Η απάντηση στο ερώτημα για τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει ένα φορολογικό σύστημα για να είναι δίκαιο και αποδοτικό δεν είναι ούτε εύκολη ούτε μοναδική, γιατί, μεταξύ άλλων, εξαρτάται και από το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον στο οποίο αυτό εφαρμόζεται. Και βέβαια κάθε αξιολόγηση του φορολογικού συστήματος πρέπει να λαμβάνει υπόψη και την άλλη πλευρά του νομίσματος. Ότι τα φορολογικά έσοδα είναι οι πόροι του Δημοσίου με τους οποίους χρηματοδοτούνται όλες οι λειτουργίες του και οι πολιτικές του.
Άρα το ερώτημα που υπάρχει, στην πραγματικότητα, είναι πόσους πόρους καλείται να εξασφαλίσει το φορολογικό σύστημα, ποιες κοινωνικές ομάδες επιβαρύνει και με ποιο τρόπο. Έτσι η δικαιοσύνη στο φορολογικό σύστημα θα μπορούσε, για παράδειγμα, να αξιολογηθεί από το αν διασφαλίζει ότι οι πολίτες δεν νιώθουν πως αδικούνται και το κατά πόσο επιβαρύνονται τα χαμηλά εισοδηματικά στρώματα. Όμως δεν είναι η δικαιοσύνη το μόνο κριτήριο. Γιατί, για να διασφαλιστεί ότι ένα φορολογικό σύστημα ανταποκρίνεται στις σύγχρονες ανάγκες, θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από επάρκεια (δηλαδή να διασφαλίζει επαρκείς πόρους για δημόσιες πολιτικές), απλότητα (δηλαδή να είναι ξεκάθαρο στους πολίτες ποιες είναι οι υποχρεώσεις τους), διαφάνεια (δηλαδή να είναι κατανοητό ποιοι επιβαρύνονται, και με ποιο τρόπο, και ποιοι επωφελούνται από διάφορες φοροαπαλλαγές και εξαιρέσεις).
Ωστόσο είναι κρίσιμο να γίνει κατανοητό ότι ακόμη και αν αξιολογούμε ένα φορολογικό σύστημα με βάση μόνο τα παραπάνω κριτήρια, δεν είναι δυνατόν να καταλήξουμε σε ένα μοναδικό βέλτιστο φορολογικό σύστημα. Γιατί η δομή του συστήματος αντικατοπτρίζει τις επιλογές που κάνει η εκάστοτε κυβέρνηση για το ποιες κοινωνικές και οικονομικές ομάδες θα επιβαρύνει και το πώς τα φορολογικά έσοδα θα συντελέσουν στην αναδιανομή πόρων για την καταπολέμηση των ανισοτήτων. Σε αυτή τη συζήτηση, για παράδειγμα, η σύγχρονη νεοφιλελεύθερη προσέγγιση είναι ότι το κράτος πρέπει να είναι μικρό και οι φόροι χαμηλοί (σύμφωνα και με τη γνωστή προσέγγιση των trickle-down economics). Κάτι που ωστόσο έρχεται σε πλήρη αντίθεση με μια αριστερή προσέγγιση, ότι το κράτος δεν μπορεί να περιορίζεται σε αμέτοχο ρυθμιστή αλλά πρέπει να έχει ενεργό ρόλο στην καταπολέμηση των ανισοτήτων, κάτι που μπορεί να γίνει μόνο αν έχει επαρκή έσοδα.
Σε αυτό το πνεύμα, η μελέτη είναι μια προσπάθεια καταγραφής των βασικών χαρακτηριστικών του φορολογικού συστήματος της Ελλάδας και η σύγκρισή του με όσα ισχύουν διεθνώς. Μπορεί να χρησιμεύσει σαν μια βάση συζήτησης δίνοντας μια συνολική εικόνα για τη δομή των φόρων εισοδήματος φυσικών και νομικών προσώπων, των φόρων στην περιουσία και των έμμεσων, αλλά και της δομής της φορολογικής διοίκησης, και παρέχοντας προτάσεις πολιτικής για αντιμετώπιση υφιστάμενων αδικιών και δυσλειτουργιών. Η πολυετής εμπειρία των μελών της συγγραφικής ομάδας στην παραγωγή νομοθεσίας αλλά και στην αξιολόγηση των επιπτώσεων και την εφαρμογή των ρυθμίσεων δίνει μια οπτική που δεν περιορίζεται στη θεωρία αλλά λαμβάνει υπόψη τους περιορισμούς άσκησης πολιτικής καθώς και τις δυσκολίες που συναντάει κανείς στην εφαρμογή των πολιτικών.
* Ο Χρήστος Τσίτσικας είναι οικονομολόγος
