Μετά τα 12 χρόνια της εθνικής μας ύφεσης, έπεται συνέχεια. Στον ορίζοντα της μετά Covid διεθνούς οικονομίας αρχίζει να διαφαίνεται ένας νέος “μαύρος κύκνος”. Ήδη η παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα μεταφορών και ναύλων βιώνει έναν πολλαπλασιασμό κόστους. Αναμένεται να εκτοξευτούν οι τιμές λιανικής στα ύψη στις χώρες εισαγωγής και κατανάλωσης. Οι πληθωριστικές πιέσεις των τιμών μπορεί να προκαλέσουν την άνοδο των επιτοκίων και θα καταστεί πιο δύσκολη η χρηματοδότηση του χρέους των κρατών της υφηλίου, με ό,τι μπορεί να σημαίνει αυτό για την Ελλάδα.
Ό,τι οδυνηρό και άδικο μας συνέβη την περίοδο 2009-19 συνέτεινε στο να βελτιωθεί σε κάποιο βαθμό το αξιόχρεο της ελληνικής οικονομίας, δηλαδή η πρόσβαση στον διεθνή δανεισμό, όχι όμως και να την καταστήσει λιγότερο εξαρτημένη από αυτόν. Για να το οπτικοποιήσουμε, ας φανταστούμε το τραίνο της ελληνικής οικονομίας και τον τοίχο στο τέλος της διαδρομής. Την ατμομηχανή των δημόσιων οικονομικών της χώρας ακολουθούν τα βαγόνια της λεγόμενης πραγματικής οικονομίας. Μετά τη σύγκρουση με το γρανιτένιο τείχος, κατορθώσαμε να επισκευάσουμε τον συρμό και να τον ρυμουλκήσουμε αρκετά χιλιόμετρα πίσω από το σημείο της σύγκρουσης. Βάλαμε μπροστά ολοταχώς, αλλά δυστυχώς δεν στρώσαμε τις ράγες προς νέα, ασφαλή κατεύθυνση.
Οι μοιραίες ράγες της ελληνικού τραίνου είναι ταγμένες σε μια παλιά χάραξη, αυτή του μετακατοχικού μας κράτους, που διοίκησε για 30 χρόνια έως το 1974. Επιβλήθηκε μόλις τρεις μήνες μετά την αποχώρηση των Γερμανών, όταν μια άλλη ξένη δύναμη κατέφθασε, αρχικά ως σύμμαχος, αλλά κατέλαβε διά των όπλων την πρωτεύουσα (Δεκεμβριανά 1944) και σταδιακά ολόκληρη τη χώρα. Μεσολάβησαν άλλα 35 χρόνια (1974-2009) μέχρι την πτώχευση. Η λεγόμενη Μεταπολίτευση εδραίωσε τον δικομματισμό στα κοινοβουλευτικά πράγματα της χώρας και αυτός «αξιοποίησε» το μετακατοχικό κράτος. Για τους εργαζόμενους και τους συνεργάτες, υπήρχαν ανέκαθεν σημαντικά προνόμια. Μεταπολιτευτικά, αναβαθμίστηκαν σε κάνουλα εισοδηματικής αναδιανομής. Έτσι, οι εκλογές μετατράπηκαν σε πολύ δημοφιλή εθνική λοταρία διορισμού ημετέρων, με το εκλογικό αποτέλεσμα του δικομματισμού σταθερά στο +80-85%.
Ό,τι απέμενε έξω, προσαρμόστηκε σε αυτό που αποκαλούμε «αγορά». Δηλαδή, την Ελλάδα του real estate, των υπηρεσιών, του λιανεμπορίου και της οικογενειακής επιχείρησης, που κυνηγά καταναλωτικό μερίδιο από την κρατικοδίαιτη αναδιανομή. Η εξωστρέφεια και οι εξαγωγές δεν αναπτύχθηκαν, διότι "δεν ήταν εκεί τα λεφτά". Οι διαδικασίες εξυπηρέτησης της καινοτομίας και εν γένει της επιχειρηματικότητας παρέμειναν δαιδαλώδεις, χρονοβόρες και αβέβαιες, με ή χωρίς το φακελάκι. Κληροδότημα και αυτό του αόρατου κοινωνικού απαρτχάιντ της μετακατοχικής περιόδου, όπου πάντα «κάτι κάπου κόλλαγε». Για να αντιληφθούμε πόσο σύγχρονη παραμένει αυτή η τόσο παλιά παθογένεια, είναι ενδεικτικές οι παλινωδίες του Ελληνικού, παρά το μέγεθος και τη χωροθέτηση του project μέσα στην Αθήνα, κυριολεκτικά κάτω από τη μύτη των συναρμόδιων υπουργείων. Μέγα θέμα η συν-αρμοδιότητα.
Η φάμπρικα είναι απλή...
Παρά τα μειονεκτήματα, η φάμπρικα είναι απλή. Το κράτος της χώρας που δεν παράγει και δεν εξάγει, δανείζεται, μεταφέροντας το πρόβλημα στις επόμενες γενεές. Πέραν του αναμενόμενου ως λελογισμένου, τα δανεικά γίνονται αναδιανεμητική πρόσοδος σε πελατειακές κοινωνικές ομάδες. Οι πελατειακές ομάδες που ευνοούνται προσοδοθηρικά αυξάνονται σε αριθμό και επιρροή στην κοινωνία και το πολιτικό σύστημα και διασφαλίζουν την παγίωση και την επανεκλογή στο χέρι που τις ταΐζει. Τα δανεικά ξαναφεύγουν εκτός χώρας για να αποπληρώσουν τις εισαγωγές, που γίνονται για να καλύψουν τη ζήτηση της εγχώριας κατανάλωσης. Έτσι, το ένα έλλειμμα στα δημόσια οικονομικά τροφοδοτεί το άλλο έλλειμμα στο ισοζύγιο υπέρ των εισαγωγών έναντι των εξαγωγών. Αυτή η μακροχρόνια πετυχημένη συνύπαρξη κυκλοφορεί με το λιτό όνομα "διπλό έλλειμμα". Κάπου εκεί μπαίνει στο παιχνίδι και το ιδιωτικό χρέος, το οποίο ακολουθεί την ανιούσα και αυτό. Ώστε, όλοι μαζί να χρωστάμε, αν και όλοι μαζί δεν τα φάγαμε. Το «φθηνό ευρώ» και η αιμοδοσία της ελληνικής οικονομίας με τα συνεχόμενα κοινοτικά προγράμματα συνοχής κράτησαν για καιρό τη φάμπρικα στα πόδια της. Στα τελευταία επεισόδια της εθνικής μας σαπουνόπερας, θα βρείτε και αυτό με την «ισχυρή Ελλάδα» του Κώστα Σημίτη και την Ελλάδα «Διοργανωτή των Ολυμπιακών 2004» του Κώστα Καραμανλή.
Το θέμα είναι τι κάνουμε τώρα
Λίγα μπορούμε να περιμένουμε από τη συλλογική προσπάθεια όλων των υπολοίπων, αν ο μεγαλύτερος συστημικός εργοδότης και ελέγχουσα αρχή της χώρας, δηλαδή ο ελληνικός στενός και ευρύτερος δημόσιος τομέας, δεν γίνει πολιτοκεντρικός. Χρειαζόμαστε όχι λιγότερο ή περισσότερο κράτος αλλά κράτος με επίκεντρο τον πολίτη αντί για τον εαυτό του και με έμφαση στο αποτέλεσμα και την εξυπηρέτηση αντί για τη λειτουργία και την παραγωγή μισθών και συντάξεων. Ωστόσο, μια τέτοια επαναστατική μεταρρύθμιση ισοδυναμεί με πολιτικό αυτοχειριασμό για μια κυβερνώσα πολιτική παράταξη όπως η σημερινή, όπου οι περισσότεροι από το πολιτικό προσωπικό είναι στενά και αναχρονιστικά δεμένοι με το πελατειακό αλισβερίσι εξυπηρέτησης «δικών τους» ανθρώπων και γυρίσματος κρατικού χρήματος.
Η Νέα Δημοκρατία, με την επικείμενη εδραίωση του πλειοψηφικού συστήματος σε αυτοδιοικητικές και μελλοντικά σε εθνικές εκλογές, μας πάει προς νέο κύκλο δικομματισμού, συγκέντρωσης εξουσίας και διαχείρισης κρατικού χρήματος. Αναμενόμενη και η θεσμική και αριθμητική υποβάθμιση των συλλογικών αιρετών οργάνων, όπως π.χ. τα δημοτικά συμβούλια, έναντι του ενός πλειοψηφικά εκλεγμένου δημάρχου. Δεν νομίζω να βρίσκει κανείς αντιφατικό που η ίδια κυβέρνηση, ενώ επιστρέφει ως εργοδότης αναδρομικά τα κομμένα επιδόματα της προ του 2009 εποχής των παχιών αγελάδων στη ΓΕΝΟΠ ως να μην πτωχεύσαμε ποτέ, με το άλλο χέρι νομοθετεί εργασιακό μεσαίωνα για τους νέους και όσους απαγορεύεται να γεράσουν. Δηλαδή τους επισφαλώς εργαζόμενους της νεόπτωχης γενιάς τής μερικής απασχόλησης των 300 ευρώ. Κατά την κυβέρνηση, πελατειακή ομάδα και «λαγοί» του δικομματισμού οι πρώτοι, παράγοντας κόστους στην «αγορά» οι δεύτεροι.
Βλέποντας τη ρότα της κυβέρνησης, το ερώτημα είναι τι θα κάνει ο ΣΥΡΙΖΑ - Π.Σ.. Παρατηρούμε θετική κινητικότητα και διεύρυνση, στη λογική της Προοδευτικής Συμμαχίας. Ωστόσο, μήπως θα ανταποκριθεί στη λάθος πρόκληση ο ΣΥΡΙΖΑ - Π.Σ. αν επιδιώξει να μετατραπεί σε ιστορικό κακέκτυπο, δεύτερο εκλογικό πόλο ενός αναπαλαιωμένου δικομματισμού; Ενός δικομματισμού που θα μας επιβάλει να ξαναζήσουμε μια low budget εκδοχή του 2005-2010 σε fast forward, μέχρι να πέσουν οι τίτλοι τού γνωστού από τα πριν τέλους, δηλαδή της επόμενης πτώχευσης.
Υπάρχει λοιπόν ένα ιστορικό παράθυρο ευκαιρίας. Η πρόκληση είναι αν θα γίνει ο ΣΥΡΙΖΑ - Π.Σ. ένας κοινοβουλευτικός game changer της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής ιστορίας.
«Ο άνθρωπος είναι η απάντηση, όποια κι αν είναι η ερώτηση», απαντά ο Αντρέ Μπρετόν.
* Ο Παντελής Κοσμίδης είναι χημικός μηχανικός, μέλος της Ο.Μ. ΣΥΡΙΖΑ - Π.Σ. Μυγδονίας Θεσσαλονίκης ([email protected], f/b: @MygdoNea).
