Αυξήσεις στο κόστος ενέργειας και μεταφορών πέραν της υφιστάμενης και συνεχώς διογκούμενης ακρίβειας αναμένεται να επιφέρει στα νοικοκυριά, και ιδίως στα ευάλωτα, η επέκταση της εφαρμογής του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων ΙΙ (ΣΕΔΕ ΙΙ), δηλαδή της τιμολόγησης του άνθρακα, και στους τομείς των κτηρίων και των οδικών μεταφορών, όπου πρόκειται να τεθεί σε ισχύ από το 2027.
Με σχεδόν το 20% των νοικοκυριών να βρίσκεται ήδη αντιμέτωπο με την ενεργειακή φτώχεια αλλά και το σύνολο των καταναλωτών να επιβαρύνεται εδώ και έξι χρόνια με συνεχείς αυξήσεις στο κόστος του ρεύματος, του αερίου και των πετρελαιοειδών, αυγατίζοντας τα υπερκέρδη των λίγων ενεργειακών εταιρειών, μια επιπλέον επιβάρυνση, που στην εξαετία 2027-2032 μπορεί να φτάσει έως 1,6 δισ., θα επιδεινώσει τις συνθήκες διαβίωσης.
Θυμίζουμε ότι το ΣΕΔΕ είναι σύστημα της Ε.Ε. που στοχεύει στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου θέτοντάς τους ένα ανώτατο όριο και επιτρέποντας την εμπορία δικαιωμάτων εκπομπών. Το ΣΕΔΕ ΙΙ θα καλύπτει τις εκπομπές CO2 από την κατανάλωση καυσίμων (ντίζελ, ορυκτό αέριο, βενζίνη και γενικότερα καύσιμα που δεν έχουν μηδενικό συντελεστή εκπομπής) και σε κτήρια, οδικές μεταφορές και πρόσθετους τομείς (κυρίως στη μικρή βιομηχανία).
Αυξάνονται τα ευάλωτα νοικοκυριά
Ηδη η χώρα μας, πολύ πριν τεθεί σε εφαρμογή το ΣΕΔΕ ΙΙ, βρίσκεται αντιμέτωπη με δύσκολες συνθήκες, καθώς υπολογίζεται ότι περίπου 1 στα 4 νοικοκυριά (26,5%) είναι ενεργειακά ευάλωτο και σε ποσοστό 13,9% μεταφορικά ευάλωτο.
Σύμφωνα με νέα μελέτη του Green Tank και της Facets, οι άμεσες κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις του συστήματος στους ευάλωτους πληθυσμούς εκτιμάται πως θα κυμανθούν μεταξύ 833 εκατ. και 1,6 δισ. ευρώ την περίοδο 2027-2032 για μέσες τιμές δικαιωμάτων εκπομπών 45 ευρώ/t CO2 και 84 ευρώ/t CO2 αντίστοιχα, διευρύνοντας μάλιστα τον αριθμό των ευάλωτων νοικοκυριών κατά περίπου 0,9%-1,5% στην περίπτωση της ενεργειακής ευαλωτότητας και κατά 1,1%-2,1% στην περίπτωση της μεταφορικής ευαλωτότητας. Ο αριθμός των ενεργειακά ευάλωτων υπολογίζεται σε 1.111.581 και, βάσει του σεναρίου με την υψηλότερη τιμή δικαιωμάτων, αυξάνεται επιπλέον κατά περίπου 64.000 νοικοκυριά.
Το νέο ΣΕΔΕ εκτιμάται πως θα αυξήσει τις ενεργειακές δαπάνες των νοικοκυριών κατά 231-437 εκατ./έτος, ανάλογα με τις τιμές των δικαιωμάτων εκπομπών, εκ των οποίων περίπου 85-162 εκατ./έτος αφορούν ενεργειακά ευάλωτα νοικοκυριά. Παράλληλα, τα μεταφορικά ευάλωτα νοικοκυριά υπολογίζονται σε περίπου 585.000 και ο πληθυσμός τους διευρύνεται κατά 46.000-87.000 με την εφαρμογή του ΣΕΔΕ ΙΙ, ενώ οι πρόσθετες δαπάνες για μετακινήσεις των νοικοκυριών λόγω εφαρμογής του ΣΕΔΕ ΙΙ αναμένεται να ανέλθουν σε 223-412 εκατ./έτος, εκ των οποίων 54-104 εκατ./έτος σχετίζονται με τις επιβαρύνσεις των μεταφορικά ευάλωτων.
Λίγο το κυβερνητικό σχέδιο
Πρόσφατα ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Κωστής Χατζηδάκης παρουσίασε μαζί με σχεδόν το μισό Υπουργικό Συμβούλιο τις παρεμβάσεις στο πλαίσιο του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου συνολικού προϋπολογισμού 4,7 δισ. (3,6 δισ. ενωσιακά κονδύλια+25% εθνική συμμετοχή). Σύμφωνα με τις πανηγυρικές δηλώσεις της κυβέρνησης, εκτιμάται γενικώς και αορίστως πως οι δυνητικά ωφελούμενοι θα ανέλθουν σε 1,5 εκατ. ενεργειακά και μεταφορικά ευάλωτα νοικοκυριά καθώς και 75.000 πολύ μικρές επιχειρήσεις - χωρίς να υπολογίζονται οι συμμετέχοντες ιδιώτες κυρίως του ενεργειακού και κατασκευαστικού τομέα.
Σε 24 μέτρα-δράσεις περιλαμβάνονται από ενεργειακές αναβαθμίσεις κατοικιών και εκσυγχρονισμός υποδομών και μέσων του τομέα των μεταφορών μέχρι και επιδόματα θέρμανσης και επιδοτήσεις ενοικίων για συγκεκριμένες ομάδες του πληθυσμού. Ωστόσο, δεν υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία, ξεκάθαροι προϋπολογισμοί ανά δράση. Αντιθέτως, αναμένεται να γίνει επεξεργασία για το αναγκαίο πλαίσιο, μελετώνται οι επιλεξιμότητες που κάποια στιγμή θα εξειδικευτούν, ενώ θα χρειαστούν και σχετικές θεσμικές παρεμβάσεις.
Στο σχέδιο, που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση έως τις 18 Ιουλίου, δεν έχουν κοστολογηθεί αναλυτικά οι 24 δράσεις. Αναφέρονται κάποια συνολικά ποσά ανά άξονα δράσεων και η ποσοστιαία κατανομή επί του συνολικού προϋπολογισμού:
- 60%-65% για δράσεις στον κτηριακό τομέα.
- 25%-30% για δράσεις στον τομέα των μεταφορών.
- 10%-15% για την άμεση εισοδηματική στήριξη - ήτοι επίδομα θέρμανσης για ευάλωτα νοικοκυριά που χρησιμοποιούν πετρέλαιο, φυσικό αέριο και υγραέριο και επιδότηση ενοικίου σε ευάλωτα νοικοκυριά, συμπεριλαμβανομένων 5.500 δημόσιων λειτουργών που εργάζονται εκτός έδρας.
Το υπό διαβούλευση σχέδιο είναι περισσότερο ένα φλύαρο ευχολόγιο παρά μια καλά δομημένη πρόταση και εστιάζει σε «παροχές» χωρίς μετρήσιμους στόχους, το κόστος των εργασιών ή των αγορών εξοπλισμών που θα χρηματοδοτηθούν, τα ποσοστά επιδότησης με βάση εισοδηματικά ή άλλα κριτήρια, τον τρόπο εμπλοκής ιδιωτών ή ακόμα και τραπεζών, δεδομένου δεν ότι μιλά για διάφορα χρηματοδοτικά εργαλεία και ριζικό μετασχηματισμό των προγραμμάτων «Εξοικονομώ» κ.λπ.
Πρόταση με τριπλάσιο προϋπολογισμό
Στην προαναφερθείσα μελέτη προτείνεται ένας συνδυασμός άμεσων και μακροπρόθεσμων μέτρων συνολικού κόστους από 11,9 έως 15,5 δισ. ευρώ με αξιοποίηση του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου καθώς και άλλων διαθέσιμων πόρων για την προστασία των ευάλωτων νοικοκυριών, συμβάλλοντας παράλληλα στην επίτευξη των κλιματικών στόχων. Αναφέρεται στην αξιοποίηση, εκτός του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου, και των επιπλέον εσόδων από τη δημοπράτηση των δικαιωμάτων εκπομπών του ΣΕΔΕ ΙΙ (2,75-6,34 δισ.), αλλά και τμήματος των εσόδων από τη δημοπράτηση των δικαιωμάτων του ΣΕΔΕ Ι (4,33 δισ.).
Είναι χαρακτηριστικό ότι προτείνεται για την άμεση ανακούφιση των ευάλωτων η καταβολή άμεσης εισοδηματικής στήριξης συνολικού ύψους 742 εκατ-1,42 δισ., που αντιστοιχεί σε 15,5%-29,7% του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου, όταν το σχέδιο της κυβέρνησης προβλέπει μερίδιο 10%-15% που χονδρικά ισοδυναμεί με 470-705 εκατ.
Παράλληλα, για τη μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση της ενεργειακής ευαλωτότητας επισημαίνει ότι μέτρα όπως η κοινωνική κατοικία, οι ήπιες ή ριζικές ανακαινίσεις, οι αντλίες θερμότητας και τα φωτοβολταϊκά (ατομικά ή μέσω ενεργειακών κοινοτήτων) σε συγκεκριμένους υποπληθυσμούς αναμένεται να ωφελήσουν 276-348 χιλιάδες νοικοκυριά με εκτιμώμενο συνολικό κόστος 6,8-8,4 δισ. Στον δε τομέα οδικών μεταφορών προτείνεται η επιδότηση χρονομίσθωσης ηλεκτρικών οχημάτων στην περιφέρεια και οι εκπτώσεις στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς στις μεγάλες πόλεις, που εκτιμάται πως θα κοστίσουν 1,18-1,28 δισ. και θα μετριάσουν τη μεταφορική ευαλωτότητα σε 262-282 χιλιάδες νοικοκυριά.
