Ρεπορτάζ: ΜΑΡΙΑ ΚΑΛΥΒΙΩΤΟΥ
Ο μητρικός θηλασμός είναι αποτέλεσμα βιολογικού προγραμματισμού ή δικαίωμα; Πώς στο πλαίσιο αυτής της ιδιαίτερης σχέσης μεταξύ της μητέρας και του βρέφους μπορεί να ελλοχεύει ο καταναγκασμός και η νομιμοποίηση της ανδρικής κυριαρχίας, μέσω της φυσικοποίησης των κοινωνικών σχέσεων; Μήπως και η βρεφική διατροφή εγγράφεται σε σχέσεις εξουσίας;
Επιχειρώντας να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, παρατηρούμε ότι ο θηλασμός υπόκειται σε κανόνες και αξίες, αποτελεί αντικείμενο αναπαραστάσεων και πρακτικών, θεμελιώνει κοινωνικές σχέσεις και θεσμούς. Στους περισσότερους πολιτισμούς ο θηλασμός είναι πράγματι φορέας πολλών συμβολισμών καθώς το γάλα είναι η μοναδική τροφή που παράγεται από το ανθρώπινο σώμα. Το μητρικό γάλα συχνά χρησιμοποιείται προκειμένου να καθοριστεί η σημασία και το βάρος της μητρογραμμικής ή πατρογραμμικής καταγωγής.
Με αφορμή τον πανελλαδικό ταυτόχρονο δημόσιο θηλασμό, που διοργάνωσε το Πανελλήνιο Δίκτυο Εθελοντικών Ομάδων Μητρικού Θηλασμού και Μητρότητας, στο πλαίσιο της Εβδομάδας Μητρικού Θηλασμού, μιλάμε για τον μητρικό θηλασμό ως φορέα συμβολισμών στο επίπεδο των έμφυλων σχέσεων εξουσίας.
Δοξασίες για το μητρικό γάλα
Όπως εξηγούν ο Ευάγγελος Καραμανές και η Ανθούλα Μπάκολη, ο θηλασμός στην Αφρική θεωρείται σύμβολο της μητέρας, τροφού και προέρχεται από ένα μητρικό αρχέτυπο, το οποίο συνδέει το υγρό στοιχείο με μια πρωταρχική γονιμότητα. Οι Baruya της Νέας Γουϊνέας, τους οποίους μελέτησε ο Μ. Godelier, πιστεύουν ότι το μητρικό γάλα προέρχεται από το σπέρμα των ανδρών. Οι Iqwaye οι οποίοι ανήκουν στην ίδια πολιτισμική ενότητα με τους Baruya, πιστεύουν ότι το μητρικό γάλα είναι προϊόν του νωτιαίου μυελού, από τον οποίο παράγεται και το ανδρικό σπέρμα. Όμως ο νωτιαίος μυελός παράγεται από τα οστά, τα οποία, όπως και ο σκελετός των παιδιών, φτιάχνονται από το ανδρικό σπέρμα. Σε τελική ανάλυση, το μητρικό γάλα είναι μια ουσία που προέρχεται από τους άνδρες, πράγμα που -μεταξύ άλλων- τεκμηριώνει την ανωτερότητά τους απέναντι στις γυναίκες, παρατηρεί ο Godelier.
Ο θηλασμός στην Ελλάδα
Στον ελληνικό χώρο η σχολαστική μέριμνα των ανθρώπων για την εξασφάλιση του μητρικού γάλακτος, απόρροια της συνειδητοποίησης ότι ήταν απαραίτητο για την επιβίωση και την σωστή ανάπτυξη του βρέφους, καταγράφεται στη λαογραφική κληρονομιά του τόπου. Το δικαίωμα στον μητρικό θηλασμό συγκαταλέγεται στα ατομικά δικαιώματα, αλλά αποτελεί και συνταγματικά κατοχυρωμένη αρχή τόσο για τη μητέρα όσο και για το βρέφος. Μάλιστα, το κράτος έχει την υποχρέωση να διαφαλίζει το σεβασμό της επιθυμίας της μητέρας και του βρέφους για θηλασμό, συμπεριλαμβανομένου του θηλασμού σε δημόσιο χώρο. Η μητέρα, ως φορέας και αποδέκτης του δικαιώματος στον μητρικό θηλασμό, υποχρεούται από το Σύνταγμα, μέσα στο πλαίσιο του δικαιώματος αυτοδιάθεσής της, να λαμβάνει τις αποφάσεις που είναι απαραίτητες για τη βέλτιστη σωματική, ψυχική και διανοητική ανάπτυξη του παιδιού. Η μητέρα ασκεί το δικαίωμά της στον μητρικό θηλασμό ως εξειδίκευση του δικαιώματος ανατροφής, με γνώμονα το συμφέρον του παιδιού.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, παλαιότερα, οικονομικά εύπορες οικογένειες εξασφάλιζαν το γάλα των παιδιών προσλαμβάνοντας βυζάχτρες. Σύμφωνα με την Valerie Fildes, η ανάθεση βρεφών σε τροφούς οφείλεται εν μέρει και στην πεποίθηση ότι οι γυναίκες που θήλαζαν δεν έπρεπε να έχουν σεξουαλική επαφή, κάτι το οποίο έθετε υπό αμφισβήτηση το πρωταρχικό συζυγικό δικαίωμα των ανδρών πάνω στα σώματα των γυναικών. Στα μέσα του 18ου αιώνα, ο Ζαν Ζακ Ρουσσώ, προπαγανδίζοντας την ιδέα του μητρικού θηλασμού, επιτέθηκε στους αριστοκράτες για την επιλογή τους να προσλαμβάνουν τροφούς, θέτοντας στο επίκεντρο του σπιτιού τη θηλάζουσα μητέρα και το παιδί, τους οποίους προστατεύει με τη δύναμη του ο πατέρας(!).
Όταν ο σύζυγος λέει όχι
Στο ίδιο μήκος κύματος, η Mary Wollstonecraft υποστήριζε ότι η απόφαση μιας γυναίκας να μη θηλάσει ήταν μερικές φορές το προϊόν μισογυνικού εξαναγκασμού: «Υπάρχουν πολλοί σύζυγοι που στερούνται πατρικού αισθήματος και αγάπης και που, κατά την περίοδο του πρώτου αναβρασμού της ηδονής, αρνούνται να αφήσουν τις συζύγους τους να θηλάζουν τα παιδιά τους", έγραφε χαρακτηριστικά.
Δεδομένων των προαναφερθέντων, σε ένα από τα ιδρυτικά κείμενα του σύγχρονου φεμινισμού, το «Υπεράσπιση των Δικαιωμάτων της Γυναίκας», αναφέρεται ότι μια γυναίκα θα πρέπει να θηλάσει το παιδί της, όχι επειδή είναι βιολογικά προγραμματισμένη, ούτε γιατί έτσι θα αποδείξει την πολιτική της αρετή, αλλά επειδή έχει το δικαίωμα να το πράξει. Σε άρθρο δημοσιευμένο από την Παιδιατρική Εταιρεία Κύπρου, διαβάζουμε ότι κατά τη γαλλική επανάσταση υπογραμμίστηκε η αξία του θηλασμού ανάμεσα στην ισότητα και την αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση. Η άρνηση του θηλασμού χαρακτηρίσθηκε ως ένδειξη αριστοκρατίας και κατ' επέκταση παρακμής.
Μητρότητα - φυλακή;
Οι φεμινίστριες του «πρώτου κύματος» αποδέχονταν την ταύτιση της γυναικείας ιδιότητας με τα οικιακά καθήκοντα και «προσέγγιζαν την ισότητα από τη σκοπιά του φυσικού τους προορισμού», όπως σημειώνει ο Παπαταξιάρχης. Θεωρούσαν, δηλαδή, ότι η εξύψωση του φύλου τους μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω και εν ονόματι της μητρότητας, εξηγεί η Βασιλική Ζαμάνη. Αντιθέτως, οι φεμινίστριες του «δεύτερου κύματος», εμπνευσμένες από τη Σιμόν ντε Μπωβουάρ, έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στους περιορισμούς που επιβάλλουν οι αναπαραγωγικές λειτουργίες στις γυναίκες. Εκείνες, έβλεπαν στη μητρότητα, όχι μια πηγή δύναμης, αλλά μια φυλακή και μιλούσαν για τον καταναγκασμό που η βιολογική αναπαραγωγή αντιπροσωπεύει για τις γυναίκες.
Όπως έγραφε ο Μπουρντιέ, το 1999, η ανδρική κυριαρχία νομιμοποιείται μέσα από τη φυσικοποίηση των κοινωνικών ταξινομήσεων. Πάνω στα ανθρώπινα σώματα προβάλλονται νοήματα και ταξινομήσεις που δεν είναι βιολογικές, αλλά κοινωνικές, δηλαδή αντιπροσωπεύουν την εκάστοτε κυρίαρχη νοοτροπία. Η περιγραφή του θηλασμού σαν ένα τέλειου παραδείγματος προσφοράς και ζήτησης, η εμμονή στη βέλτιστη ανάπτυξη του παιδιού και βέβαια η καταγγελία της αντικειμενοποίησης των γυναικείων σωμάτων, τα οποία αναπαρίστανται ως πόροι, δανείζονται εικόνες από τη γλώσσα της ελεύθερης αγοράς και της κατανάλωσης.
Η ιδέα ότι η μοναδική βοήθεια που μπορούν να περιμένουν οι μητέρες έχει τη μορφή αλληλοϋποστήριξης που περιορίζεται σε ιδιωτικούς χώρους και ανταλλάσσεται σε προσωπική βάση συνέβαλε στην απόκρυψη του δημόσιου χαρακτήρα της μητρότητας. Έτσι, το κοινωνικο-πολιτικό ανάγεται σε προσωπικό και η συλλογικότητα συγκροτείται στη βάση της αντίστασης των ατόμων απέναντι στην κοινωνία.
Τονίζοντας ότι η βρεφική διατροφή εγγράφεται πάντοτε σε σχέσεις εξουσίας και περιγράφοντας τα δίκτυα εξουσίας με τα οποία η βρεφική διατροφή εμπλέκεται, η Ντόνα Χάραγουει γράφει: «Η μορφή της εργασίας, οι χρήσεις της γης, η συγκέντρωση του κεφαλαίου, οι τρέχουσες ταξικές ανακατατάξεις μπορεί να επιδρούν περισσότερο στη ροή του μητρικού γάλακτος από ότι η εταιρική ηθική της Nestle στις αγορές του τυποποιημένου γάλακτος στον τρίτο κόσμο».
