουν να σκοτωθούν επειδή χάλασε σε ώρα αιχμής η κυλιόμενη σκάλα στο μετρό της Ρώμης το 2018. Αντανακλάσεις από φώτα κεντρικής λεωφόρου στο Κίεβο. Ένας πατέρας κλαίει επειδή αποχωρίζεται την κόρη του δυο βδομάδες πριν τον πόλεμο, καθώς τη στέλνει στη Ρωσία για ασφάλεια.
Πρόκειται για βίντεο και φωτογραφίες που παρουσιάστηκαν σε μέσα ενημέρωσης ως στιγμιότυπα από τον εν εξελίξει πόλεμο στην Ουκρανία και υιοθετήθηκαν από ορισμένους Ευρωπαίους και Αμερικανούς πολιτικούς. Κυκλοφόρησαν στο TikTok, το Twitter και το Telegram. Το τελευταίο αναδεικνύεται πλέον σε πρωταγωνιστή στη διάδοση βίντεο, καθώς φέρεται να το χρησιμοποιεί τεράστιος αριθμός ανθρώπων στην ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Ευρώπης και της Ρωσίας.
Το Telegram δημιουργήθηκε το 2013 από τα ρωσικής καταγωγής αδέλφια Ντούροφ και έχει έδρα στο Ντουμπάι και στις Βρετανικές Παρθένες Νήσους. Στη Ρωσία απαγορεύτηκε από το 2018 μέχρι το 2020, καθώς οι δημιουργοί του αρνήθηκαν να συνεργαστούν με την υπηρεσία πληροφοριών FSB, καθώς η δεύτερη απαιτούσε να είναι προσβάσιμα στις αρχές δεδομένα του τελευταίων τριάντα ημερών. Η πλατφόρμα ουσιαστικά δεν σταμάτησε να λειτουργεί, αλλά συνάντησε εμπόδια, κυρίως λόγω του ότι εκεί λειτουργούν κανάλια όπως το Nexta, που ανήκει στη Λευκορωσική αντιπολίτευση και εδρεύει στην Πολωνία.
Στην Ουκρανία το Telegram χρησιμοποιείται από το 20% του πληθυσμού σύμφωνα με έρευνα του Ινστιτούτου Μαζικής Πληροφόρησης της χώρας (Σεπτέμβριος 2021). Το 75% των χρηστών του απάντησε ότι το χρησιμοποιεί για την ενημέρωσή του. Τα δέκα δημοφιλέστερα κανάλια του Telegram έχουν 284,5 εκατομμύρια προβολές τον μήνα, ενώ το καθένα έχει από 300.000 έως 800.000 «συνδρομητές». Κανένα από αυτά δεν έχει σχέση με υπαρκτά μέσα ενημέρωσης. Μόνο δύο έχουν ανοιχτές πληροφορίες για τους κατόχους τους, τέσσερα χρησιμοποιούν τη λέξη «Ουκρανία» γραμμένη στα ρωσικά στον τίτλο τους, ενώ οκτώ δημοσιεύουν αναρτήσεις στα ρωσικά.
Το τοπίο είναι τόσο θολό, που ουδείς μπορεί να πει με ασφάλεια ποιους σκοπούς εξυπηρετούν. Έχουν σκοπό να ενισχύσουν τη ρωσική προπαγάνδα, να την εξουδετερώσουν ή να την υπερφαλαγγίσουν με έτερα ψεύδη; Το υλικό δε που διακινείται ποικίλει: στρατιώτες που εξευτελίζονται από τους εχθρούς τους ανακατεύονται με κτήρια βομβαρδισμένα. Είναι αδύνατον να πιστοποιηθεί η αυθεντικότητά τους, την ώρα μάλιστα που πηγές με γνωστούς ιδιοκτήτες και σκοπούς απαγορεύονται από την Ε.Ε..
Για να το θέσουμε πιο απλά: τι είναι προτιμότερο; Να υπάρχει πρόσβαση σε μέσα όπως το RT και το Sputnik, που γνωρίζουμε τι εξυπηρετούν, ή ένα ανεξέλεγκτο ηλεκτρονικό σύμπαν γεμάτο με χαλκευμένο οπτικοακουστικό υλικό;
Το μόνο βέβαιο είναι ότι η διασταύρωση ειδήσεων και ο έλεγχος της αυθεντικότητας του υλικού που κυκλοφορεί στον ωκεανό του Telegram έχει γίνει πολύ δύσκολη διαδικασία. Το fact checking, άλλωστε, έχει βασική ως προϋπόθεση τον έλεγχο του τι υποστηρίζει και η «άλλη πλευρά». Και τα «αντίποινα» έχουν ήδη ξεκινήσει στη Ρωσία, καθώς οι πολίτες της απαγορεύεται πια να επισκεφθούν ορισμένες ιστοσελίδες, όπως, για παράδειγμα, την Deutsche Welle.
