Του Γιάννη Σιώτου
Οι περισσότεροι, όταν αναφέρονται στα κέρδη της Γερμανίας από την κρίση του ευρωπαϊκού Νότου, περιορίζονται στο να καταγράψουν τα κεφαλαιακά της οφέλη που προέρχονται από τις διαφορές των επιτοκίων με τα οποία η ίδια δανείζεται και με εκείνα που δανείζει τους υπερχρεωμένους νότιους εταίρους της. Ελάχιστοι έχουν επισημάνει ότι το μεγαλύτερο κέρδος της Γερμανίας από την κρίση του Νότου ήταν ότι με τον τρόπο αυτό κατάφερε να λύσει με τη μέγιστη δυνατή ασφάλεια και με το μικρότερο εφικτό κόστος το τεράστιο πρόβλημα της έλλειψης εργατικού και επιστημονικού δυναμικού.
Αν το καλοσκεφτεί κανείς, πρόκειται για μία μορφή «εμπορίας ανθρώπων», με τις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου να εξάγουν σε «ανταγωνιστικές τιμές» στις χώρες του Βορρά, οι οποίες με τον τρόπο αυτό λύνουν σχετικά φθηνά το... πρόβλημά τους.
Πολλοί αναλυτές είχαν επισημάνει στο παρελθόν ότι οι ελλείψεις σε εξειδικευμένους εργαζόμενους ήταν το μεγαλύτερο πρόβλημα το οποίο θα έπρεπε να αντιμετωπίσει άμεσα η Γερμανία προκειμένου να εξακολουθήσει να έχει τον ηγετικό της ρόλο στην παγκόσμια οικονομία. Μάλιστα, μελέτες ανέφεραν ότι μέχρι το 2020 η δυναμική γερμανική οικονομία θα βιώσει την έλλειψη ενός εκατομμυρίου εργαζομένων ειδικευμένων στους τομείς τής επιστήμης, της μηχανικής, των μαθηματικών και της τεχνολογίας. Εκτιμάται, μάλιστα, με βάση τη σημερινή δημογραφική εξέλιξη, ότι μέχρι το 2030 οι κενές θέσεις εργασίας θα φτάσουν τα 4 εκατατομμύρια.
Και η κρίση έδωσε τη λύση, καθώς πυροδότησε μια εισροή εξειδικευμένων μεταναστών από τις χώρες του Νότου, οι οποίες βιώνουν την πιο μαζική φυγή νέων επιστημόνων από το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτή η απότομη άνοδος της μετανάστευσης προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη έκπληξη, με δεδομένη τη φήμη της Γερμανίας ως μια χώρα που δεν είναι ιδιαίτερα φιλόξενη στους μετανάστες (το οποίο συνόψισε η Μέρκελ στο σχόλιο της το 2010, ότι η πολυπολιτισμικότητα έχει «εντελώς αποτύχει»). Ίσως αυτό ερμηνεύει ως ένα βαθμό και τις καταγγελίες για στυγνή εκμετάλλευση των μεταναστών από τις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου.
Στον γερμανικό Τύπο έχουν καταγραφεί περιπτώσεις εργαζομένων, που τα συμβόλαια τα οποία υπογράφουν στις νέες εργασίες τούς «δένουν» με τους εργοδότες τους για όσο διάστημα διαρκούν, αφού σε περίπτωση που θέλουν να τα «σπάσουν» θα κληθούν να πληρώσουν υπέρογκες αποζημιώσεις. Τέτοιες περιπτώσεις συμβαίνουν πολύ συχνά σύμφωνα με τον γραμματέα του συνδικάτου παροχής υπηρεσιών Ver.di, ο οποίος έχει χειριστεί πάνω από 100 ανάλογες υποθέσεις ξένων μισθωτών από Ισπανία, Ελλάδα ή Πορτογαλία. «Αυτό σημαίνει ότι θα έχουν χρέη ανάμεσα στα 6.600 μέχρι 10.000 ευρώ στη χειρότερη περίπτωση. Με τον τρόπο αυτό, εξαρτώνται de facto από τον εργοδότη τους υπό την απειλή χρεών και μάλιστα υπέρογκων». Πρόκειται για συμβόλαια εντελώς αδιαφανή, που παγιδεύουν τους εργαζόμενους με δραματικές επιπτώσεις. Γιατί πολλοί θα ήθελαν να αλλάξουν θέση εργασίας από τη στιγμή που η πληρωμή είναι κάκιστη». Τέτοιου είδους πρακτικές, μάλιστα, παραπέμπουν σε ένα παρελθόν που όλοι θέλουν να το ξεχάσουν, καθώς συνδέεται με τη βίαιη «εισαγωγή» εργαζομένων.
Η ψυχρή λογική των αριθμών προσδίδει ανατριχιαστικές διαστάσεις, τόσο για το μέγεθος του προβλήματος των υπερχρεωμένων του Νότου, όσο και τα οφέλη της Γερμανίας. Στη Γερμανία πήγαν από την Ισπανία κατά το 2012 29.000 άνθρωποι, 45% περισσότεροι σε σχέση με το 2011, από την Ελλάδα 34.000, μια αύξηση της τάξης του 43%, που μεταφράζεται σε 10.000 περισσότερους μετανάστες (2011, 24.000). Ίδια ποσοστιαία αύξηση παρουσιάζει και ο αριθμός των νέων μεταναστών από την Πορτογαλία, ενώ 42.000 άνθρωποι μετανάστευσαν προς τη Γερμανία από την Ιταλία (+40%).
Αν το καλοσκεφτούμε, οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου βρίσκονται αντιμέτωπες με μια ιδιότυπη ανθρωπιστική κρίση, η οποία μπορεί να ερμηνευτεί με όρους ανάλογους με εκείνους του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, όπου τα ελλείμματα των τρεχουσών συναλλαγών των χωρών του ευρωπαϊκού Νότου ήταν τα πλεονάσματα των χωρών του ευρωπαϊκού Βορρά και κυρίως της Γερμανίας. Η διαφορά είναι ότι, ενώ στη μία περίπτωση μιλάμε για ευρώ, στην άλλη το μέτρο είναι ανθρώπινες ψυχές και μάλιστα νέες. Κι αν στην περίπτωση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών κάποια στιγμή το έλλειμμα μπορεί να ισοσκελιστεί, στην περίπτωση των ανθρώπων θα παραμείνει για δεκαετίες ολόκληρες σε βάρος των υπερχρεωμένων, με ό,τι αυτό σημαίνει τόσο για τις κοινωνίες όσο και για την αναπτυξιακή τους προσπάθεια.
Ίσως και αυτός να είναι ο λόγος που οι επίσημες στατιστικές είτε είναι ανύπαρκτες είτε νεφελώδεις. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, όπου περισσότεροι από ένας στους δύο νέους είναι άνεργοι, η απάντηση της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής πως δεν διαθέτει στοιχεία για τις ροές μετανάστευσης των Ελλήνων πολιτών στο εξωτερικό είναι ενδεικτική της στάσης της ελληνικής πολιτείας. Η καταγραφή εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται μερικώς με στοιχεία όπως αυτά της Στατιστικής Υπηρεσίας της Γερμανίας, που αναφέρουν πως το 2013 29.130 Έλληνες εγγράφηκαν στο μητρώο αλλοδαπών της χώρας. Από αυτούς, οι 16.252 ήταν μεταξύ 20 και 45 ετών. Στοιχεία για τη φυγή των Ελλήνων επιστημόνων συγκεντρώνουν επαγγελματικοί σύλλογοι, όπως ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών, σύμφωνα με τον οποίο σχεδόν 6.000 γιατροί μετανάστευσαν από το 2009 έως και το 2013. H ίδια ανοδική πορεία καταγράφεται και το α΄ εξάμηνο του 2014, καθώς ήδη έχουν εκδοθεί μόνο από τον Iατρικό Σύλλογο Aθηνών 830 πιστοποιητικά για το εξωτερικό. Φυσικά, όλοι αυτοί δεν κατέληξαν στη Γερμανία, αλλά ένα μεγάλο ποσοστό από αυτούς παρέχει τις υπηρεσίες του στη χώρα της κυρίας Μέρκελ.
Στην Πορτογαλία, οι νέοι μεταξύ 20 και 40 ετών που εγκατέλειψαν τη χώρα από το 2010, μόνιμα ή προσωρινά, είναι τόσοι όσος ο πληθυσμός της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της, του Πόρτο. Κάθε χρόνο, 100.000 ειδικευμένοι επαγγελματίες αφήνουν την Πορτογαλία, ανταποκρινόμενοι στην έκκληση του πρωθυπουργού Πέδρο Πάσος Κοέλιο προς τους ανέργους της χώρας του να μετακομίσουν στο εξωτερικό. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στα τέλη του 2013 από το Ανώτατο Συμβούλιο Επιστημονικών Ερευνών (CSIC) αναφέρει πως «είναι πιο πιθανό ότι συνολικά ο αριθμός των Ισπανών μεταναστών αγγίζει τους 700.000 μεταξύ 2008 και 2012, από τους 225.000 που εκτιμάται από επίσημες πηγές». Στην περίπτωση της Ιταλίας, σύμφωνα με στοιχεία του Aire, του μητρώου Ιταλών πολιτών που ζουν στο εξωτερικό, καταγράφηκαν 94.000 Ιταλοί μετανάστες το 2013, μια αύξηση της τάξης του 19,2% σε σύγκριση με το 2012. Οι μισοί από αυτούς είναι νέοι, με ηλικία κάτω των 40 ετών.
