του Μάρτιν Ζακ*
Στις αρχές της δεκαετίας του'80 ο συγγραφέας ήταν ένας από τους πρώτους που επισήμαναν την αναδυόμενη κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού στη Δύση. Σ' αυτό το κείμενο ισχυρίζεται ότι το δόγμα τώρα παραπαίει. Αλλά τι θα έρθει μετά;
Η δυτική οικονομική κρίση του 2007-2008 ήταν η χειρότερη από το 1931, ωστόσο ο άμεσος αντίκτυπος ήταν παραδόξως ήπιος. Η κρίση αμφισβήτησε τους ακρογωνιαίους λίθους της μακρόχρονης κυριαρχίας της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας που ωστόσο φάνηκε να διασώζεται σε γενικές γραμμές αλώβητη. Οι τράπεζες διασώθηκαν και είναι ζήτημα αν έγινε ποινική δίωξη έστω και ενός τραπεζίτη για τα εγκλήματά του, στη μία ή στην άλλη όχθη του Ατλαντικού. Και το τίμημα της συμπεριφοράς τους πληρώθηκε κανονικά από τους φορολογουμένους. Η επόμενη οικονομική πολιτική, ιδιαίτερα στον αγγλοσαξονικό κόσμο, βάρυνε συντριπτικά υπέρ της μονεταριστικής πολιτικής, και ειδικά της ποσοτικής χαλάρωσης. Απέτυχε. Η δυτική οικονομία έχει αποτελματωθεί και τώρα κοντεύει να συμπληρώσει δεκαετία (σ' αυτήν την κατάσταση) χωρίς να διαφαίνεται το τέλος.
Έπειτα από σχεδόν εννέα χρόνια, αρχίζουμε τελικά να εισπράττουμε τους καρπούς του πολιτικού ανεμοστρόβιλου που προκάλεσε η χρηματοπιστωτική κρίση. Αλλά πώς κατάφερε ο νεοφιλελευθερισμός να επιβιώσει, πρακτικά ανέπαφος, τόσον καιρό; Παρόλο που απέτυχε στο τεστ του πραγματικού κόσμου, κληροδοτώντας μας τη χειρότερη οικονομική κρίση των τελευταίων επτά δεκαετιών, πολιτικά και ιδεολογικά παρέμεινε «το μόνο θέαμα στην πόλη». Κόμματα της Αριστεράς, του Κέντρου και της Δεξιάς, όλα υιοθέτησαν τη φιλοσοφία του. Κλασικό παράδειγμα, το Νέο Εργατικό κόμμα: δεν ήξεραν κανέναν άλλο τρόπο σκέψης ή πράξης, είχε γίνει η κοινή λογική. Ήταν, όπως το έθετε ο Γκράμσι, ηγεμονικός. Αλλά η ηγεμονία του δεν μπορεί και δεν θα περάσει το τεστ της πραγματικής ζωής.
Η πρώτη νύξη των ευρύτερων πολιτικών συνεπειών φάνηκε στη στροφή της κοινής γνώμης κατά των τραπεζών, των τραπεζιτών και των επικεφαλής των επιχειρήσεων. Επί δεκαετίες ήταν αδύνατον να κάνουν λάθος, προβάλλονταν ως ρόλοι - πρότυπα για την εποχή μας, ως οι δεινοί λύτες κάθε ανωμαλίας στην Παιδεία, την Υγεία και σε ο,τιδήποτε άλλο. Τώρα όμως το άστρο τους βρίσκεται σε βαθιά παρακμή, παράλληλα με εκείνο της πολιτικής τάξης. Το αποτέλεσμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης ήταν η υπονόμευση της πίστης και εμπιστοσύνης στην ικανότητα των ελίτ που κυβερνούν. Σημάδεψε τις απαρχές μιας ευρύτερης πολιτικής κρίσης.
Αλλά τα αίτια αυτής της πολιτικής κρίσης, εκτυφλωτικά προφανή είναι πολύ πιο βαθιά από την απλή χρηματοπιστωτική κρίση και την πρακτικά θνησιγενή ανάκαμψη της τελευταίας δεκαετίας. Φτάνουν στην καρδιά του νεοφιλελεύθερου σχεδίου που ανάγεται στα τέλη της δεκαετίας του '70 και στην πολιτική άνοδο του Ρίγκαν και της Θάτσερ και ενστερνίστηκε, στον πυρήνα του, την ιδέα μιας παγκόσμιας αγοράς σε αγαθά, υπηρεσίες και κεφάλαια. Το σύστημα της ρύθμισης των τραπεζών, που υπήρχε από τα χρόνια της Ύφεσης ('29-'30), κατεδαφίστηκε στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '90 και στη Βρετανία το 1986, δημιουργώντας έτσι τις προϋποθέσεις για την κρίση του 2008. Η ισότητα έγινε αντικείμενο κοροϊδίας [...].
Πρέπει να σημειωθεί ότι, από ιστορική άποψη, η νεοφιλελεύθερη εποχή δεν έχει αφήσει ιδιαίτερα καλά ίχνη. Η πιο δυναμική περίοδος του μεταπολεμικού ρυθμού αύξησης1 ήταν εκείνη ανάμεσα στο τέλος του πολέμου και της αρχές της δεκαετίας του '70, η περίοδος του καπιταλισμού με κοινωνικό κράτος και του κεϊνσιανισμού, όταν οι ρυθμοί αύξησης ήταν διπλάσιοι από αυτούς της νεοφιλελεύθερης περιόδου, δηλαδή από το '80 μέχρι σήμερα.
Αλλά το μακράν πιο καταστροφικό γνώρισμα της νεοφιλελεύθερης περιόδου ήταν η τεράστια αύξηση της ανισότητας. Μέχρι πολύ πρόσφατα αυτό είχε πρακτικά αγνοηθεί. Με ασυνήθιστη ταχύτητα όμως αναδύθηκε σαν ένα από -αν όχι το πιο σημαντικό- ζήτημα και στις δυο πλευρές του Ατλαντικού, πιο δραματικά στις ΗΠΑ. Είναι το ζήτημα που, χωρίς εξαίρεση, οδηγεί στην πολιτική δυσαρέσκεια που αγκαλιάζει τώρα τον δυτικό κόσμο. [...]
Αλλά τώρα η πραγματικότητα έχει φέρει τα πάνω - κάτω στο δόγμα. Στην περίοδο 1948-1972 κάθε τμήμα της αμερικάνικης κοινωνίας έζησε παρόμοιες και υπολογίσιμες αυξήσεις στο βιοτικό του επίπεδο. Ανάμεσα στο 1972 και το 2013, το κατώτερο 10% έζησε την πτώση του πραγματικού εισοδήματος, ενώ το ανώτερο 10% τα πήγε πολύ καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον. Στις ΗΠΑ το μέσο πραγματικό εισόδημα για άρρενες εργάτες πλήρους απασχόλησης είναι κατώτερο από ό,τι ήταν πριν από τέσσερις δεκαετίες: το εισόδημα του κατώτερου 90% έχει τελματωθεί για περισσότερα από 30 χρόνια.
Η εικόνα στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν είναι πολύ διαφορετική. Και το πρόβλημα έχει επιδεινωθεί μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση. Κατά μέσο όρο, μεταξύ 65% και 70% των νοικοκυριών σε οικονομίες υψηλών εισοδημάτων έζησαν τη στασιμότητα ή την πτώση των πραγματικών εισοδημάτων ανάμεσα στο 2005 και το 2014.
Οι λόγοι δεν είναι δύσκολο να εξηγηθούν: Η εποχή της υπερ-παγκοσμιοποίησης συσσωρεύει συστηματικά προς όφελος του κεφαλαίου και εις βάρος της εργασίας, διεθνείς εμπορικές συμφωνίες συνάπτονται με μεγάλη μυστικότητα με τις επιχειρήσεις μέσα, και τις συνδικαλιστικές ενώσεις και τους πολίτες έξω, αποκλεισμένους. (Η ΤPP (Δι-ειρηνική Εταιρική Σχέση) και η TTIP (Δι-ατλαντική Εμπορική και Επενδυτική Εταιρική Σχέση)2 δεν είναι παρά τα πιο πρόσφατα παραδείγματα), η πολιτικο-νομική επίθεση στα συνδικάτα και η μετανάστευση μεγάλης κλίμακας, τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη, που βοήθησε στην υπονόμευση της διαπραγματευτικής ισχύος του εγχώριου εργατικού δυναμικού καθώς και η αποτυχία να επανεκπαιδεύσουν απολυμένους με οποιονδήποτε λογικό τρόπο...
Για πολλές δεκαετίες η ιδέα της «εργατικής τάξης» ήταν περιθωριακή στον αμερικάνικο πολιτικό λόγο. [...] Η επιστροφή της τάξης, εξαιτίας της καθαρής σημασίας της, έχει τη δυνατότητα, όσο κανένα άλλο ζήτημα, να ορίσει ξανά το πολιτικό τοπίο. [...]
Η νεοφιλελεύθερη εποχή υπονομεύεται από δύο κατευθύνσεις: Πρώτον, αν και οι επιδόσεις της στην οικονομική αύξηση ποτέ δεν ήταν ιδιαίτερα δυνατές, τώρα είναι ζοφερές. Η ευρωπαϊκή (οικονομία) είναι ελάχιστα μεγαλύτερη από ό,τι ήταν στις παραμονές της κρίσης του 2007, η Αμερική τα πήγε καλύτερα, αλλά κι εκεί η αύξηση ήταν αναιμική. Οικονομολόγοι, όπως ο Λάρι Σάμερς, πιστεύουν πως η προοπτική για το μέλλον είναι, κατά πάσα πιθανότητα, η βέβηλη στασιμότητα.
Ακόμα χειρότερα, επειδή η ανάκαμψη υπήρξε τόσο αδύναμη και εύθραυστη, υπάρχει μια πλατιά διαδεδομένη αντίληψη ότι μια νέα χρηματοπιστωτική κρίση μπορεί κάλλιστα να μας κάνει νόημα. Με άλλα λόγια, έφερε τη Δύση πίσω στο είδος ενός κόσμου - υποζύγιου της κρίσης που τελευταία φορά ζήσαμε κατά τη δεκαετία του '30. Σ' αυτό το περιβάλλον δεν προκαλεί έκπληξη ότι η πλειονότητα των πολιτών στη Δύση σήμερα πιστεύουν ότι τα παιδιά τους θα ζήσουν χειρότερα απ' αυτούς.
Δεύτερον, αυτοί που έχασαν κατά τη νεοφιλελεύθερη εποχή δεν είναι πια πρόθυμοι να συμβιβαστούν μ' αυτή τη μοίρα, είναι όλο και πιο ανοιχτά εξεγερμένοι. Είμαστε μάρτυρες του τέλους της νεοφιλελεύθερης εποχής.
[...] Ένας από τους λόγους για τους οποίους η Αριστερά απέτυχε να αναδυθεί ως εκφραστής των νέων διαθέσεων της απογοήτευσης της εργατικής τάξης είναι ότι τα περισσότερα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα έχουν γίνει, σε διαφορετικούς βαθμούς, μαθητές του νεοφιλελευθερισμού [...]
Όσο δραματικά κι αν είναι τα γεγονότα στο Ηνωμένο Βασίλειο, δε συγκρίνονται με αυτά των ΗΠΑ. Περίπου από το πουθενά, ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίστηκε για να κατακτήσει το χρίσμα των Ρεπουμπλικάνων, καταπλήσσοντας όλες τις αυθεντίες, όχι λιγότερο και αυτές του κόμματός του. Το μήνυμά του ήταν ευθέως η αντι-παγκοσμιοποίηση. Πιστεύει ότι τα συμφέροντα της εργατικής τάξης έχουν θυσιαστεί στον βωμό των συμφερόντων των μεγάλων εταιρειών (corporations), που έχουν ενθαρρυνθεί να επενδύουν σ' όλο τον κόσμο και επομένως στερούν από τους Αμερικάνους εργάτες τις δουλειές τους. Επιπλέον, ισχυρίζεται ότι η μετανάστευση μεγάλης κλίμακας έχει αδυνατίσει τη διαπραγματευτική ισχύ των Αμερικάνων εργατών και φταίει για την μείωση των μισθών τους. [...] Οι θέσεις του Τραμπ αντιπροσωπεύουν μια μείζονα κριτική της Αμερικής ως παγκόσμιου ηγεμόνα. Τα επιχειρήματά του σηματοδοτούν μια ριζική ρήξη με την ιδεολογία του νεοφιλελευθερισμού και της υπερ-παγκοσμιοποίησης [...]
Μια Αμερική του Τραμπ θα σηματοδοτούσε έναν κατήφορο προς τον αυταρχισμό και την κατάχρηση εξουσίας, τη δημιουργία αποδιοπομπαίων τράγων, τις διακρίσεις, τον ρατσισμό, την αυθαιρεσία και τη βία.
Σημειώσεις
1 Πρόκειται για τη μετάφραση του όρου growth, που στην Ελλάδα έχει -κακώς- επικρατήσει να μεταφράζεται ανάπτυξη. Κάποτε πρέπει να το διορθώσουμε, για να μπορούμε τουλάχιστον να συνεννοούμαστε με τους ξένους. Γαλλικά, π.χ., ο όρος είναι croissance, που επίσης σημαίνει αύξηση και όχι ανάπτυξη. Το ίδιο ισχύει και με τις άλλες γλώσσες.
2 TPP =Transpacific Partnership. TTIP=Transatlantic Trade & Investment Partnership
3 πνεύμα των καιρών. Γερμανική διεθνοποιημένη λέξη. Γερμανικά στο πρωτότυπο.
Σημείωση του μεταφραστή
Αν έτσι έχουν τα πράγματα, και δεν φαίνεται εύκολο να αμφισβητηθούν τα στοιχεία και τα επιχειρήματα του συγγραφέα, ο ΣΥΡΙΖΑ πρέπει να αισθάνεται δικαιωμένος. Αυτά περίπου λέει εδώ και πολύ καιρό. Ελπίζω ο νέος άνεμος που ήδη φυσάει, στον δυτικό τουλάχιστον κόσμο, να τον δικαιώσει και στην πράξη.
Μετάφραση: Ανδρέας Δάνος
*Απόσπασμα ανάλυσης που δημοσιεύθηκε στον “Guardian”. Πηγή: https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/aug/21/death-of-neoliberalism-crisis-in-western-politics
