Του Αντώνη Τζανακόπουλου*
Μέσα στον τελευταίο ενάμιση μήνα, όλοι όσοι στηρίζουμε τον ΣΥΡΙΖΑ από τη δύσκολη εποχή που το κόμμα βρισκόταν μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, όλοι όσοι εναποθέσαμε τις ελπίδες μας στην πρώτη αριστερή κυβέρνηση στην Ιστορία της Ελλάδας αλλά και της μεταπολεμικής Ευρώπης, βιώνουμε μια δικαιολογημένη, αλλά ενίοτε υπερβολική, κρίση ταυτότητας.
Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ αναντίρρητα εκβιάστηκε, αναμφισβήτητα υποχώρησε και χωρίς αμφιβολία έκλεισε μια συμφωνία με επαχθείς όρους. Μια συμφωνία η οποία εμπεριέχει όρους που τείνουν στην εμβάθυνση της κυριαρχίας του κεφαλαίου και σε καμία περίπτωση δεν εγγυώνται ότι θα φέρουν έστω μία ελάχιστη ανακούφιση στα σκληρά πληττόμενα λαϊκά στρώματα.
Η αντίφαση που αναδύθηκε μεταξύ της ανάγκης για συμβιβασμό προκειμένου να αποφευχθεί μια άτακτη χρεοκοπία ή μια έξοδος από το ευρώ -που επίσης θα συνοδευόταν από Μνημόνιο-, όπως επεδίωκε κυρίως η γερμανική κυβέρνηση (ακόμη και αν αυτό θα εκτίνασσε τον κίνδυνο διάλυσης του κοινού νομίσματος), και από την άλλη της επιταγής να μην παραδώσουμε την κυβέρνηση της Αριστεράς, να παλέψουμε για να κάνουμε το Όχι πράξη με τα, έστω λίγα, μέσα που μας απομένουν, έχουν δημιουργήσει ρήγμα στη βάση του ΣΥΡΙΖΑ. Πρόκειται για ρήγμα που κινδυνεύει να αποτελέσει μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία αστικής ενσωμάτωσης της κυβέρνησης.
Το να συμβιβαστεί κανείς με αυτή την αντίφαση δεν είναι εύκολο. Αντ' αυτού, πολλοί σύντροφοί μας έχουν πιάσει στασίδι στα άκρα: από τη μια μεριά προεδροφρουροί που υποστηρίζουν το αλάθητο του Τσίπρα κι από την άλλη κάποιοι που μιλούν για μνημονιακή μετάλλαξη του κόμματος, για προδοσία και για το επιβεβλημένο της παραίτησης ή της συνέχισης του αντιμνημονιακού αγώνα από άλλα μέτωπα.
Είναι όμως ανάγκη να φτάσουμε τόσο πολύ στα άκρα, είτε από 'δω είτε από 'κει; Είναι πραγματικά αδύνατο να αναγνωρίσουμε την αντίφαση που παράγει ο τακτικός συμβιβασμός και να βρούμε τρόπους να δώσουμε τη μάχη ενάντια στη συμφωνία και στα διαφαινόμενα αποτελέσματά της χωρίς να παραδώσουμε την κυβέρνηση της Αριστεράς, για την οποία πολλοί σύντροφοί μας εδώ και έναν σχεδόν αιώνα πάλεψαν, δολοφονήθηκαν, εξορίστηκαν, σκοτώθηκαν, βασανίστηκαν χωρίς ποτέ να δουν να γίνεται πραγματικότητα;
Το κόμμα φυσικά σε καμία περίπτωση δεν μπορεί και δεν πρέπει να μπει στη διαδικασία να υπερασπιστεί μια συμφωνία που είναι προϊόν εκβιασμού και που η ίδια η πρώτη Κυβέρνηση της Αριστεράς και ο (πρώην πλέον) πρωθυπουργός δήλωναν και δηλώνουν πως δεν πιστεύουν. Οφείλει, όμως, να κάνει μια όσο το δυνατόν πιο νηφάλια αποτίμηση ώστε να χαρτογραφηθεί το νέο θεσμικό τοπίο που παράγει η συμφωνία και να αντιληφθεί την ανάγκη συνέχισης του αγώνα από μια θέση σχετικής τακτικής ισχύος (της κυβέρνησης δηλαδή) και ενώ ήδη αναπροσαρμόζει την τακτική του επί τη βάσει των νέων δεδομένων, με τον στρατηγικό ορίζοντα να παραμένει ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός της κοινωνίας.
Σ' αυτό το πλαίσιο αξίζει να τονιστούν κάποια θετικά σημεία που απορρέουν από την πεντάμηνη διαπραγμάτευση, αν όχι από τη συμφωνία στην οποία αυτή τελικά κατέληξε.
Ένα από αυτά είναι η θεσμική αναπλαισίωση στην οποία οδήγησε η απόφαση της κυβέρνησης να συγκρουστεί και να μην δεχτεί τη συνέχιση του προηγούμενου προγράμματος, για την οποία πίεζαν οι εταίροι, συνάπτοντας τελικά μια νέα δανειακή σύμβαση.
Και εδώ δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτή η απόφαση και αυτή η σύγκρουση δεν ήταν άνευ κόστους καθώς συνοδεύτηκαν από την καθυστέρηση πληρωμής στο ΔΝΤ και έδωσαν το άλλοθι στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα να εντείνει τη χρηματοδοτική ασφυξία της ελληνικής οικονομίας. Επρόκειτο λοιπόν για μια κορυφαία στιγμή πολιτικής σύγκρουσης άνευ προηγουμένου στη σύγχρονη ευρωπαϊκή Ιστορία. Και αυτήν τη συγκρουσιακή απόφαση και τη σχετική νίκη τη χρεώνεται η κυβέρνηση της Αριστεράς, όπως χρεώνεται όλα τα λάθη και τις ολιγωρίες της διαπραγμάτευσης.
Ας εξηγήσουμε όμως γιατί η συγκρουσιακή απόφαση έφερε μια σχετική νίκη. Η νέα συμφωνία συνάφθηκε με έναν διεθνή οργανισμό, τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης (ΕΜΣ) και όχι με μια ανώνυμη εταιρεία με έδρα το Λουξεμβούργο, όπως ήταν ο EFSF. Η διαφορά μπορεί να φαίνεται μικρή, είναι όμως σημαντική: η νέα συμφωνία υπόκειται στο δημόσιο διεθνές δίκαιο και αρμόδιο δικαστήριο για την επίλυση σχετικών διαφορών είναι το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πράγμα που συνεπιφέρει την εφαρμογή και του ευρωπαϊκού (ενωσιακού) δικαίου.
Αντ' αυτού, σύμφωνα με το προηγούμενο πλαίσιο, εφαρμοστέο δίκαιο ήταν το αγγλικό, ενώ δικαιοδοσία για την επίλυση διαφορών είχαν τα εθνικά δικαστήρια του Λουξεμβούργου ή του Ηνωμένου Βασιλείου. Ας μην ξεχνάμε, εξάλλου, ότι το διεθνές και το ευρωπαϊκό δίκαιο διέπουν ούτως ή άλλως την Ελλάδα, η οποία άλλωστε τα συνδιαμορφώνει, ενώ το αγγλικό δίκαιο είναι δίκαιο ξένου κράτους. Κι ας μην ξεχνάμε ότι το Δικαστήριο της Ε.Ε. είναι ένα δικαστήριο στο οποίο υπάγεται η χώρα ούτως ή άλλως και στο οποίο φυσικά μετέχει και Έλληνας δικαστής.
Τέλος, με τη νέα συμφωνία η Ελλάδα δεν παραιτείται από κανένα από τα προνόμια και τις ασυλίες που κατά το διεθνές δίκαιο προστατεύουν τη δημόσια περιουσία από αναγκαστική εκτέλεση. Η προηγούμενη συμφωνία περίειχε μια ευρεία παραίτηση της Ελλάδας από τις σχετικές ασυλίες της, συμπεριλαμβανομένων των ασυλιών που αφορούν την περιουσία της Τράπεζας της Ελλάδος. Η απόφαση να συγκρουστούμε για να μην συνεχιστεί το προηγούμενο καθεστώς λοιπόν θωρακίζει νομικά την Ελλάδα αντί να την παραδίδει απροστάτευτη στους δανειστές.
Η νέα συμφωνία και το παράρτημά της, το "Μνημόνιο Συνεννόησης" όπως ελαφρώς οργουελικά (αλλά κατά τα διεθνή ειωθότα) ονομάζεται, περιλαμβάνουν και κάποιες άλλες ανάσες που πέτυχε η ελληνική κυβέρνηση, όπως για παράδειγμα οι ρητές αναφορές σε προσλήψεις για την κάλυψη κενών στο Δημόσιο, για την οργάνωση διχτυού κοινωνικής προστασίας και στήριξης των πλέον ευάλωτων οφειλετών σε ό,τι αφορά τα λεγόμενα "κόκκινα δάνεια", ενώ ρητά διατηρείται και η προστασία πρώτης κατοικίας (αν και με αναπροσαρμογή των κριτηρίων επιλεξιμότητας). Επίσης περιλαμβάνει σαφείς προβλέψεις οι οποίες αντανακλούν θέσεις της κυβέρνησης της Αριστεράς, καθώς στις παρακολουθούμενες δράσεις εντάσσονται πλέον η ολοκλήρωση του περιουσιολογίου, ο έλεγχος της αφορολόγητης ύλης που προκύπτει από τη σύγκριση καταθέσεων και φορολογικών δηλώσεων, αλλά και η καταπολέμηση της οργανωμένης πολιτικής διαφθοράς.
Τέλος, πράγμα που είναι ίσως και το πιο σημαντικό, η κυβέρνηση της Αριστεράς κατάφερε να ανοίξει ένα πρώτο ρήγμα μεταξύ της γερμανικής κυβέρνησης και Ιταλών και Γάλλων. Το ρήγμα αυτό οφείλει τώρα το κόμμα, από τη θέση της κυβέρνησης, να βαθύνει. Ήδη κάποια αποτελέσματα είναι φανερά: η Γερμανία δεν διαθέτει πια το πολιτικό κεφάλαιο αλλά ούτε και τη θεσμική κάλυψη να επιμείνει στη μετάθεση της λύσης του ελληνικού ζητήματος, καθώς το Eurogroup της 14ης Αυγούστου ενέκρινε 26 δισ. ευρώ έως τον Σεπτέμβριο, με 3 από αυτά τα δισ. να πηγαίνουν στην αποπληρωμή ληξιπρόθεσμων οφειλών του Δημοσίου εντός της χώρας, πράγμα που θα δώσει έστω μια μικρή ανάσα στην αγορά. Δεν είναι τυχαίο ότι ο "Γκάρντιαν" έγραφε στις 15 Αυγούστου ότι η Γερμανία αναγκάστηκε να κάνει πίσω από την επιμονή της για δάνειο - γέφυρα.1 Και αυτή η οπισθοχώρηση δεν είναι μικρής τακτικής σημασίας καθώς διαμορφώνει ένα πεδίο σχετικής θεσμικής σταθεροποίησης στη διαχείριση του ελληνικού ζητήματος και απομακρύνει την πιθανότητα άμεσων νέων σκληρών εκβιασμών.
Ταυτόχρονα, η Γερμανία βρίσκεται σε μια σχετικά δύσκολη θέση καθώς από τη μια επιθυμεί συμμετοχή του ΔΝΤ στη σχετική χρηματοδότηση, την οποία το Ταμείο απορρίπτει χωρίς πρόβλεψη για ελάφρυνση του ελληνικού χρέους. Επομένως, πλέον, η Γερμανία θα πρέπει να χάσει ένα από τα δύο: τη συμμετοχή του ΔΝΤ ή την ελάφρυνση του χρέους, αφού από τις 14 Αυγούστου δεν μπορεί πια να επιμείνει στο μαρτύριο της σταγόνας των χρηματοδοτήσεων - γέφυρα.
Ήδη από τις 13 Ιουλίου ο Rob Howse, καθηγητής διεθνούς (οικονομικού) δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, είχε επισημάνει ότι η τακτική υποχώρηση του Τσίπρα πέτυχε αυτές τις δύο μεγάλες νίκες, τις οποίες η ελληνική πλευρά πρέπει να κεφαλαιοποιήσει.2
Σε καμία περίπτωση αυτό δεν σημαίνει ότι η συμφωνία σε ό,τι αφορά την εφαρμοστέα πολιτική είναι καλή. Είναι εξαιρετικά προβληματική, αλλά με κάποια εντυπωσιακά, κυρίως πολιτικά, κέρδη για την ελληνική πλευρά. Ανοίγει, επιπλέον, και νέα πεδία μάχης τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη, στα οποία η κυβέρνηση της Αριστεράς θα πρέπει να πρωτοστατήσει.
Πέραν των περί βαθέματος του ρήγματος στην Ευρώπη και μάχης ενάντια στη μονομανία της λιτότητας, αξίζει να προσθέσουμε και αυτό του ορισμού της μονομερούς ενέργειας. Αν και το Μνημόνιο προβλέπει διαβούλευση και συμφωνία με τους θεσμούς για "ενέργειες που αφορούν την επίτευξη των στόχων του Μνημονίου Συνεργασίας", το κόμμα, από τη θέση της κυβέρνησης, θα κληθεί να δώσει σκληρή μάχη για την ερμηνεία των ενεργειών που η πρόβλεψη καλύπτει.
Σκληρές μάχες λοιπόν βρίσκονται ακόμη μπροστά μας. Η Αριστερά είναι μαθημένη σε τέτοιες δύσκολες μάχες. Για να μπορέσει όμως να κεφαλαιοποιήσει έστω και αυτά τα λίγα κέρδη από την πρώτη επτάμηνη σύγκρουση, πρέπει να δώσει αυτή τη μάχη ενωμένη, κρατώντας την κυβέρνηση στα αριστερά, βαθαίνοντας το ρήγμα στη Ευρώπη, που φαίνεται πλέον ακόμη και σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, με τον αριστερό Κόρμπιν να προηγείται στην κούρσα για την ηγεσία των Εργατικών. Τον θρήνο πρέπει να διαδεχτεί μια νέα θέληση για αγώνα με στόχο την απεμπλοκή από τις πολιτικές του νεοφιλελευθερισμού και την εγκαθίδρυση ενός νέου κοινωνικού και οικονομικού παραδείγματος προς όφελος των δυνάμεων της μισθωτής εργασίας. Το σχέδιο προγράμματος του ΣΥΡΙΖΑ ξεκάθαρα κινείται προς αυτήν την κατεύθυνση, με πρόβλεψη για μάχες στις γκρίζες ζώνες που αφήνει η συμφωνία και παράλληλο πρόγραμμα για την στήριξη της κοινωνικής πλειοψηφίας.3
* Ο Αντώνης Τζανακόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και μέλος της ΟΜ Λονδίνου του ΣΥΡΙΖΑ.
1 Ian Traynor and Jon Henley, 'Greece Secures Third Bailout while Germany Backs Down on Opposition', The Guardian, 15 Aug 2015, available at http://www.theguardian.com/business/2015/aug/14/greece-edges-third-bailout-positive-signals-germany.
2 Rob Howse, 'The Deal on Greek Debt: Political Gamechanger for Europe, Tactical Retreat (Not Surrender) by Tsipras', Verfassungsblog, 13 July 2015, available at http://www.verfassungsblog.de/en/the-deal-on-greek-debt-political-gamechanger-for-europetactical-retreat-not-surrender-by-tsipras/.
3 Βλ. και Slavoj Žižek, ‘The Greek Apocalypse: Versailles or Brest-Litovsk? A Response to my Critics and the Case for a Guerrilla War within the Eurozone', In These Times, 24 August 2015, http://inthesetimes.com/article/18339/the-greek-apocalypse-versailles-or-brest-litovsk.
ΜΟΤΟ
Η Αριστερά είναι μαθημένη σε τέτοιες δύσκολες μάχες. Για να μπορέσει όμως να κεφαλαιοποιήσει έστω και αυτά τα λίγα κέρδη από την πρώτη επτάμηνη σύγκρουση, πρέπει να δώσει αυτή τη μάχη ενωμένη, κρατώντας την κυβέρνηση στα αριστερά, βαθαίνοντας το ρήγμα στη Ευρώπη, που φαίνεται πλέον ακόμη και σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, με τον αριστερό Κόρμπιν να προηγείται στην κούρσα για την ηγεσία των Εργατικών. Τον θρήνο πρέπει να διαδεχτεί μια νέα θέληση για αγώνα με στόχο την απεμπλοκή από τις πολιτικές του νεοφιλελευθερισμού και την εγκαθίδρυση ενός νέου κοινωνικού και οικονομικού παραδείγματος προς όφελος των δυνάμεων της μισθωτής εργασίας
