Η Ελένη Βαρίκα, ομότιμη καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας και Σπουδών Φύλου στο πανεπιστήμιο Paris 8, άφησε τον μάταιο τούτο κόσμο στις 9 Ιανουαρίου 2026 στο Παρίσι. Βαριά η απώλεια και θερμά συλλυπητήρια στον σύντροφό της Μικαέλ Λεβί.
Πρωτοπόρο και πλούσιο το έργο που μας κληροδοτεί. Φεμινιστική θεωρία, φεμινιστικό κίνημα, η γενεαλογία του παρία, αποικιοκρατία, προέλευση του ρατσισμού, το ζήτημα του αποκλεισμού στη νεωτερικότητα είναι ορισμένα από τα πεδία έρευνάς της.
Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία της «Η εξέγερση των κυριών. Η γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα, 1833-1907», εκδ. Κατάρτι, 1996 (πλέον από τις εκδ. Παπαζήση). Πρόκειται για τη διατριβή της το 1987, έργο αναφοράς. Επίσης, «Με διαφορετικό πρόσωπο: φύλο, διαφορά και οικουμενικότητα», Κατάρτι, 2000 (συλλογή άρθρων της, εξαντλημένο), «Για μια πολιτική γραμματική του φύλου», Πλέθρον, 2009, «Οι απόβλητοι του κόσμου. Μορφές του Παρία», Πλέθρον, 2013.
***
Συμμετείχε στην Κίνηση για την Απελευθέρωση των Γυναικών, της πρώτης αυτόνομης ομάδας γυναικών στην Αθήνα (η ομάδα αυτή ξεκινά το 1975 και σβήνει προς το τέλος της δεκαετίας του 1970) και, επίσης, υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Εκδοτικής Ομάδας Γυναικών. Το βιβλίο «Η εξέγερση αρχίζει από παλιά», 1981, (ανθολόγηση-μετάφραση-σχόλια: Ελένη Βαρίκα - Κωστούλα Σκλαβενίτη) επηρέασε και πολλές άλλες κατοπινές εργασίες για τα ζητήματα του γυναικείου κινήματος.
Όσοι και όσες τη γνώριζαν τη θυμούνται ως αιώνια έφηβη, πάντα με τη ζωντάνια και το γέλιο που τη συνόδευε ακόμα και στα τελευταία δύσκολα χρόνια. Άνθρωπος γενναιόδωρος, ευγενής, όχι επηρμένος, πολιτικό ον, αγωνίστρια, πάντοτε απέναντι στις κοινοτοπίες, τα αυτονόητα, τον διδακτισμό. Υπήρξε πρότυπο και ενέπνευσε με το παράδειγμά της νεότερες γενιές για να συνεχίσουν το δύσκολο έργο της έρευνας αλλά και της πολιτικής αφύπνισης και παρέμβασης, μακριά από στείρους ακαδημαϊσμούς. Αξιοθαύμαστο είναι το πώς περνά με ευκολία από την ιστορία, τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, την πολιτική θεωρία, το θέατρο (είχε μεταφράσει Μπέκετ «Περιμένοντας τον Γκοντό» το 1970). Ο αναγνώστης/τρια χαίρεται να διαβάζει τα κείμενά της καθώς κάθε φορά ανακαλύπτει στοιχεία που δεν είχε σκεφτεί. Στην ανάγνωση ανοίγονται δρόμοι, δρόμοι αφύπνισης που επωάζουν την πολιτική πράξη. Ελάχιστοι έχουν αυτή την ικανότητα που προϋποθέτει βαθιά γνώση πολλών και διαφορετικών γνωστικών πεδίων.
Το έργο της καινοτόμο, δημιουργικό, πολυεπίπεδο, κριτικό. Η σχολή της Φραγκφούρτης παρούσα στις αναλύσεις. Θέτει συνεχώς ερωτήματα, μακριά από δίπολα, με κυρίαρχο στοιχείο τη στόχευση στην απελευθέρωση των ατόμων που βάλλονται, που δεν έχουν φωνή, που είναι αόρατα, άτομα-παρίες, ανεξαρτήτως φύλου, φυλής, χρώματος, σεξουαλικού προσανατολισμού. Διεισδύει σε ιστορίες άγνωστες για να φωτίσει τα καταπιεσμένα και ανελεύθερα άτομα, τα καταδικασμένα στο περιθώριο της κοινωνίας. Αποανθρωποποίηση, ιμπεριαλισμός, μιλιταρισμός, η σκέψη της Ρόζας Λούξεμπουργκ, της Χάνα Άρεντ, πολιτικών φιλοσόφων του Διαφωτισμού αλλά και των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων διαπερνούν το έργο της. Εντυπωσιάζεται όποιος/α ανατρέξει στα ευρετήρια ονομάτων των βιβλίων της.
Γράφει: «[…] Να παραμερίσουμε, όχι τα δεδομένα αλλά τη δύναμη του αυτόδηλου που μας ασκούν· […] και τα οποία, αφού μετατραπούν σε θετικά δεδομένα, επιβάλλονται στην ανθρώπινη συνείδηση σαν κάτι αυτονόητο […] να ξανασκεφτούμε και να αποκαλύψουμε ό,τι είναι κρυμμένο κάτω από το αυτονόητο μιας διαδικασίας, μιας θεωρίας, μιας έννοιας - κρυμμένο όχι με την έννοια της συνωμοσίας αλλά με την έννοια αυτού που έχει κατασταλεί ή απωθήσαμε, διότι δεν έχει πια νόημα και δεν εναρμονίζεται με τη λογική του τετελεσμένου γεγονότος. Η μελέτη της ιστορικότητας του φύλου ριζώνει ακριβώς στην αναθύμηση όσων λησμονήθηκαν ή θεωρήθηκαν λυμένα στο πλαίσιο της λογικής των τετελεσμένων γεγονότων». («Για μια πολιτική γραμματική του φύλου», σελ. 84-85).
Σε μία διάλεξή της, το 2017, με θέμα «Ρατσισμός και Αυτοκρατορία: Ξεχασμένες γενεαλογίες του φασισμού και του ναζισμού στην Ευρώπη» που είχαν συνδιοργανώσει το Πανοπτικόν και οι Ακυβέρνητες Πολιτείες, ξεκινούσε την ομιλία της με το εξής: «Έμαθα πάρα πολλά πράγματα γι’ αυτά που έχω κάνει και μου δίνει θάρρος». Ελάχιστοι θα έλεγαν κάτι τέτοιο… Σε αυτή την εκδήλωση (διαθέσιμη στο youtube), η Ελ. Βαρίκα ανατέμνει το φαινόμενο της ανόδου της ακροδεξιάς, του ρατσισμού και του φασισμού στην Ευρώπη. «Το άχθος της εποχής μας» κατά Χάνα Άρεντ, που μας θυμίζει, είναι επίκαιρο όσο ποτέ.
Επίσης, από τις δημόσιες εκδηλώσεις και θέσεις σε φλέγοντα ζητήματα, ξεχωρίζουμε τη συζήτηση για την απαγόρευση της μαντίλας στα γαλλικά σχολεία. Είχε γίνει μεγάλη κουβέντα τότε, Μάρτιος 2004. Με την αφορμή εκείνη προσκαλείται (Ιούνιος 2004) από το Τμήμα ΙΑΚΑ στον Βόλο σε συζήτηση με θέμα «Φύλο, θρησκεία και πολιτική: με αφορμή τη “μαντίλα” στη Γαλλία». Όπως περιγράφεται, η Βαρίκα συμμετείχε με πάθος στη συζήτηση.
Στις 28/7/2013 γράφει στα «Ενθέματα» της ΑΥΓΗΣ ένα σημείωμα με αφορμή τη δικαίωση της Κωνσταντίνας Κούνεβα. «Είναι πράγματι ελπιδοφόρο ότι, σε μια ατμόσφαιρα όπου η λέξη “δικαιοσύνη” ηχεί σαν κακόγουστο και απειλητικό αστείο στ’ αυτιά των καθημερινά αυξανόμενων συμπολιτών μας που γνωρίζουν την οργουελική μοίρα των unpersons, με τη συναίνεση ή αδιαφορία ενός μέρους της κοινωνίας, βρέθηκε ένα δικαστήριο που είχε το θάρρος να λάβει αυτή την απόφαση […]» και καταλήγει: «Αυτό περιμένουμε από μια εφημερίδα σαν την Αυγή. Να μας θυμίζει ό,τι, κάθε φορά, χρειάζεται να βγάλουμε από το αρχείο και να το επαναφέρουμε στην ημερήσια διάταξη, να το “επανορθώσουμε”: την τιμωρία των υπευθύνων μιας δολοφονικής απόπειρας που συντάραξε την ελληνική και διεθνή κοινή γνώμη».
Υπό το φως των σημερινών συνθηκών, 13 χρόνια μετά από τότε που γράφτηκε το σημείωμα εκείνο, θα μπορούσε να πει κανείς ότι πλέον η πλειονότητα των ανθρώπων αυτού του κράτους βρίσκονται σε δυστοπική συνθήκη και περιμένουν να μην είναι η λέξη «δικαιοσύνη» ένα κακόγουστο αστείο.
* Σημείωση: Ο τίτλος είναι η εισαγωγή της εξαιρετικής μελέτης της «Οι απόβλητοι του κόσμου. Μορφές του Παρία».
