Ενας χρόνος περίπου έχει περάσει από την έναρξη της διεθνούς ενεργειακής κρίσης και οι πολίτες της χώρας, αντί να βρίσκονται κάτω από ένα δίχτυ προστασίας, καλούνται να απαντήσουν σε κρίσιμα διλήμματα, του τύπου θέρμανση ή όχι φέτος τον χειμώνα, προσαρμογή ή μη προσαρμογή, επιβίωση ή εξόντωση.
Στο τελευταίο μας κείμενο (ΑΥΓΗ, Απρίλιος 2022) είχαμε αναδείξει τα εγγενή προβλήματα της ευρωπαϊκής αγοράς ενέργειας που ήρθαν στην επιφάνεια με το ξέσπασμα της διεθνούς κρίσης (αυξήσεις τιμών, πόλεμος). Επιπλέον, είχαμε δώσει έμφαση στα υπερκέρδη των εταιρειών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από συμβατικές μονάδες (λιγνιτικές και φυσικού αερίου) στην Ελλάδα, τα οποία προέρχονταν από την εκτίναξη της διαφοράς της χρηματιστηριακής χονδρικής τιμής (ΤΕΑ: Τιμή Εκκαθάρισης Αγοράς) και του πραγματικού κόστους παραγωγής.
Τι μεσολάβησε από τότε;
Από τον Απρίλιο μέχρι σήμερα έχει κορυφωθεί η συζήτηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο για τα μέτρα παρέμβασης στην ενεργειακή αγορά, χωρίς ωστόσο να έχει υπάρξει κάποια κοινή λύση για τα κράτη-μέλη. Επομένως, οι εθνικές κυβερνήσεις κλήθηκαν να παρέμβουν μεμονωμένα στο εσωτερικό τους για την άμβλυνση του ενεργειακού προβλήματος. Συγκεκριμένα, στη χώρα μας την αρχική αδράνεια ελεγκτικών και ρυθμιστικών μηχανισμών διαδέχτηκαν οι εξής δύο ενέργειες:
* Προσδιορισμός του μεγέθους των υπερκερδών από τους ηλεκτροπαραγωγούς μετά από σχετική μελέτη της ΡΑΕ. Η εν λόγω μελέτη προσδιόρισε τα υπερκέρδη των παραγωγών εξετάζοντας το διάστημα Οκτώβριος 2021-Μάρτιος 2022, συμψηφίζοντάς τα ωστόσο με εκπτώσεις που παρείχαν στους πελάτες τους με την ιδιότητα του προμηθευτή. Αξίζει να διευκρινίσουμε ότι οι παραγωγοί από συμβατικές μονάδες είναι τέσσερις. Ταυτόχρονα δραστηριοποιούνται και ως προμηθευτές με συνολικό μερίδιο αγοράς 84%. Το υπόλοιπο 16% της εγχώριας κατανάλωσης εκπροσωπείται από μικρότερους προμηθευτές, που όμως δεν συμμετέχουν στη συμβατική παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Επομένως, ο συμψηφισμός των δύο σαφώς διαχωρισμένων και διακριτών δραστηριοτήτων θεωρείται άστοχος.
* Εφαρμογή έκτακτων μέτρων στη χονδρική και στη λιανική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Σε αυτό το σκέλος θα εστιάσουμε την ανάλυσή μας.
Πιστή στη νεοφιλελεύθερη συνταγή…
Μετά την κοινωνική κατακραυγή και την πίεση που ασκήθηκε από τα κόμματα της αντιπολίτευσης και κοινωνικούς εταίρους η κυβέρνηση αναγκάστηκε να παρέμβει στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, παραμένοντας ωστόσο πιστή στη νεοφιλελεύθερη συνταγή. Ας εξειδικεύσουμε τη λογική των μέτρων:
* Παρέμβαση στη χονδρική: Από 8/7/2022 η κυβέρνηση εισήγαγε τον Προσωρινό Μηχανισμό Επιστροφής Μέρους Εσόδων Αγοράς Επόμενης Ημέρας (πλαφόν στους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας). Μέσω του μηχανισμού προβλέπεται ένα μέγιστο έσοδο από τη συμμετοχή στη χρηματιστηριακή αγορά ανά τεχνολογία παραγωγής (ΑΠΕ, μεγάλα υδροηλεκτρικά, λιγνίτης, φυσικό αέριο). Τα πρόσθετα έσοδα (όταν η ΤΕΑ ξεπερνά την τιμή του πλαφόν) καταλήγουν στο Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης (ΤΕΜ), μέσω του οποίου χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό οι επιδοτήσεις στα τιμολόγια των καταναλωτών.
* Παρέμβαση στη λιανική: Δυστυχώς το ένα βήμα προς τα εμπρός στη χονδρική έκρυβε δύο βήματα πίσω στη λιανική. Από τον περασμένο Ιούλιο η κυβέρνηση υποχρεώνει τους προμηθευτές ηλεκτρικής ενέργειας να ανακοινώνουν στο τέλος κάθε μήνα τη λιανική τιμή πώλησης του επόμενου μήνα. Η τιμή αυτή έρχεται να αντικαταστήσει υποχρεωτικά τα τιμολόγια με ρήτρα αναπροσαρμογής.
Το ερώτημα, όμως, που δημιουργείται είναι αν αυτό το μέτρο είναι προς το συμφέρον των καταναλωτών. Απαντάμε κατηγορηματικά: ΟΧΙ! Οι προμηθευτές, μέσα στο εύθραυστο διεθνές ενεργειακό τοπίο, δεν είναι διατεθειμένοι να αναλάβουν κανένα οικονομικό ρίσκο, ακόμα και για την τιμή του επόμενου μήνα. Επομένως, οι τιμές που ανακοινώνονται είναι υπερβολικά υψηλές και εκτός πραγματικότητας. Η κυβέρνηση, θέλοντας να εφαρμόσει «κοινωνική πολιτική», προσδιορίζει κάθε μήνα με βάση αυτές τις υψηλές τιμές το ποσό της επιδότησης για τους καταναλωτές. Συγκεκριμένα, για τον μήνα Σεπτέμβριο η κρατική επιδότηση που δόθηκε για οικιακούς καταναλωτές ήταν της τάξης των 0,639 ευρώ/kWh. Με τα τιμολόγια να κυμαίνονται σε τιμές από 0,718 έως 0,788 ευρώ/kWh, φτάνουμε σε ένα ποσοστό 83% μεσοσταθμικά, κατά το οποίο η κρατική επιδότηση απομειώνει την αρχική λιανική τιμή κάθε προμηθευτή.
Αξίζει να αναφέρουμε ότι τα ποσά που συλλέγονται μέσω του πλαφόν στη χονδρική κάθε μήνα δεν επαρκούν για να επιτευχθεί αυτή η υψηλή απομείωση της αρχικής λιανικής τιμής και ενισχύονται με πόρους του κρατικού προϋπολογισμού (350 εκατ. ευρώ για 8/2022, 800 εκατ. ευρώ για 9/2022 και 300 εκατ. ευρώ για 10/2022. Πηγή Εφ.Συν., Σεπτέμβριος 2022**). Χαρακτηριστικά υπολογίζεται ότι σε περίπτωση που διατηρούνταν τα τιμολόγια με ρήτρα αντί των ισχυόντων, μόνο για τους οικιακούς καταναλωτές η επιδότηση για τον Σεπτέμβριο θα ήταν κατά 44% μικρότερη.
Περιθώρια κέρδους παρόχων… Ας μιλήσουν οι αριθμοί
Σε αυτό το σημείο κρίναμε σκόπιμο να προχωρήσουμε σε μια πιο λεπτομερή τεχνική ανάλυση για τον προσδιορισμό του περιθωρίου κέρδους των προμηθευτών. Με αυτόν τον τρόπο θέλουμε να γίνει κατανοητό σε όλους πως η παρέμβαση στην αγορά, που επικαλείται η κυβέρνηση υπέρ των καταναλωτών, είναι ακόμα μία συνταγή αποτυχίας.
Έπειτα από ανάλυση των συναλλαγών που αφορούν τη χαμηλή τάση (οικιακούς και επαγγελματικούς καταναλωτές) στο Ελληνικό Χρηματιστήριο Ενέργειας (προημερήσια και ενδοημερήσιες αγορές1) και τα διαθέσιμα στοιχεία για τα λοιπά κόστη εκπροσώπησης μιας παροχής (λογαριασμοί προσαυξήσεων2, απώλειες δικτύου διανομής) μπορούμε με ασφάλεια να πούμε ότι το μεταβλητό κόστος εκπροσώπησης μια οικιακής παροχής κυμαίνεται στα 0,512 ευρώ/kWh για τον μήνα Σεπτέμβριο. (ίδια επεξεργασία, πηγή δεδομένων 1HEnex, 2ΑΔΜΗΕ).
Με βάση αυτά τα στοιχεία στον πίνακα 2 παρουσιάζεται το μεικτό περιθώριο κέρδους των 5 προμηθευτών με το μεγαλύτερο μερίδιο στην αγορά για την εκπροσώπηση ενός μέσου νοικοκυριού με μηνιαία κατανάλωση 300 kWh. Επίσης, για λόγους σύγκρισης, παρατίθεται και το μεικτό περιθώριο κέρδους για το κυμαινόμενο οικιακό τιμολόγιο με ρήτρα αναπροσαρμογής της ΔΕΗ που ίσχυε μέχρι τον Ιούλιο του 2022. Διαβάζοντας τον πίνακα, συμπεραίνουμε ότι το μεικτό περιθώριο κέρδους έχει εκτιναχθεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ΔΕΗ, που κατέχει και τη μερίδα του λέοντος στην αγορά. Για τον μήνα Σεπτέμβριο το ανακοινωμένο τιμολόγιο ήταν 37 φορές πιο κερδοφόρο από τα παλιά τιμολόγια με ρήτρα αναπροσαρμογής. Άραγε, πώς είναι δυνατόν ακόμα η κυβέρνηση να ισχυρίζεται ότι έχει ρυθμίσει με επιτυχία την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας;
Εξοδος από τον φαύλο κύκλο των υπερκερδών
Όλοι μπορούμε να συμφωνήσουμε πως το ζητούμενο από την όποια παρέμβαση στη χονδρική και στη λιανική αγορά είναι, αφενός, ο περιορισμός των κερδών των παραγωγών σε λογικά επίπεδα, αφετέρου, η ανακούφιση των καταναλωτών με τη μικρότερη δυνατή επιβάρυνση του κρατικού προϋπολογισμού.
Από την ανάλυση που προηγήθηκε καταλαβαίνει κανείς ότι τα κυμαινόμενα τιμολόγια με ρήτρα αναπροσαρμογής αφήνουν στον προμηθευτή ένα εύλογο κέρδος, εξαλείφοντας τον κίνδυνο ζημιών, αφού η ρήτρα αυξάνεται όσο αυξάνεται και το κόστος της χονδρικής ΤΕΑ. Εκ του αποτελέσματος ο τρόπος που η ρήτρα προωθήθηκε, εφαρμόστηκε και αποτυπώθηκε στους λογαριασμούς των περισσότερων προμηθευτών ήταν λανθασμένος και προκάλεσε δικαίως το κοινό αίσθημα. Γιατί, όμως, έγινε τόσος θόρυβος για τη ρήτρα και ζητήθηκε η κατάργησή της μετ’ επιτάσεως από την αντιπολίτευση λες και ήταν το μοναδικό κλειδί που θα ξεκλείδωνε το ενεργειακό πρόβλημα στη χώρα;
Η κοινωνία αυτή τη στιγμή δοκιμάζεται. Έχει έναν χειμώνα βουνό μπροστά της και μια κυβέρνηση να θριαμβολογεί ότι «μαζεύει» λεφτά από τους παραγωγούς, ενώ παράλληλα τα επιστρέφει με το παραπάνω στους προμηθευτές, που σε μεγάλο βαθμό είναι οι ίδιοι οι παραγωγοί.
Διαβάζοντας αυτό το κείμενο διαπιστώνει κανείς ξανά τα αδιέξοδα και τις αδικίες της νεοφιλελεύθερης λογικής. Οι πολίτες της χώρας οφείλουν να είναι ενημερωμένοι για τα τεκταινόμενα. Ακόμα και σε αυτό το εχθρικό περιβάλλον για τους πολλούς και ευάλωτους που επικρατεί στην Ελλάδα και διεθνώς υπάρχουν κινήσεις που μπορούν να ανακουφίσουν άμεσα. Θεωρούμε πως χρειάζεται μια στρατηγική επανεκκίνηση στον τομέα της ενέργειας. Στην κατεύθυνση αυτή προτείνουμε τις εξής παρεμβάσεις:
Να καταργηθεί άμεσα το τρέχον μοντέλο των ανακοινωμένων τιμών.
* Η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας (ΡΑΕ) οφείλει να εντείνει τις προσπάθειές της για την εφαρμογή ενός απολογιστικού μοντέλου τιμολόγησης με ισχύ από 1/11/2022. Σε αυτό μπορούν να περιλαμβάνονται όλα τα μεταβλητά κόστη των προμηθευτών και ένα περιθώριο κέρδους που να μην ξεπερνά τα 0,035 ευρώ/kWh. Ουσιαστικά πρόκειται για ένα πλαφόν στο κέρδος των προμηθευτών. Μία τέτοια ρύθμιση προστατεύει τους καταναλωτές χωρίς να απαιτούνται δυσανάλογες ενέσεις από κρατικούς πόρους και ταυτόχρονα δημιουργεί συνθήκες υγιούς ανταγωνισμού.
* Να επιστραφούν από τους προμηθευτές κέρδη μεγαλύτερα των 0,035 ευρώ/kWh που αφορούν συνολικά το τρίμηνο Αύγουστος-Οκτώβριος 2022 προς ενίσχυση του ΤΕΜ.
* Όπως επιβεβαιώνεται από τα οικονομικά αποτελέσματα των εταιρειών προμήθειας, κατά τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης η δραστηριότητά τους κατέγραψε σημαντικές ζημιές που οφείλονται εν μέρει στην εκτίναξη της χονδρικής τιμής ΤΕΑ, από την οποία επωφελήθηκαν οι παραγωγοί ηλεκτρικής ενέργειας. Επομένως, κρίνεται αναγκαίο να κατευθυνθεί στις επιχειρήσεις προμήθειας μέρος των εσόδων από τη φορολόγηση των υπερκερδών των παραγωγών. Μάλιστα, θα πρέπει να αναθεωρηθεί η μελέτη της ΡΑΕ καλύπτοντας μία διευρυμένη περίοδο αναφοράς (Ιούλιος 2021-Ιούλιος 2022), χωρίς να συμψηφίζονται οι εκπτώσεις στη λιανική. Έτσι όλοι οι προμηθευτές και όχι μόνο όσοι είναι ταυτόχρονα και παραγωγοί θα ανακουφιστούν από τις υψηλές ζημιές που κατέγραψαν, ειδικά το πρώτο εξάμηνο της κρίσης. Εξυπακούεται ότι το υπόλοιπο ποσό πρέπει να επιστραφεί στους καταναλωτές και στις επιχειρήσεις που για το διάστημα Ιούλιος 2021-Ιούλιος 2022 είχαν κυμαινόμενα τιμολόγια συνδεδεμένα με τη «φουσκωμένη» ΤΕΑ.
Αν δεν αποδεχθούμε όλοι ότι η ηλεκτρική ενέργεια αποτελεί κοινό αγαθό, βάσει της παραγωγής, της οικονομίας αλλά και των δικτύων επικοινωνίας, στο οποίο πρέπει να έχουν πρόσβαση όλοι, αν δεν δούμε το πρόβλημα της ενεργειακής κρίσης κατάματα, αν δεν ρυθμιστεί η αγορά ενέργειας με διαφάνεια και δικαιοσύνη, τότε η κυβέρνηση και τα συμφέροντα των ολιγαρχών της χώρας θα συνεχίζουν να μακροημερεύουν και η κοινωνία άβουλη και φοβισμένη θα οδηγηθεί στην παράνοια… Διότι παράνοια δεν είναι τίποτε άλλο από το να κάνεις το ίδιο πράγμα ξανά και ξανά και κάθε φορά να περιμένεις διαφορετικό αποτέλεσμα.
* Ο Ηλίας Γ. Πολίτης είναι ηλεκτρολόγος μηχανικός, εργαζόμενος στον τομέα της ενέργειας και ο Κωνσταντίνος Β. Χατζής είναι χημικός μηχανικός, εργαζόμενος στον τομέα της ενέργειας
** Πηγή: https://www.efsyn.gr/oikonomia/elliniki-oikonomia/359502_erhetai-koftis-stis-epidotiseis-reymatos
