Οι τριήμεροι εορτασμοί στα τέλη Οκτωβρίου έχουν διαχρονικά στη Θεσσαλονίκη τον δικό τους συμβολισμό. Για το συντηρητικό σύστημα της πόλης οι εορτασμοί, όπως η γιορτή του Αγίου Δημητρίου στις 26 Οκτωβρίου και η στρατιωτική παρέλαση στις 28 Οκτωβρίου, αποτελούν σημαντικές στιγμές. Κάθε χρόνο αυτές τις μέρες πραγματοποιούνται συναντήσεις, συνεστιάσεις, ενώ στη Θεσσαλονίκη ανεβαίνει η πολιτική και πολιτειακή ηγεσία της χώρας για τη στρατιωτική παρέλαση.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα για τη σημασία που δίνεται στους εν λόγω εορτασμούς αποτελεί ο Οκτώβριος του 2020, όταν εν μέσω πανδημίας η κυβέρνηση Μητσοτάκη επέτρεψε να πραγματοποιηθούν κανονικά οι θρησκευτικές λειτουργίες στις 26 Οκτωβρίου. Λίγες ημέρες αργότερα το δεύτερο κύμα της πανδημίας έκανε την εμφάνισή του, με τη Θεσσαλονίκη και άλλες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας να πληρώνουν βαρύ τίμημα με χιλιάδες νεκρούς και με τα δημόσια νοσοκομεία να καταρρέουν.
Φέτος είναι η πρώτη φορά που οι εορτασμοί θα γίνουν χωρίς την παρουσία του μητροπολίτη Άνθιμου. Η παραίτησή του τον περασμένο Αύγουστο και η επικείμενη επίσημη αντικατάστασή του σηματοδοτούν το τέλος μιας μακράς περιόδου συντηρητισμού και σκοταδισμού.
Η «αγία τριάδα» της Θεσσαλονίκης
Ο Άνθιμος αποτέλεσε το τρίτο μέλος της τοπικής ηγεσίας της Θεσσαλονίκης, η οποία αποτελούνταν από τον πρώην δήμαρχο Βασίλη Παπαγεωργόπουλο, τον πρώην νομάρχη Παναγιώτη Ψωμιάδη και τον ίδιο. Οι τρεις άνδρες διεκδικούσαν, ο καθένας από τη θέση του, να έχουν τον πρώτο ρόλο στη διαμόρφωση της ατζέντας της πόλης.
Το πολιτικό τέλος του Βασίλη Παπαγεωργόπουλου, μέσω των φυλακών, και του Παναγιώτη Ψωμιάδη, μέσω των δικαστικών αιθουσών, είναι ευρέως γνωστό. Χρειάστηκε να περάσουν αρκετά χρόνια για να φτάσει και η ώρα της παραίτησης του Άνθιμου, για λόγους υγείας και λόγω της μεγάλης του ηλικίας.
Μητροπολίτης ή πολιτικός;
Εύκολα θα έλεγε κανείς ότι ένας δήμαρχος ή ένας νομάρχης έχει κάθε δικαίωμα να θέλει να επιβάλει τη δική του ατζέντα σε τοπικό επίπεδο. Γιατί όμως ένας μητροπολίτης να μάχεται για ακριβώς το ίδιο; Είναι πολλές οι περιπτώσεις μητροπολιτών της χώρας που υπερέβαιναν το στενό πλαίσιο του θεσμικού και θρησκευτικού τους ρόλου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι παρεμβάσεις του από την κυριακάτικη θεία λειτουργία για ζητήματα εξωτερικής πολιτικής της χώρας, όπως τα θέματα με την Τουρκία ή τη Βόρεια Μακεδονία. Ο απερχόμενος μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Άνθιμος έχει απασχολήσει την κοινή γνώμη της χώρας για τις ξενοφοβικές και ρατσιστικές του δηλώσεις. Οι δημόσιες αντιπαραθέσεις του με τον πρώην δήμαρχο Γιάννη Μπουτάρη αλλά και η ένθερμη υποδοχή του επικεφαλής της εγκληματικής οργάνωσης της Χρυσής Αυγής Νίκου Μιχαλολιάκου στο γραφείο του ξεχωρίζουν ανάμεσα στις δεκάδες δηλώσεις του Άνθιμου με ρατσιστικό, ομοφοβικό και αντικομμουνιστικό χαρακτήρα.
Μπορεί το συντηρητικό μπλοκ της Θεσσαλονίκης να άκουγε με ευχαρίστηση τις δηλώσεις του Άνθιμου, είτε γιατί συμφωνούσε μαζί τους είτε γιατί το ίδιο φαινόταν έτη φωτός δημοκρατικότερο μπροστά του, ωστόσο μεγάλο μέρος των ορθόδοξων πιστών της Θεσσαλονίκης είχε εδώ και χρόνια πάρει αποστάσεις από τις λογικές του τέως μητροπολίτη. Αυτή η δυσαρέσκεια, όμως, δεν μπόρεσε ποτέ να διαμορφώσει ένα κύμα αμφισβήτησής του.
Ο νέος μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Φιλόθεος
Οι προοδευτικοί και δημοκρατικοί πολίτες της Θεσσαλονίκης δέχτηκαν την είδηση της παραίτησης του Άνθιμου μάλλον με ανακούφιση, ενώ αναμένουν από τον νέο μητροπολίτη Φιλόθεο να αφήσει μια για πάντα πίσω τις σκοταδιστικές αντιλήψεις που εδώ και χρόνια κατοικούν στην έδρα της Ιεράς Μητρόπολης Θεσσαλονίκης στην οδό Μητροπόλεως.
Στην πρώτη του συνέντευξη στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο νέος μητροπολίτης, ερωτώμενος αν η παρουσία του θα σηματοδοτήσει μια νέα σχέση της Εκκλησίας με την πόλη, απάντησε μεταξύ άλλων: «Ασφαλώς ο καθένας αξιοποιεί τα χαρίσματά του, αυτά που του έχει προσφέρει ο Θεός, τις δυνατότητές του, τον προσωπικό του χαρακτήρα. Ελπίζω και προσεύχομαι ο Θεός να ευλογήσει αυτήν τη νέα προσπάθεια (...)».
Μιλούν στην ΑΥΓΗ
Νοσταλγός της «Ελλάδος Ελλήνων Χριστιανών»
Τριαντάφυλλος Μηταφίδης, πρώην βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. και μέλος του Συνδέσμου Φυλακισθέντων-Εξορισθέντων Αντιστασιακών (ΣΦΕΑ 1967-1974)
Αν ο «μακαριστός» αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος Παρασκευαΐδης ψευδόμενος δήλωνε ότι «δεν ήξερα ότι γίνονταν βασανιστήρια, ότι υπήρχε ΕΑΤ-ΕΣΑ», ότι «στον κύκλο μου δεν είχα ακούσει τέτοια πράγματα, δεν άκουγα ξένους σταθμούς, εκ των υστέρων τα έμαθα. Θα πει κανείς ότι ήμουν βαθιά νυχτωμένος. Μπορεί γιατί εγώ τότε σπούδαζα», ο τέως μητροπολίτης Άνθιμος δεν έπαψε να νοσταλγεί και να υμνολογεί την επτάχρονη τυραννία 43 χρόνια μετά την αποφράδα 21/4/1967, απαντώντας σε επικριτικά σχόλια του Γιάννη Μπουτάρη τον Νοέμβριο του 2010, αφού κατά τη «Δεξιά του Κυρίου» ήταν τότε που «οι εκπαιδευτικοί εδίδασκαν στην εκπαίδευση, οι εφοριακοί εδούλευαν για το Δημόσιο και οι πολίτες εκρατούσαν τα τρανταχτά σε αξία χαρτονομίσματα της δραχμής με υπογραφή “Ο υπουργός Νικ. Μακαρέζος”! Ήταν η εποχή της πιο ισχυρής οικονομίας της Ελλάδος».
Ο αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος, η πλειονότητα των ιεραρχών, οι εκπρόσωποι των πατριαρχείων, πολλοί καθηγητές των θεολογικών σχολών, οι παραθρησκευτικές οργανώσεις και τα έντυπά τους -τυπώνονταν στα τυπογραφεία του στρατού- ταυτίστηκαν και στήριξαν τη Χούντα.
Αξια αναφοράς είναι η αντιδικτατορική στάση μελών της Εκκλησίας που τίμησαν με τους αγώνες τους τις χριστιανικές αρχές τους, όπως ο Νίκος Ψαρουδάκης, πρόεδρος της Χριστιανικής Δημοκρατίας, και ο «παπάς του λαού του Θεού», ο πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Πυρουνάκης.
Ο Άνθιμος αποτέλεσε μέρος του εθνοθρησκευτικού κατεστημένου της πόλης, την οποία οδήγησε στην εθνική περιχαράκωση και προσέβαλε την πολυπολιτισμική της ιστορία.
Παραβίαζε τα όρια αναφορικά με τον ρόλο και τα καθήκοντά του
Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας
Η 19ετής θητεία του Άνθιμου, πρώην μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, χαρακτηρίστηκε από συντηρητισμό και λογικές άσκησης εξουσίας. Η εξουσία αυτή και ασκήθηκε σε ένα θολό τοπίο, όπου ο ρόλος του ιεράρχη και του πολιτικού συγχέονταν με επιμέλεια. Θα μπορούσε κανείς να σταχυολογήσει τα παρακάτω κατά τη διάρκεια της θητείας του:
* Η παρέμβασή του κατά της υποψηφιότητας Μπουτάρη στις δημοτικές εκλογές του 2010 αποτέλεσε κραυγαλέο παράδειγμα ανάμειξης στην πολιτική. Το τελικό εκλογικό αποτέλεσμα λειτούργησε ευεργετικά στην αποφυγή τέτοιων παρεμβάσεων έκτοτε.
* Η δημόσια αντίθεσή του στα Φεστιβάλ Υπερηφάνειας που διοργανώθηκαν υπό την αιγίδα του Δήμου Θεσσαλονίκης (Ιούνιος 2015), και μάλιστα με τις αγρυπνίες που έγιναν στη Μητρόπολη, θα μείνουν στη συλλογική μνήμη της πόλης για το ομοφοβικό κρεσέντο που ενορχήστρωσε ο ίδιος ο Άνθιμος στην πόλη.
* Με το θράσος του ποινικά ανέλεγκτου, ο μητροπολίτης κάλεσε από άμβωνος (Αύγουστος 2011) τους πιστούς να πάνε «να τα κάνουν γυαλιά καρφιά» στο Δημοτικό Διαμέρισμα Μελίτης της Φλώρινας στην περίπτωση που εκδοθεί άδεια για τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό ο οποίος θα εξέπεμπε στα σλαβομακεδονικά. Παρόμοια κηρύγματα μίσους αναφέρονταν κατά των προσφύγων-μεταναστών, κυρίως των μουσουλμάνων (Φεβρουάριος 2016).
* Η υπόθεση των βιασμών στο Παπάφειο Ορφανοτροφείο (2012) μέσα από τη μη διερεύνηση τυχόν ευθυνών του μητροπολίτη-προέδρου του ιδρύματος ανέδειξε τις σχέσεις του Άνθιμου με τη Δικαιοσύνη και γενικότερα το ακαταδίωκτο των ιεραρχών σε τέτοια θέματα (φωτεινή εξαίρεση, οι καταδικαστικές αποφάσεις κατά του μητροπολίτη Καλαβρύτων Αμβρόσιου για λόγο μίσους, 2019).
* Τέλος, σε αντίστιξη με τα παραπάνω, θα πρέπει να αναφερθεί η σταθερή τροφοδοσία των συσσιτίων της πόλης κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης και μάλιστα χωρίς να αποκλείονται πρόσφυγες που προσέτρεχαν για βοήθεια εκεί. Ίσως η εξαίρεση αυτή τονίζει τον κανόνα που είναι συνυφασμένος με τη στάση του Άνθιμου ως μισαλλόδοξου, εθνικιστή, ρατσιστή και ομοφοβικού.
Σταθερά, κατά την άσκηση της ελευθερίας της έκφρασης, του διέφευγε ότι, πρώτον, παραβίαζε τα όρια αναφορικά με τον ρόλο και τα καθήκοντα του ιεράρχη και δεύτερον, ότι αγνοούσε τους κανόνες που θέτει ένα συντεταγμένο Κράτος Δικαίου ως προς την ελευθερία της έκφρασης και την εκφορά λόγου μίσους. Με την ευχή ότι ο διάδοχος του Άνθιμου, ο μητροπολίτης Φιλόθεος, θα γυρίσει σελίδα, διατηρώντας ουσιαστική σχέση με τα διδάγματα της χριστιανικής αγάπης.
