ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ Θ. ΠΙΖΑΝΙΑ*
Τελικά η πλειονότητα των Ελληνίδων και Ελλήνων έγιναν ξανά άξιοι πολίτες. Χρειάστηκε να ζήσουμε από το 1987, δύο και πλέον δεκαετίες, μια επιθετικά μεθυστική επιπολαιότητα. Την υιοθέτησαν οι περισσότερες ελληνικές ελίτ και μέρος του λαού, εκφράστηκε με το κυνήγι του life style, του πλέον ασύδοτου φαίνεσθαι, της αποβλακωτικής απόλαυσης, της κρατικοδίαιτης αρπαχτής και της φοροκλοπής, συνοδευόμενη από ιαχές υπέρ της ελεύθερης αγοράς και εναντίον του κράτους.
Τα περισσότερα ΜΜΕ προέβαλλαν την επιπολαιότητα σαν την αυγή της νέας εποχής πολλαπλασιάζοντας τις καταστροφικές συνέπειες. Τα φαυλόβια κόμματα, Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ, την παρουσίασαν ως ευημερία και επιτυχία τους, οι τράπεζες άρπαξαν την ευκαιρία και μοίραζαν τυφλά δάνεια (τώρα πλέον τα περισσότερα κόκκινα), ο ατομικισμός τμημάτων των μεσαίων και των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων αποκτούσε χροιά εξαλλοσύνης. Η αγροτική παραγωγή συρρικνωνόταν, μικρομεσαίες βιομηχανίες έκλειναν και αυτά θεωρούνταν διαδικασία εκσυγχρονισμού.
Επιτέλους, κραύγαζαν οι ανόητοι εκσυγχρονιστές του ΠΑΣΟΚ, θα γινόμασταν ανεπτυγμένη χώρα υπηρεσιών με περιθωριακή χειρωνακτική εργασία, ανεμίζοντας συγχρόνως την αυταπάτη της τεχνολογίας σαν πανάκεια -τυφλοί για το ότι άφηναν πίσω τους δεκάδες χιλιάδες ανέργους. Το ευρώ, ο πλέον λατρεμένος θεός στη χώρα του δωδεκάθεου και των αγίων, σήκωσε όλες τις αυταπάτες έως ότου ήρθαν οι πραγματικοί κάτοχοί του και μας ζήτησαν αναίσχυντα τα πάντα πίσω στο πολλαπλάσιο. Τι κόσμος!
Τώρα τα ερείπια αυτής της εποχής, πανάκριβα αυτοκίνητα, ρούχα, ακίνητα κ.ά., είναι στα αζήτητα. Από τη φούσκα του πλούτου, η κρίση γέννησε πολλούς ημίπτωχους, πρώην νεόπλουτους με μπόλικη άχρηστη περιουσία.
Συνήλθαμε άραγε; Νομίζω πως συνέβη κάτι σημαντικότερο. Πολλοί Έλληνες άρχισαν να αντιδρούν σχεδόν ακαριαία στα Μνημόνια και στους κανιβαλικούς όρους που επέβαλλαν. Παραμερίζοντας τις αρχικές αυταπάτες επιστροφής στην πρότερη ευμάρεια, αντιλήφθηκαν τη θεμελιώδη πολιτική σημασία του Μνημονίου: λιτότητα αποκλειστικά εις βάρος των σχετικά αδύναμων, κατάλυση της λαϊκής κυριαρχίας.
Στα χρόνια των Μνημονίων η πλειονότητα των Ελλήνων πολιτών δεν ανέδειξε μόνο ένα μικρό αριστερό κόμμα σε κυβέρνηση. Σχεδόν εξαφάνισε το ΠΑΣΟΚ και αφαίρεσε από τη Ν.Δ. τη δυνατότητα αυτοδυναμίας. Σε αυτή την δυναμική πολίτες ανέδειξαν τρία καινούργια κόμματα, τη Χρυσή Αυγή, τη ΔΗΜ.ΑΡ. και το Ποτάμι, εξαφάνισαν αστραπιαία το δεύτερο εξαιτίας της ενσωμάτωσής του στον φαύλο παλαιοκομματισμό και την ίδια τύχη φαίνεται να ακολουθεί το Ποτάμι. Πρόκειται για μετατοπίσεις σχεδόν τεκτονικές.
Θα συνιστούσε ακραίο οικονομισμό το να θεωρήσουμε πως αυτές οι μετατοπίσεις προκλήθηκαν αποκλειστικά από τη μονομερή λιτότητα, αν δεν είχε αναπτυχθεί μια ιδιαιτέρως εντατική, πολυσχιδής και παρατεταμένη δημόσια κριτική ενάντια στις μνημονιακές πολιτικές και τους φορείς της. Μέσα από αυτή τη δυναμική η συλλογική μνήμη αναζωπυρώθηκε και άρχισε να προσφεύγει στην ιστορία. Αξίες έως τότε περιθωριοποιημένες, όπως το εθνικό κράτος και η ελληνική ταυτότητα, ο πατριωτισμός, η λαϊκή κυριαρχία, αναδύθηκαν ως ριζοσπαστικές ιδέες.
Πρέπει να βγούμε από τα συγκεκριμένα ιστορικά συμφραζόμενα για να αντιληφθούμε ότι οι πολιτικοί και οικονομικοί υποστηρικτές των Μνημονίων, ιθαγενείς και Ευρωπαίοι, προσέκρουσαν πριν από το τέλος του πρώτου Μνημονίου σε μια μορφή αντίστασης που περιλάμβανε πολλές παραμέτρους, κυρίως την καλπάζουσα δημόσια κριτική και την αναζωπύρωση της παλαιάς κουλτούρας αντίστασης.
Πώς θα μπορούσε να ερμηνευθεί η πορεία συνειδητοποίησης μεγάλου μέρους Ελληνίδων και Ελλήνων πολιτών στα πέντε και πλέον χρόνια των Μνημονίων; Πρόκειται ιδίως για λαϊκά στρώματα και εν μέρει μεσαία, και μαζί την πλειονότητα των νέων. Νομίζω, λοιπόν, πως αυτό το περισσότερο από το μισό των Ελληνίδων και των Ελλήνων πραγματοποίησε μια ταχύτατη μετάβαση από την προμνημονιακή αυταπάτη, την τηλεοπτική και κομματική εξάρτηση στην πολιτική και ιδεολογική του χειραφέτηση.
Είναι άγνωστο το πόσο αριστεροί έγιναν. Είναι όμως βέβαιο ότι εμπέδωσαν την ανεξαρτησία τους ως πολιτών έναντι των μέσων ενημέρωσης και των παλαιών κομμάτων. Άραγε η σχετική επιτυχία πρόσφατων γενικών απεργιών δηλώνει τώρα την κριτική απόσταση των πολιτών έναντι της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ - ΑΝ.ΕΛΛ.;
Αν ναι, και σε συνδυασμό με την ασκούμενη πολιτική του τρίτου Μνημονίου, η κυβέρνηση μπορεί αθέλητα, ανεπαίσθητα, να μετεξελιχθεί από κυβέρνηση της Αριστεράς σε μηχανισμό προσωρινής κοινωνικής εκτόνωσης. Αυτό θα εξαρτηθεί δευτερευόντως από την εφαρμογή του τρίτου Μνημονίου και πρωτίστως από το τι θα κάνει και πόσο γρήγορα με τα πρόσωπα, τα προνόμια και τις δομές του παλαιού καθεστώτος.
* Ο Πέτρος Θ. Πιζάνιας είναι ομότιμος καθηγητής ιστορίας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο
