Τον γύρο του κόσμου κάνει το πρωτοσέλιδο του αμερικανικού περιοδικού The Nation, με τίτλο "Η Ελλάδα ορθώνει το ανάστημά της", που φιλοξενεί εκτενές δημοσίευμα της Maria Margaronis, με την ανασκόπηση των διαπραγματεύσεων μεταξύ της νέας ελληνικής κυβέρνησης και των δανειστών της χώρας.
Στο άρθρο αναφέρονται τα γεγονότα που οδήγησαν στη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ στις εκλογές της 25ης Ιανουαρίου και αναλύονται οι αλλαγές που επιφέρει η νεοεκλεγείσα κυβέρνηση στην Ευρώπη, με τις "ρωγμές να έχουν αρχίσει να εμφανίζονται στο Τείχος του Βερολίνου".
Της Maria Margaronis
Μετάφραση: Μαρία Καλυβιώτου
Οι διαπραγματεύσεις θα συνεχιστούν, αλλά οι παραχωρήσεις που ήδη κέρδισε η Ελλάδα, θα μπορούσαν να αλλάξουν το μέλλον της ευρωζώνης.
Ποιος ήταν ο μεγάλος στόχος πίσω από τον φιλελευθερισμό του 19ου αιώνα; Ήταν, όπως ο Μαρξ ακούραστα επεσήμαινε, ο διαχωρισμός της οικονομικής από την πολιτική σφαίρα και ο περιορισμός της πολιτικής στην τελευταία, αφήνοντας την οικονομική σφαίρα στο κεφάλαιο. Είναι η εξαιρετική επιτυχία του φιλελευθερισμού, να κατορθώνει, επί μακρόν, αυτόν τον στόχο, που τώρα παρατηρούμε. - Γιάνης Βαρουφάκης.
Λίγες ημέρες μετά τις εκλογές της 25ης Ιανουαρίου, που έφεραν το αριστερό κόμμα του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία, στην Ελλάδα, ο εύγλωττος και άκρως ορθολογικός υπουργός Οικονομικών της Γιάνης Βαρουφάκης, οδήγησε την 1300άρα Yamaha του καταπάνω στο τείχος του Βερολίνου. Κάνοντας μια στάση στο Παρίσι και το Λονδίνο, για να δώσει τα χέρια με δυνητικούς (παρότι όχι οιθανούς) συμμάχους, αποσπώντας την παγκόσμια προσοχή με το βλέμμα αρπακτικού και το φωτεινό μπλε – χωρίς γραβάτα κοστούμι του, αναδύθηκε από την πρώτη του συνάντηση με τον Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, τον Γερμανό ομόλογό του, για να διαρρήξει το πλαίσιο του κώδικα των Ευρωπαίων πολιτικών, business-as-usual, στις συναντήσεις τους με τον Τύπο.
Ο Σόιμπλε μίλησε κάπως διστακτικά για κανόνες και φορολογικούς επιθεωρητές και συμφωνούσε ότι διαφωνεί. Ο Βαρουφάκης μίλησε με πάθος για το ευρωπαϊκό σχέδιο, για την ανάγκη να υπάρχει σεβασμός στη συνέχιση των ευρωπαϊκών θεσμών, χωρίς να συνθλίβεται το "εύθραυστο άνθος" της δημοκρατίας. Περιέγραψε την ανθρωπιστική κρίση στην Ελλάδα και προειδοποίησε για τους κινδύνους, σε περίπτωση που αποτύχει η κυβέρνηση, ζητώντας την βοήθεια της Γερμανίας ενάντια στην αναζωπύρωση του ναζισμού στην Ελλάδα, που έχει παλέψει τόσο σκληρά εναντίον του. Και, ζητώντας χρόνο για να απελευθερώσει την Ελλάδα από την παγίδα του χρέους, δεν απέφυγε τις ευθύνες της χώρας του, αναφερόμενος στο "αδύναμο επιχειρηματικό μοντέλο" της Ελλάδας και στην αποφασιστικότητα του ΣΥΡΙΖΑ να περάσει βαθιές μεταρρυθμίσεις, να καταπολεμήσει την φοροδιαφυγή και τη διαφθορά, καθώς επίσης και να επανεκκινήσει την οικονομία.
Για τους περισσότερους Έλληνες, η ειλικρίνεια του Βαρουφάκη ήταν μια τεράστια ανακούφιση: Μια ανοιχτή παραδοχή, στην καρδιά της ευρωπαϊκής δύναμης, της αλήθειας, όπως τη βιώνουν, μια έκκληση όχι ενός ικέτη, αλλά ενός ισότιμου εταίρου. Για άλλους (ή συχνά για τους ίδιους), ήταν τρομακτικό: Η σύγκρουση που επιθυμούσαν και περίμεναν για τόσο καιρό, διακινδύνευε μια ρήξη με την Ευρώπη, κάτι το οποίο δεν επιθυμεί η συντριπτική πλειονότητα των Ελλήνων, τώρα. Στη Γερμναία, ο τρόπος του Βαρουφάκη έγινε αντιληπτός ως αλαζονία και αγένεια. Ένας Γερμανός βουλευτής ρώτησε αν (σ.σ.: ο Βαρουφάκης) θα μπορούσε να αντικατασταθεί και ο Σόιμπλε είπε ότι λυπάται τους Έλληνες, επειδή εξέλεξαν "μια ανεύθυνη κυβέρνηση".
Οι διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν, μεταξύ της Ελλάδας και τους Ευρωπαίους εταίρους της ήταν κουραστικές και έμοιαζαν με βασανιστήριο. Σχέδια πρότασης που συμφωνήθηκαν από τον Βαρουφάκη, τον Επίτροπο οικονομικών της Κομισιόν Πιερ Μοσκοβισί και τον πρόεδρο του Eurogroup Γερούν Ντάισελμπλουμ, άλλαξαν την τελευταία στιγμή, με την επιμονή της Γερμανίας για πολύ πιο σκληρούς όρους. Όταν ο ΣΥΡΙΖΑ διαμαρτυρήθηκε και κατέθεσε επιστολή, με την οποία ζητούσε την παράταση της δανειακής σύμβασης -υπαναχωρώντας από την κεντρική προεκλογική του υπόσχεση- ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών την απέρριψε αμέσως. Οι Γερμανοί αξιωματούχοι αποκάλεσαν την πρόταση "Δούρειο Ίππο". Οι σχέσεις μεταξύ της Ελλάδας και της Γερμανίας έφτασαν σε χαμηλά πρωτοφανή από την εποχή του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Αλλά άλλες συντηρητικές κυβερνήσεις που έχουν επιβάλλει προγράμματα λιτότητας -η Πορτογαλία, η Ιρλανδία και κυρίως η Ισπανία, όπου το κόμμα του Μαριάνο Ραχόι βρίσκεται αντιμέτωπο με την πρόκληση του Podemos, που τάσσεται κατά της λιτότητας- ήταν επίσης σκληροί με τους Έλληνες. Δεν έχουν κανένα συμφέρον με τον να αφήσουν στους ψηφοφόρους τους να εννοηθεί ότι θα μπορούσαν να επιτύχουν μια καλύτερη συμφωνία από την ευρωζώνη, εάν εκλέξουν μία αριστερή κυβέρνηση.
Την Παρασκευή της 20ής Φεβρουαρίου, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κατέστησε σαφές ότι χωρίς συμφωνία θα έπρεπε να επιβληθούν έλεγχοι κεφαλαίου στις ελληνικές τράπεζες (οι οποίες αντιμετωπίζουν αιμορραγία κεφαλαίων από τον Δεκέμβριο), μέχρι την επόμενη Τρίτη. Με την χρηματοδοτική κάννη στο κεφάλι, ο Βαρουφάκης υπέγραψε μια τετράμηνη συμφωνία, πλούσια σε δημιουργική ασάφεια, η οποία άφησε τους σχολιαστές να διαφωνούν για τη σημασία της, σαν Ρωμαίοι οιωνοσκόποι. Η Ελλάδα έχει ακόμη μια δανειακή "συμφωνία", υπό την εποπτεία της τρόικας (Κομισιόν-ΕΚΤ-ΔΝΤ), που από εδώ και πέρα θα είναι γνωστά ως "οι Θεσμοί". Έχει κερδίσει μια κρίσιμη αναστολή της απαίτησης για πρωτογενή πλεονάσματα της τάξεως του 4.5%, πράγμα που της δίνει κάποιο δημοσιονομικό περιθώριο αναπνοής και το σημαντικό δικαίωμα να σχεδιάζει τις δικές της μεταρρυθμίσεις, οι οποίες, ωστόσο, θα πρέπει να εγκρίνονται από τους "Θεσμούς". Το εξασέλιδο σχέδιο αυτών των μεταρρυθμίσεων μπορεί να έγινε δεκτό με ένα "ja", αλλά ο διάβολος μπορεί να βρίσκεται στις λεπτομέρειες. Ιδιωτικοποιήσεις, ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, δικαιώματα συλλογικών διαπραγματεύσεων -όλες οι πολιτικές μεταρρυθμίσεις συγκαλύπτονταν στα παλιά μνημόνια ως οικονομικά μέτρα- θα είναι ιδιαίτερα κρίσιμα σημεία.
"Όταν πας να γεννήσεις", μου είπε η βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Βασιλική Κατριβάνου, την παραμονή των εκλογών, "νιώθεις χαρά και νιώθεις και άγχος, αλλά ξέρεις ότι δεν υπάρχει πισωγύρισμα". Είμαστε ακόμη σε αυτό το στενό πέρασμα μεταξύ του παλιού κόσμου και του νέου – το οποίο μπορεί να αποδειχθεί περισσότερο σαν το παλιό από ό,τι θα θέλαμε. Καθώς οι φωνές στα αριστερά του ΣΥΡΙΖΑ αρχίζουν να εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για τις παραχωρήσεις που έχουν γίνει και καθώς η διαμάχη σχετικά με τους όρους διάσωσης της Ελλάδας φαίνεται ότι θα συνεχιστεί μέσα στον Απρίλιο και μετά, πρέπει να διαβάσουμε το παρελθόν για στοιχεία σχετικά με τις πιθανές μελλοντικές εξελίξεις.
Τις πρώτες εβδομάδες μετά τις εκλογές, η δημοτικότητα του ΣΥΡΙΖΑ κλιμακώθηκε. Ενώ το 36,3% των ψηφοφόρων ψήφισε το κόμμα, περίπου 70% δήλωσαν ότι εγκρίνουν τον Αλέξη Τσίπρα, το νέο πρωθυπουργό. Χιλιάδες κατέβηκαν στους δρόμους για να υποστηρίξουν τη νέα κυβέρνηση. Υπήρχε μια χειροπιαστή αίσθηση ανακούφισης. Ο κόσμος έλεγε ότι μπορεί να ανασάνει και πάλι. Μιλούσε για μια επιστροφή στο πνεύμα του Μαΐου του 2011, όταν οι Αγανακτισμένοι διαμαρτύρονταν στις πλατείες και δεν είχαν ακόμη πνιγεί στα δακρυγόνα ή διαχωριστεί σε δεξιά και αριστερά στρατόπεδα. Η χαρά είχε να κάνει τόσο με ένα τέλος, όσο και με ένα ξεκίνημα. Οι μισητοί πολιτικοί, που φέρουν την ευθύνη για την ισχύουσα κατάσταση στην Ελλάδα, είχαν εξοστρακιστεί, τα παλιά, διεφθαρμένα, κεντρώα κόμματα αποβλήθηκαν σαν νεκρό δέρμα και μαζί τους, η δική μας ντροπή.
Από το εξωτερικό, η εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ φαινόταν ως μια απλή απάντηση στην καταστροφική λιτότητα, στην απώλεια της κυριαρχίας και της δημοκρατίας, στην παγίδα του χρέους, που χτίστηκε και διατηρήθηκε από τις τράπεζες και της αγορές -ο Δαυίδ εναντίον του Γολιάθ, ένα γενναίο χτύπημα για όλους τους λαούς της Ευρώπης, από τους πλέον αδύναμους. Και ήταν όλα αυτά τα πράγματα.
Αυτό είναι που την κατέστησε πόλο έλξης για την αριστερή αισιοδοξία παντού, έμπνευση για τους ξένους που ήρθαν στην Αθήνα στις 25 Ιανουαρίου για να συμμετάσχουν στους εορτασμούς, και οι οποίοι συγκεντρώθηκαν σε ευρωπαϊκές πόλεις στις 15 Φεβρουαρίου ως ένδειξη αλληλεγγύης με τους Έλληνες διαπραγματευτές στις Βρυξέλλες. Αλλά στην Ελλάδα, αυτή τη στιγμή σημαίνει και περισσότερα και λιγότερα από αυτό. Έχει αναπτυχθεί μέσα από μια συγκεκριμένη ιστορία, η οποία θα βοηθήσει επίσης να καθορίσει την αντοχή της.
Έχουν περάσει σχεδόν πέντε χρόνια από τότε που ο τέως πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου ανακοίνωνε, υπό τον ανοιξιάτικο ήλιο του γραφικού λιμανιού του Καστελλόριζου, ότι η Ελλάδα είχε ουσιαστικά πτωχεύσει, ότι η κυβέρνησή του είχε κληρονομήσει "ένα πλοίο έτοιμο να βυθιστεί" και είχε συμφωνήσει με την Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΔΝΤ για ένα "μηχανισμό στήριξης" που θα προσέφερε ένα "ασφαλές καταφύγιο" για να ξαναχτίσουν το τρύπιο σκάφος. Αυτό ήταν, είπε, "μια νέα Οδύσσεια για τον Ελληνισμό, αλλά πλέον, ξέρουμε το δρόμο για την Ιθάκη και έχουμε χαρτογραφήσει τα νερά ... και εμείς θα φτάσουμε στον προορισμό μας με ασφάλεια".
Αμέτρητες ζωές ναυάγησαν σε αυτό το ταξίδι στο πουθενά. Το ασφαλές λιμάνι του Παπανδρέου αποδείχθηκε παγίδα, μια κάλυψη για την νεοφιλελεύθερη αναδιάρθρωση -ή καλύτερα, καταστροφή- της ελληνικής οικονομίας. Για πέντε χρόνια, οι Έλληνες υποβάλλονταν σε ολοένα και πιο βαθιά λιτότητα με αντάλλαγμα ολοένα και περισσότερα δάνεια, με το 89% των οποίων να χρησιμοποιούνται για την αποπληρωμή των τόκων του υπάρχοντος χρέους. Ένα μικρό πρωτογενές πλεόνασμα έχει επιτευχθεί με κόστος την κατάρρευση της παραγωγικής οικονομίας, 26% ανεργία, κοινωνική αποσύνθεση και τους Αθηναίους να καίνε τα έπιπλά τους για να ζεσταθούν.
Διαδοχικές κυβερνήσεις έχουν καθυστερήσει και συνθηκολογήσει, ανίκανες ή απρόθυμες να αμφισβητήσουν το θανατηφόρο παιχνίδι. Η "αξιοπρέπεια" για την οποία μιλούν τόσοι Έλληνες τώρα, παράλληλα με το άγχος, τις αμφιβολίες, τους φόβους για το τι μπορεί να συμβεί στη συνέχεια, προέρχεται από την αίσθηση ότι έχουν επιτέλους ορθώσει ανάστημα. Ότι κάποιος μιλάει τη γλώσσα της αλήθειας στην εξουσία, για λογαριασμό τους.
Αλλά τα προβλήματα στην Ελλάδα ξεκίνησαν πολύ πριν από τη συμφωνία διάσωσης. Οι ταραχές που ακολούθησαν τον πυροβολισμό του 15χρονου Αλέξη Γρηγορόπουλου από έναν αστυνομικό, τον Δεκέμβριο του 2008 σηματοδότησαν τη στιγμή που το φράγμα έσπασε, όταν η "γενιά των 700 ευρώ" (μηνιαίος μισθό που ακούγεται πριγκηπικός σήμερα, αλλά που τότε γινόταν αντιληπτός σαν ψίχουλα) επαναστάτησε εναντίον της κακοδιαχείρισης, της διαφθοράς και της αλλοτρίωσης - και όταν οι οίκοι αξιολόγησης υποβάθμισαν την ελληνική οικονομία. Τώρα που η πρώτη φάση των διαπραγματεύσεων έχει τελειώσει, ο ΣΥΡΙΖΑ πρέπει να ξεκινήσει το τεράστιο έργο της επισκευής και της βαθιάς μεταρρύθμισης, έργο που έχει γίνει απείρως δυσκολότερο μετά από χρόνια κατάρρευσης, αλλά, παραδόξως, ακόμη πιο εφικτό. Δεν υπάρχει κανένα άλλο κόμμα στην Ελλάδα που να μπορεί να το αναλάβει.
Πολλά ρεύματα ενώθηκαν για να σηκώσουν το σκάφος του ΣΥΡΙΖΑ στο χώρο που απελευθερώθηκε από το σάπιο πολιτικό σύστημα: Η δική του οξυδερκής ανάγνωση και αντιμετώπιση μιας ευμετάβλητης κατάστασης. Η διαμόρφωση μιας μεταρρυθμιστικής ατζέντας για την αριστερά, η οποία περιλαμβάνει την αντιμετώπιση της διαφθοράς. Οι πρσπάθειες αλληλεγγύης των "από τα κάτω", που γεννήθηκαν από την ύφεση. Οι άνεμοι από τη Λατινική Αμερική. η Ελληνική ιστορία, η μνήμη, ο μύθος. Λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές, κάθισα με τον Δίκαιο Ψυκάκο στα χαρούμενα, τσαλακωμένα γραφεία της Αλληλεγγύης για Όλους, της οργάνωσης που συγκρότησε ο ΣΥΡΙΖΑ και χρηματοδοτεί μέσω της εισφοράς από τους μισθούς των βουλευτών του, για να προσφέρει πρακτική υποστήριξη για έργα τοπικών κοινοτήτων. Ο Δίκαιος είναι στοχαστικός, ζεστός και ανοιχτός και είναι ακτιβιστής του ΣΥΡΙΖΑ πολλά χρόνια. "Δεν μπορώ να εξηγήσω τι συμβαίνει τώρα", είπε. "Υπάρχει ένα τεράστιο κύμα υποστήριξης του ΣΥΡΙΖΑ, ακόμη και μεταξύ των δεξιών ανθρώπων στη γειτονιά μου, αλλά δεν μπορώ να δω, ακόμη, τη νέα κοινωνική συμμαχία που τον υποστηρίζει". Ο Δίκαιος ζωγράφισε ένα πέταλο σε ένα κομμάτι χαρτί. Ο ΣΥΡΙΖΑ συνήθιζε να είναι το κόμμα, είπε, του πρεκαριάτου - των χαμένων του νεοφιλελευθερισμού, των ανέργων, των χαμηλόμισθων και ημιαπασχολούμενων- των αστών και μορφωμένων υπαλλήλων του δημοσίου τομέα και των διανοουμένων. Δεν μπορούσε να κερδίσει μια θέση στο απέραντο τοπίο στο μέσον, των μικροϊδιοκτητών, των νοικοκυραίων και των ασφαλών υπαλλήλων του ιδιωτικού και του δημοσίου τομέα.
Η Ελλάδα δεν είναι, κατά παράδοση, μια χώρα ιδιαίτερα αριστερή, αν και έχει μια πλούσια και ηρωική ιστορία της αριστεράς. Δεν έχει σχεδόν καμία μεγάλη βιομηχανία, εκτός από τις δύο πιο επικερδείς, τη ναυτιλία και τον τουρισμό, η οικονομία διατρέχεται από οικογενειακές επιχειρήσεις, είτε γεωργικές, είτε καταστήματα και υπηρεσίες. Η τελευταία φορά που η ριζοσπαστική αριστερά (σχεδόν) ήρθε στην εξουσία ήταν σε μια άλλη στιγμή βαθιάς εθνικής κρίσης: Το τέλος της κατοχής του Άξονα, το 1941-1944, όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα υπό την ηγεσία του κίνηματος αντίστασης, του ΕΑΜ, ήλεγχε το μεγαλύτερο μέρος της χώρας. Ο πενταετής εμφύλιος πόλεμος που ακολούθησε, στον οποίο η βρετανική και η αμερικανική παρέμβαση εξασφάλισε τη νίκη για την αντι-κομμουνιστική πλευρά, απέκλεισε την αριστερά από την εξουσία και την πολιτική ζωή για περισσότερα από τριάντα χρόνια, μετά την πτώση της χούντας το 1974. Χιλιάδες φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν ή εκτελέστηκαν. Το 1981, το δημοκρατικό σοσιαλιστικό ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου απεκατέστησε (και αποδυνάμωσε) το ΕΑΜ ως ένα εθνικό κίνημα αντίστασης. Αργότερα, τα φθηνά δάνεια από την Ευρώπη βοήθησαν στην κάλυψη της βαθιάς πληγής του εμφυλίου πολέμου.
Για χρόνια, η ελληνική μαρξιστική αριστερά αγωνίστηκε να βρει μια φωνή, διασπαζόταν και επαναδιασπαζόταν, σχηματίζοντας προσωρινές συμμαχίες. Συνηθισμένα στη ζωή στο περιθώριο και πλανημένα από όνειρα ιδεολογικής καθαρότητας, μικρά κόμματα επέμεναν στις ξεχωριστές ταυτότητές τους. Πολλά, εξακολουθούν να κάνουν το ίδιο. Μερικές εκατοντάδες μέτρα από το μεγάλο περίπτερο του ΣΥΡΙΖΑ στην Αθήνα, πριν από τις εκλογές, ένα μικροσκοπικό παράπηγμα διακήρυττε τη συνεργασία των δύο αποσχισθεισών ομάδων, του ΚΚΕ ΜΛ και του (μ-λ) ΚΚΕ. Την ημέρα των εκλογών, περιπλανήθηκα σε μια στενή ξύλινη σκάλα στον Άγιο Παντελεήμονα, πρώην προπύργιο της Χρυσής Αυγής, για να βρω δύο γυναίκες να χουχουλιάζουν πάνω από μια ηλεκτρική θερμάστρα σε ένα γυμνό, ψηλοτάβανο δωμάτιο, με κρεμασμένες αφίσες του Μαρξ και του Λένιν. Αυτό ήταν το τοπικό γραφείο του ΚΚΕ, απομεινάρι του παλιού φιλοσοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος, του οποίου η δύναμη είναι ισχυρή σε πολλές συνδικαλιστικές οργανώσεις και που εκείνη την ημέρα κέρδισε το 5.5% των ψήφων, χάνοντας υποστηρικτές προς τον ΣΥΡΙΖΑ. Γιατί, ρώτησα, το ΚΚΕ δεν θα συνεργαζόταν ποτέ με τον ΣΥΡΙΖΑ; "Επειδή είμαστε μαρξιστές και εκείνοι είναι καπιταλιστές. Θέλουν την Ευρώπη και τις αγορές. Αν ήταν μαρξιστές, δεν θα ήθελαν απλά εξουσία. Θα ήθελαν επανάσταση".
Για την ακρίβεια, ο πυρήνας του ΣΥΡΙΖΑ είναι σίγουρα μαρξιστικός ("εκκεντρικά μαρξιστικός", στην περίπτωση του Βαρουφάκη), πλημμυρισμένος από την αριστερή πολιτική και οικονομική θεωρία. Οι ρίζες του φτάνουν πίσω, στο παλιό ΚΚΕ: Μερικοί από τους γηραιότερους ακτιβιστές του είναι βετεράνοι της οδυνηρής πάλης ενάντια στη στρατιωτική δικτατορία του 1967-1974. Στον υποβαθμισμένο, δημοφιλή Κολωνό και υπό καταρρακτώδη βροχή ("οιωνός", είπε κάποιος) παραμονές των εκλογών, ακτιβιστές και δημοσιογράφοι από την εφημερίδα του κόμματος "η Αυγή", έπιναν τσίπουρο και μιλούσαν για την εκστρατεία και για το μέλλον. Γι 'αυτούς, αυτές οι εκλογές είναι το πρώτο βήμα για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού. "Επειδή οι άνθρωποι δεν είναι έτοιμοι," ένας από αυτούς εξήγησε, το κόμμα επένδυσε στον Τσίπρα την εικόνα του πιο κατάλληλου πρωθυπουργού. Η ιδιοφυία του, είπε, είναι ότι είναι πολύμορφος: Μπορεί εύκολα να μεταβεί από την μαρξιστική ορολογία στις "ελληνικές λαϊκίστικες ανοησίες".
Παρά τις αβαγκαρντικές τάσεις, ο ΣΥΡΙΖΑ όχι μόνο κατάφερε να ενοποιήσει ένα μεγάλο μέρος μιας αριστεράς επιρρεπούς στον κατακερματισμό, αλλά επίσης έφερε κοντά του σοσιαλδημοκράτες και φιλελεύθερους -και τους ακροδεξιούς Ανεξάρτητους Έλληνες-, σε μια κυβέρνησης έκτακτου λαϊκού μετώπου. Η ποικιλία των πολιτισμών, καταγωγής, ηλικίας, στυλ και πολιτικών ιστοριών στον περίγυρό του είναι εντυπωσιακή. Από τους 40 υπουργούς και υφυπουργούς της νέας κυβέρνησης, μόνο περίπου οι μισοί είναι μέλη του κόμματος. Ο αναπληρωτής υπουργός Πολιτισμού Νίκος Ξυδάκης είναι ένας πρώην αρχισυντάκτης της συντηρητικής Καθημερινής. Το προκλογικό του πάρτι, σε ένα τυπογραφείο παλιού περιοδικού, θα μπορούσε να είχε γίνει στο East Village της Νέας Υόρκης. Ευφυής αρθρογράφος, που νιώθει άβολα στις δημόσιες συζητήσεις, ξεκίνησε τυλίγοντας την πεποίθησή του στην ειρωνία: "Η μορφή που μου ταιριάζει είναι αυτή του μελοδράματος και έτσι, είχα σκοπό να μιλήσω για την νύχτα που μας περιβάλλει, και το φως της ελπίδας". Για τον Ξυδάκη, όπως για τόσους πολλούς άλλους που έχουν ριζοσπαστικοποιηθεί από την κρίση, η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ αποτελεί την τελευταία, καλύτερη ευκαιρία στην Ελλάδα, για να ξεφύγει από την ασφυξία. "Στην καρδιά της Ευρώπης, της πλουσιότερης ηπείρου του κόσμου, έχουν εφαρμόσει προγράμματα του Τρίτου Κόσμου από τη δεκαετία του 1970", μου είπε. "Είναι ο δανεισμός ως αποικισμός. Πώς οι πολιτικοί μας υπέγραψαν τέτοια πράγματα;".
Η εκφορά μιας αριστερής εθνικής αφήγησης από τον ΣΥΡΙΖΑ για ανθρώπους που αισθάνονται ταπεινωμένοι όχι μόνο από την λιτότητα, αλλά και από την παρουσίασή τους σαν τους αποδιοπομπαίους τράγους για την κρίση στην Ευρώπη βοήθησε επίσης να καλυφθεί το κενό στη μέση του πετάλου που ζωγράφισε ο Δικαίος. Αμέσως μετά την πολιτική του ορκωμοσία, ο Τσίπρας πήγε στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, όπου 200 μαχητές της αντίστασης, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν κομμουνιστές, εκτελέστηκαν από τους Ναζί το 1944. Μόνος, απόθεσε κόκκινα τριαντάφυλλα στο μνημείο και στάθηκε εκεί για μια στιγμή σιωπηλός. Ήταν μια τριπλή χειρονομία μνήμης, δικαίωσης και περιφρόνησης, υποστηρίζοντας τη συνέχεια του ΣΥΡΙΖΑ με την αριστερά του πολέμου, κοιτάζοντας αφ' υψηλού τη νεοναζιστική Χρυσή Αυγή και διεκδίκώντας τον μανδύα του εθνικού απελευθερωτικού κινήματος για την κυβερνησή του.
Μεγάλο μέρος της μετατόπισης προς τον ΣΥΡΙΖΑ, όμως, βασίστηκε στην σκληρή πραγματικότητα. Στα πέντε χρόνια της διάσωσης, το πρεκαριάτο έχει αυξηθεί σημαντικά. Οικογένειες της μεσαίας τάξης έχουν δει το εισόδημά τους να συρρικνώνεται κατά 25%, ή να καταστραφέται εντελώς. Τον προηγούμενο χρόνο, ένας νέος φόρος ακίνητης περιουσίας έχει χτυπήσει τα τούβλα και το τσιμέντο που για τους περισσότερους Έλληνες σήμαινε ασφάλεια. Η συντριπτική αίσθηση είναι πως "δεν μπορούμε να συνεχίσουμε έτσι". Κανένας από όσους μίλησαν μαζί μου την ημέρα των εκλογών δεν περίμενε θαύματα. Η κοινή τους "γραμμή" ήταν: "Αν κάνουν δύο από τα δέκα πράγματα που έχουν υποσχεθεί, θα είμαι ευτυχισμένος". Ακόμα και οι πεισμένοι υποστηρικτές του ΣΥΡΙΖΑ κατανοούσαν τη συναισθηματική ρητορική της εκλογικής μάχης ως τέτοια, και το ότι δεν πρέπει να συγχέεται με τους σκληρούς συμβιβασμούς που απαιτούνται για να βγει η χώρα από τη μακρά, καταστροφική της πτώση. Στην αυλή ενός δημοσίου σχολείου στου Γκύζη, περιοχή κατώτερης-μεσαίας τάξης, όπου πολλά μικρά καταστήματα έχουν κλείσει, η Ερμιόνη, μια συνταξιούχος δικαστής, μου είπε ότι είχε ψηφίσει για την αλλαγή, "αν και δεν έχω ελπίδες ότι θα αλλάξουν πολλά. Θέλω να δω περισσότερη δικαιοσύνη. Να μην έχεις δουλειά είναι μια αδικία. Κάτι πρέπει να γίνει. Διαφορετικά έχουμε χαθεί". Στο κατάφυτο και κυριλέ προάστιο του Ψυχικού, οι περισσότεροι ψηφοφόροι με τους οποίους μίλησα, προβλέψιμα αισθάνονταν ότι "υπευθυνότητα" σήμαινε την προσκόλληση στο πρόγραμμα διάσωσης, τελειώνοντας αυτό που είχε ξεκινήσει, χωρίς να ρισκάρεται η θέση της Ελλάδας στην ευρωζώνη. Αλλά περισσότερο από το 64% εκείνων που δεν ψήφισαν ΣΥΡΙΖΑ έχει επίσης πληγεί σοβαρά από την κρίση. Για αυτούς, η "ελπίδα" δεν μπορούσε να πιάσει: Είτε ο Τσίπρας τους θύμισε πάρα πολύ τον Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος, επίσης, υποσχέθηκε "αλλαγή" το 1981 και ο οποίος, όπως μια ηλικιωμένη κυρία στην αναμονή μιας δημόσιας κλινικής το έθεσε, "κατέστρεψε τη χώρα", είτε νόμιζαν ότι η προοπτική μιας καλύτερης συμφωνίας από την ευρωζώνη ήταν καθαρή φαντασίωση.
Στον Άγιο Παντελεήμονα, μια μέχρι πρότινος ευημερούσα κεντρική γειτονιά της Αθήνας, όπου πολλοί πρόσφατοι μετανάστες στοιβάζονται σήμερα σε διαμερίσματα μεγαλοϊδιοκτητών φτωχοκαταλυμάτων, γνώρισα έναν άνθρωπο του οποίου η μελαγχολία φάνηκε να πιάνει την επιφυλακτική διάθεση πολλών αναποφάσιστων ψηφοφόρων. Ο 57χρονος Θανάσης περίμενε έξω από το εκλογικό κέντρο, ένα παλιό νεοκλασικό δημοτικό σχολείο με μια αταίριαστη τοιχογραφία της Χιονάτης και το Αστέρι της Βεργίνας (σύμβολο της Μακεδονίας και έμβλημα του ελληνικού εθνικισμού) στον τοίχο μιας τάξης. Ένιωθε να τον βαραίνει, μου είπε, η ευθύνη: Ψήφιζε για το μέλλον του γιου του, αλλά δεν μπορούσε να δει καμία σαφή πορεία μπροστά. "Τα μόνα πράγματα που μπορώ να του αφήσω", είπε, "είναι ένα καλό όνομα και ένα μικρό διαμέρισμα, που ανήκε στη γιαγιά του... Δεν ξέρω τι θα συμβεί εδώ. Δεν μπορούμε να πάμε πίσω και να μπαίνει ο καθένας στο δημόσιο τομέα και να συνταξιοδοτείται στα 52 του χρόνια". Παλιότερα ψήφιζε τη συντηρητική Νέα Δημοκρατία. Ο γιος του είχε προσχωρήσει στο κόμμα, που του βρήκε δουλειά στο Βορρά, αλλά τον είχε αηδιάσει η διαφθορά και αποχώρησε. Τώρα, είπε, ο γιος του επρόκειτο να ψηφίσει για ένα μικρό κόμμα. "Του είπα ότι δεν με νοιάζει ποιο, εφ 'όσον δεν είναι η Χρυσή Αυγή. Θα προτιμούσα να κόψω το χέρι μου παρά να ψηφίσω Χρυσή Αυγή".
Μέσα στους επόμενους τέσσερις μήνες και μετά, καθώς το αίσθημα της ευφορίας που προσφέρει το να "έχεις σηκώσει ανάστημα" θα αρχίζει να ξεθωριάζει, ο ΣΥΡΙΖΑ θα πρέπει να φέρει την ελπίδα στους Θανάσηδες της Ελλάδας, αποδεικνύοντας ότι μπορεί να τους προσφέρει συνηθισμένα, δύσκολα πράγματα: Έναν βιώσιμο μισθό, ένα κράτος που να λειτουργεί για τους πολίτες του και που να επιτρέπει να ανοίξει κανείς ένα κατάστημα χωρίς να πρέπει να σταθεί σε 15 ουρές, δικαστές, οι οποίοι δεν θα λειτουργούν ανάλογα με τις πολιτικές τους απόψεις, έναν δημόσιο τομέα, όπου η προαγωγή θα εξαρτάται από την δουλειά που έχεις κάνει και όχι από τις γνωριμίες σου. Θα πρέπει να βοηθήσει τις 300.000 φτωχότερες οικογένειες, όπως έχει υποσχεθεί, και να ξεκινήσει να ενισχύει την παραγωγική οικονομία και να αποκαθιστά τα δικαιώματα των εργαζομένων έτσι ώστε οι εργοδότες να μην μπορούν να τους πουν απλά, όταν ζητούν τους απλήρωτους μισθούς τους, "αν δε σας αρέσει, υπάρχουν εκατοντάδες εκεί έξω που περιμένουν για τη θέση σας". Θα πρέπει να συλλέξει δίκαιους φόρους και να αποσπάσει την πολιτική δύναμη από την ολιγαρχία στην Ελλάδα, αντιστεκόμενος στις κολακείες τους. Και θα πρέπει να έχει τον "λαό" μαζί του σε κάθε βήμα. Όπως η Βασιλική Κατριβάνου έλεγε στους εν δυνάμει ψηφοφόρους πριν τις εκλογές, "Δεν είμαστε εδώ μόνο για να ζητήσουμε την ψήφο σας. Είμαστε εδώ για να σας ζητήσουμε τη βοήθεια και τη συμμετοχή σας στη συνέχεια".
Τίποτα από αυτά δεν θα είναι εύκολο. Οι διαπραγματεύσεις με την ευρωζώνη θα συνεχίζονται για μήνες, με επόμενα σημεία κρίσεως τον Απρίλιο και τον Ιούνιο. Κάποιοι στην αριστερή πτέρυγα του ΣΥΡΙΖΑ είναι ήδη έξαλλοι με τις παραχωρήσεις που έχει κάνει, υποστηρίζοντας ότι ο Τσίπρας έχει προδώσει τις υποσχέσεις του. Η διαφωνία θα είναι σκληρή, αλλά η συζήτηση πρέπει να γίνει. Ο ΣΥΡΙΖΑ χρειάζεται τόσο τους φιλελεύθερους όσο και τους ριζοσπάστες του πάνω στο σκάφος. Ο ΣΥΡΙΖΑ έχει μια διπλή εντολή, να τελειώσει η λιτότητα και να αποκαταστήσει τα χαμένα δικαιώματα αλλά παραμένοντας στην ευρωζώνη. Αυτά τα δυο μπορεί να αποδειχθεί ότι είναι ασυμβίβαστα, αλλά οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι περίπου τα τρία τέταρτα των Ελλήνων ακόμη θέλουν αμφότερα. Η αποχώρηση από την ευρωζώνη είναι μια τρομακτική προοπτική. Δεν ήταν μόνο οι πλούσιοι που εκδήλωσαν τον φόβο τους με την ανάληψη και του τελευταίου τους ευρώ από τις τράπεζες. Εάν αποδειχθεί ότι είναι αδύνατο για το ΣΥΡΙΖΑ να εφαρμόσει το πρόγραμμά του στο πλαίσιο της ισχύουσας "ρύθμισης", η Ελλάδα μπορεί όντως να ωθηθεί σε έξοδο από την ευρωζώνη, αλλά μόνο μετά από κατάλληλη συζήτηση και προετοιμασία.
Εν τω μεταξύ, όμως, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει κερδίσει ζωτικής σημασίας παραχωρήσεις: Χρόνο, ένα τέλος στην παράλογη απαίτηση για τεράστια πρωτογενή πλεονάσματα, καθώς και το δικαίωμα να σχεδιάζει το δικό του μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα. Αυτή είναι μεγαλύτερη νίκη από ό, τι μπορεί να φαίνεται αρχικώς, -και αυτό δεν θα ήταν δυνατό χωρίς τη θέληση των Ελλήνων διαπραγματευτών να πάρουν μια πραγματικά ριζοσπαστική θέση, διακινδυνεύοντας τα πάντα. Με τον τρόπο αυτό, έχουν επίσης αλλάξει το μέλλον της ευρωζώνης. Ρωγμές έχουν αρχίσει να εμφανίζονται στο Τείχος του Βερολίνου. Το σκληροπυρηνικό υπουργείο Οικονομικών της Γερμανίας έχει αναγκαστεί να παραδεχτεί ότι η οικονομία δεν μπορεί να διαχωριστεί από την πολιτική. Μια μικρή χώρα έχει επιμείνει στη δημοκρατία της απέναντι στην αντίθεση των Βρυξελών, οξύνοντας την αντίφαση στην καρδιά της ευρωζώνης. Εκλογές ακολουθούν στην Ισπανία, την Ιρλανδία και την Πορτογαλία, που επλήγησαν σκληρά από την λιτότητα. Οι αφίσες του ΣΥΡΙΖΑ πριν από τις εκλογές ανακοίνωναν ότι "Η Ελπίδα Έρχεται" σε έντονα χρώματα. Τώρα είναι η ώρα για την απλή ελπίδα, σε ασπρόμαυρο χρώμα.
