Λαύριο. Ένας τόπος σημαδεμένος από την Ιστορία. Ένας τόπος που γνώρισε την άνθηση της Βιομηχανικής Επανάστασης και την παρακμή της σύγχρονης αποβιομηχάνισης και των συσσιτίων τη δεκαετία του ’90. Στην είσοδο της πόλης, πριν ξεκινήσει η λεωφόρος με τους φοίνικες, στα δεξιά βρίσκεται η είσοδος του Τεχνολογικού Πολιτιστικού Πάρκου του Λαυρίου στο οποίο κάνει «κουμάντο» μόνο το Δημόσιο, δηλαδή η Σύγκλητος του ΕΜΠ, γι’ αυτό και γίνονται «θαύματα». Τελευταίο «θαύμα» του δημόσιου πανεπιστημίου, που τόσο λοιδορείται από την κυβέρνηση Μητσοτάκη, είναι η δημιουργία ενός Μουσείου Μεταλλείας-Μεταλλουργίας, του πρώτου στην Ελλάδα, και μάλιστα προμοτάροντας τον εαυτό του, καθώς βρίσκεται εκεί αμετακίνητο ως μεταλλουργείο της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων από το 1870. Στο ίδιο κτήριο, κάτω από την ομπρέλα του ΕΜΠ, και το ταξινομημένο αρχείο της εταιρείας. Το μουσείο θα είναι επισκέψιμο από το 2025 -εν αναμονή της δημοπράτησης για τη λειτουργία της έκθεσης-, ενώ το αρχείο είναι πλήρως διατηρημένο, ταξινομημένο και ανοιχτό σε όποιον επιθυμεί και διαδικτυακά να βρει πληροφορίες για τη Γαλλική Εταιρεία Μεταλλείων του Λαυρίου ή για τον παππού του που εργαζόταν εκεί την περίοδο του Μεσοπολέμου…
Η ΑΥΓΗ της Κυριακής ξεναγήθηκε στο νέο μουσείο και στο αρχείο μαζί με δεκάδες κατοίκους του Λαυρίου, κάποιοι από τους οποίους ήταν εργαζόμενοι στα μεταλλεία ή συγγενείς εργαζομένων. Ξεναγός, ο Γιώργος Δερμάτης, επιμελητής και θεματοφύλακας των εκθεμάτων, ο οποίος, ξεδιπλώνοντας τις ιστορίες των μηχανών, ιστορεί την εξέλιξη της τεχνολογίας από τη Βιομηχανική Επανάσταση έως σήμερα. Μέσα σε ενάμιση χρόνο έβγαλε από την αφάνεια πολλών δεκαετιών, από τη σκουριά και την ακινησία 17 μηχανές, που σήμερα λειτουργούν κανονικά στο μηχανουργείο, το οποίο χρονολογείται από το 1870. Πρόκειται για το μεγαλύτερο μηχανουργείο της χώρας που έχει σωθεί, το μεγαλύτερο που υπήρξε ποτέ στην Ελλάδα και αποτυπώνει τη βιομηχανική εξέλιξη της πόλης του Λαυρίου, της κοινωνίας των εργατών, των διεκδικήσεων και των κατακτήσεών τους, της μεγάλης γαλλικής αποικίας που στήθηκε εδώ στα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι και την περίοδο της αποβιομηχάνισης τη δεκαετία του ’90. Το τελευταίο «παράθυρο» του μουσείου θα είναι το «μετά» της αποβιομηχάνισης, το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου, η έρευνα, η καινοτομία, το ΕΜΠ και τα εργαστήριά του, η νέα ταυτότητα που συνεχίζει να είναι τεχνολογική.
Η Ιστορία αφηγείται
Το Μουσείο Μεταλλείας-Μεταλλουργίας είναι μουσείο του εαυτού του· αυτούσιος ο χώρος του μηχανουργείου όπως ήταν τον περασμένο αιώνα. Σε άλλες αίθουσες αποτυπώνονται επιμέρους τομείς της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων: επιχειρήσεις, τεχνολογία, εργαζόμενοι, το γεωλογικό παρελθόν, η σχέση με την αρχαιότητα, η πόλη, η ανάπτυξή της και οι εργατικοί οικισμοί.
Το μηχανουργείο, που πλέον είναι μουσείο, αρχίζει να χτίζεται το 1872, η ανέγερσή του ολοκληρώνεται το 1875, ενώ συνεχίζονται επάλληλες επεκτάσεις μέχρι το 1895. Η λειτουργία του σταμάτησε το 1992. Σώζεται ακέραιο, όπως και οι 17 μηχανές του: από τον πρώτο τόρνο που κατασκευάστηκε στο ίδιο το μηχανουργείο του Λαυρίου το 1895 έως και την τελευταία σοβιετική μηχανή -φρέζα- που αγοράστηκε το 1980. Καθαρό το αποτύπωμα της εξέλιξης της τεχνολογίας των μηχανών και της μηχανοποιίας για έναν ολόκληρο αιώνα. Εικόνες από το παρελθόν, χωρίς να είναι στατικές, «αγκαλιάζουν» τον επισκέπτη. Συναντάμε μηχανές από πολλές χώρες (Γαλλία, Βέλγιο, Σοβιετική Ένωση, Γερμανία, Ιταλία, Αγγλία), όπως και σύγχρονες εργαλειομηχανές. Όπως εξηγεί ο επιμελητής των μηχανών Γ. Δερμάτης, «στόχος του μουσείου είναι να έρθουν οι άνθρωποι κοντά στις εργαλειομηχανές, να τις δουν και να τις επεξεργαστούν, να τις ακουμπήσουν όταν δεν είναι σε λειτουργία για να ανιχνεύσουν τη σχέση ανθρώπων-μηχανής με την ελπίδα η τέχνη της μηχανουργίας, που σε λίγα χρόνια θα γίνει αρχείο, να συντηρηθεί έστω ως χόμπι».
Το μηχανουργείο αποκαταστάθηκε λειτουργικά και επισκευάστηκε χρησιμοποιώντας τις ίδιες τις μηχανές του, χωρίς να χρειαστεί κάποια εξωτερική εργολαβία. Η αρχή έγινε από έναν τόρνο και με αυτόν επισκεύασαν και τις υπόλοιπες 16 μηχανές που βρίσκονται στο μουσείο. Σήμερα είναι σε λειτουργία το παλιό κομμάτι του μηχανουργείου, το οποίο κινεί ένας κεντρικός, αθόρυβος ηλεκτροκινητήρας. Οι καινούργιες εργαλειομηχανές κάνουν πολύ θόρυβο. Άλλη μια διαφορά της εξέλιξης…
Οταν το 1876 άρχισε να λειτουργεί το εργοστάσιο, η επιλογή της ατμομηχανής ήταν μονόδρομος και αυτή έδινε την κίνηση. Εδώ και ενάμιση αιώνα η ατμομηχανή βρίσκεται αμετακίνητη σε αυτή τη θέση. Αργότερα, το 1905, όταν υπήρχε ηλεκτρική ισχύς και έγινε ο ηλεκτρικός σταθμός, η λειτουργία της ατμομηχανής θεωρήθηκε ασύμφορη και έτσι τοποθετήθηκε ηλεκτροκινητήρας της Siemens, ο οποίος λειτουργεί έως σήμερα, δίνοντας κίνηση στις μηχανές του μουσείου. Η παλιότερη μηχανή είναι του 1875, γαλλικής κατασκευής, όταν ο Πύργος του Άιφελ δεν υπήρχε καν, όταν ο Εμίλ Ζολά δεν είχε γράψει ακόμη τη «Νανά». Από το 1905 αυτή η μηχανή παρέμεινε παροπλισμένη, αποσυρμένη και εγκαταλειμμένη σε έναν διάδρομο, μέχρι που πριν από έναν χρόνο την ανέσυραν και της έδωσαν ζωή. Παραδίπλα είναι το Radial, ένα τρυπάνι μεγάλου μεγέθους.
Αλμα στον χρόνο: 1885 αναγράφεται σε μια μηχανή-πλάνη. 1895 γράφει μια ταμπέλα σε έναν τόρνο που κατασκευάστηκε μέσα στο ίδιο το μηχανουργείο. Εκεί παραμένει από τότε και του δίνουν κίνηση σήμερα μέσω τροχαλιών. Πεταμένο στη φρύξη, ανακατεμένο με αρσενικό, βρέθηκε ένα τρυπάνι, το οποίο χρονολογείται από το 1900, επισκευάστηκε και τέθηκε σε λειτουργία για τις ανάγκες του μουσείου.
Περνάμε στην περίοδο του Μεσοπολέμου και παρατηρούμε έναν τόρνο κατασκευής της Filotation που λειτουργούσε έως το ’80. Αυτός βρέθηκε σε ένα «βουνό» από γρέζια παροπλισμένος από την περίοδο εκείνη και, αφού καθαρίστηκε, εκτίθεται στο μουσείο. Το συγκεκριμένο εργαλείο παρέχει όλες τις τεχνικές λύσεις ενός σύγχρονου τόρνου, αλλά σε πρωτόγονη μορφή. Η επόμενη μηχανή είναι του 1950, μετά την Κατοχή. Τόρνος προέλευσης Ιταλίας. Και τέλος, δεκαετία του 1980, μια μηχανή σοβιετικής προέλευσης που κάνει τα πάντα γιατί τα όρια της μηχανουργίας, όπως λέει ο ξεναγός, είναι η φαντασία του μηχανουργού και όχι οι μηχανές.
«Εδώ μπορεί να βλέπετε μηχανήματα, αλλά ανάμεσά τους βρέθηκαν γενιές πολλές. Παιδιά που ξεκινούσαν στα 15 τους, μόλις τέλειωναν το Δημοτικό και εξελίσσονταν σε μηχανικούς ή στο ανώτατο επίπεδο του μεταλλουργού» επισημαίνει ο Κωνσταντίνος Παπαθανασίου, ο μόνος μηχανικός εν ζωή. Ένα τέτοιο παιδί είναι και ο σημερινός 90χρονος Μανώλης Μαρκουλής, ο οποίος δούλεψε 40 χρόνια στα μεταλλεία. «Πήγα ως μαθητής, μετά ως βοηθός, ως μάστορας και ως εργοδηγός μηχανουργός στην Πλάκα Καμάριζα. Υπεύθυνος συντήρησης για όλες τις εγκαταστάσεις: καμίνια, φρύξη, μεταλλεία. Έπιασα δουλειά στην εταιρεία στα 15 μου χρόνια μετά την Κατοχή και από εδώ συνταξιοδοτήθηκα όταν έκλεισε η επιχείρηση. Εδώ τώρα, μπροστά στις μηχανές, βλέπω καρέ-καρέ όλη μου τη ζωή από την αρχή. Σαν να ξεκινάμε το μεροκάματο. Συγκινητικό… Δεν θα ξεχάσω ποτέ τη στιγμή που μου είπαν να έρθω στην εταιρεία.
Εγώ έμενα στα Σαντορινέικα στο Λαύριο… Περπάτησα με τα πόδια μέχρι εδώ. Ο δρόμος ήταν γεμάτος από πλήθος κόσμου που έσερνε τις αρβύλες του, που είχαν προκαδούρες (καρφιά). Άκουγα ένα γκραπ-γκραπ. Τετρακόσιοι εργάτες με τις αρβύλες περπατούσαν στον δρόμο για να μπουν στις στοές. Ο ήχος αυτός με συγκλόνισε. Ήθελα να γίνω ένας από αυτούς. Δουλεύαμε οκτάωρο. Αν, όμως, υπήρχε δουλειά, δεν φεύγαμε… Άκουγα ότι υπήρχαν κάποιοι εργάτες που για να πάρουν άδεια εκβίαζαν πίνοντας αρσενικό… Όταν έκλεισαν τα μεταλλεία, αισθάνθηκα λύπη απέραντη» εξομολογείται ο κ. Μανώλης, που αισθάνεται σαν να είναι δικός του ο τόπος αυτός. Τότε δούλευαν 35 άτομα στο μηχανουργείο, μικρότεροι και μεγαλύτεροι… Η μνήμη ξυπνά.
Ο παλιός ηλεκτρικός συναντά τις start-up
Παρών στη ξενάγηση και ο Νίκος Μπελαβίλας, καθηγητής ΕΜΠ και υπεύθυνος του Μουσείου Μεταλλείας και Μεταλλουργίας Λαυρίου και του Ιστορικού Αρχείου της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων. Μπορεί το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο να μετράει 30 χρόνια πετυχημένης ζωής και παρέμβασης στην πόλη του Λαυρίου, όμως η δημιουργία του μουσείου ξεκίνησε το 2015 με χρηματοδότηση της Περιφέρειας Αττικής (με τη Ρένα Δούρου επικεφαλής) και την εποπτεία του τότε υπουργείου Πολιτισμού (Αριστείδης Μπαλτάς και Νίκος Ξυδάκης). Η χρηματοδότηση του εγχειρήματος από την Περιφέρεια Αττικής συνεχίζεται έως και σήμερα αδιάλειπτα και έτσι ολοκληρώθηκαν τα οικοδομικά έργα, η επισκευή του κτηρίου, η συντήρησή του και η αναστήλωσή του, όπως και η συντήρηση του τρομερού πλούτου των αρχειακών συλλογών, των ιστορικών μηχανών και του εξοπλισμού του μηχανουργείου. «Το ΕΜΠ γονάτισε αναζητώντας χρηματοδότηση. Το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο χρηματοδοτήθηκε αμιγώς από ευρωπαϊκά κονδύλια στην εκκίνησή του και έτσι αναστηλώθηκαν 12 κτήρια. Σήμερα βρίσκεται σε εξέλιξη το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα “Δαίδαλος” για την αναστήλωση του παλιού ηλεκτρικού σταθμού του 1905. Τα χρήματα του αρχείου και του μουσείου, εκτός από την περιφέρεια, προέρχονται και από μικρές δωρεές του Κέντρου Ανθρωπιστικών Σπουδών για το “ψηφιακό Λαύριο” και τη χρηματοδότηση από τον εφοπλιστή Μαρτίνο…» μας εξηγεί ο Ν. Μπελαβίλας.
Στον χώρο του Τεχνολογικού Πολιτιστικού Πάρκου στο Λαύριο είναι εγκατεστημένες σήμερα 12 καινοτόμες νέες επιχειρήσεις (start-up) υψηλής τεχνολογίας, που τις «τρέχουν» φοιτητές του ΕΜΠ. Δεύτερος πυλώνας είναι η αμιγώς εκπαιδευτική και ερευνητική δραστηριότητα του ΕΜΠ, τα μεταπτυχιακά προγράμματα και σεμινάρια και οι συνέργειες με τα ξένα πανεπιστήμια. Ο τρίτος πόλος είναι πολιτιστικός: το μουσείο, οι συναυλίες και τα γυρίσματα πολλών κινηματογραφικών ταινιών που δίνουν έσοδα από την ενοικίαση. «Μονομετοχική η εταιρεία μας: η Σύγκλητος του ΕΜΠ, η μόνη που κάνει κουμάντο» το δηκτικό σχόλιο του Ν. Μπελαβίλα.
Αρχειοθετημένο και δημόσιο όλο το αρχείο της Γαλλικής Εταιρείας
Σώθηκε από τις λάσπες. Ήταν πεταμένο σε υπόγεια, αποθήκες, κατεστραμμένο, λασπωμένο, διασπαρμένο σε εφτά σημεία του εργοστασίου μέχρι τη διετία 1994-1996. Μετά άρχισαν να καταφθάνουν σαν να «επαναπατρίζονταν» κομμάτια του αρχείου από τους κατοίκους του Λαυρίου. Μια μεγάλη συλλογή από την Καμάριζα, άλλη από την εταιρεία μελετών που είχε διασώσει αρχεία. Συγκεντρώθηκαν όλα τα σπαράγματα του αρχείου που υπήρχαν γύρω-γύρω. Σώθηκαν από τις λάσπες, από τη λεηλασία, από την αφάνεια και τη λήθη. Συγκεντρώθηκαν σε ασφαλή χώρο. Με το πέρασμα του χρόνου βρέθηκαν χρηματοδότες -οι ίδιες πηγές με το Μουσείο Μεταλλείας και Μεταλλουργίας- και από το 2021 ξεκίνησαν η οργάνωση, η καταλογοποίηση σε δημόσια θέα, ανοιχτή στο Διαδίκτυο. Πρόκειται για 770.000 τεκμήρια που βρίσκονται πλέον στο αρχείο της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου.
Τι μπορεί να βρει κάποιος σε αυτό; Πλούσιο υλικό εγγράφων που χαρτογραφούν τη δομή του προσωπικού της εταιρείας, την οικονομία της πόλης, φωτογραφίες, σχέδια και χάρτες. Όλα τα πρακτικά των συνεδριάσεων της διοίκησης της εταιρείας, την αλληλογραφία που αφορά τα σχέδιά της, ισολογισμούς, προϋπολογισμούς, τεκμήρια των εργατικών κατοικιών του «Κυπριανού», βιβλία μισθοδοσίας και ονομαστικούς καταλόγους των εργαζομένων, τεκμήρια για το Ταμείο Αλληλοβοήθειας, γνωματεύσεις ατυχημάτων, ασθενειών, παροχής στέγης, απολύσεις, βιβλία για τα μεταλλεύματα και τις εξορύξεις, εμπορική αλληλογραφία, αρχειακό υλικό για εισαγωγές και εξαγωγές πρώτων υλών, αλλά και κατάστιχα για τη Φιλαρμονική «Ευτέρπη», τον Σύλλογο Εργατών και Τεχνιτών Μεταλλωρύχων Λαυρίου… Εδώ, λοιπόν, κρύβονται όλη η ιστορία του Λαυρίου και ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της βιομηχανικής ιστορίας της χώρας.
Το αρχείο είναι πλήρες. Διασώθηκε ποσοστό μεγαλύτερο του 95%. Είναι καταλογοποιημένο το 50% και σύντομα θα είναι προσβάσιμο διαδικτυακά στο ευρύ κοινό και στην εκπαιδευτική κοινότητα μέσω του Προγράμματος «Ψηφιακό Λαύριο», που ξεκίνησε τον περασμένο Απρίλιο. Ταξινομήθηκε το σύνολο των βιβλίων της εταιρείας, που μας δίνουν πλήρη εικόνα της λειτουργίας της εταιρείας του Λαυρίου και όλων των μονάδων που λειτούργησαν: 852 κιβώτια ταξινομημένου υλικού, 4.460 φάκελοι. Η γλώσσα του μεγαλύτερου μέρους του υλικού είναι η γαλλική και ακολουθείται από αρχειακά έγγραφα και βιβλία στα ελληνικά, ενώ άλλες γλώσσες, όπως η αγγλική και η γερμανική, συνδέονται με μικρότερο αριθμό τεκμηρίων. «Οπότε όποιος αποφασίσει να ασχοληθεί με το αρχείο της εταιρείας θα έχει μια πλήρη εικόνα» είπε με βεβαιότητα η ιστορικός Ελένη Κυραμαργιού, που μας ξενάγησε στο αρχείο της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρίου.
