Η γενική αντίληψη της έννοιας της αστάθειας σε παγκόσμιο επίπεδο ήταν και είναι συνυφασμένη με συγκεκριμένες περιοχές του πλανήτη. Για παράδειγμα, παλαιότερα, στην περίοδο κλιμάκωσης του Ψυχρού Πολέμου, η Ασία είχε την… «τύχη» να κρατά αυτό τον ρόλο. Αλλά παράλληλα, καθ’ όλη τη διάρκεια εκείνης της περιόδου -και πολύ περισσότερο σήμερα- η Μέση Ανατολή είναι εκείνη που δημιουργεί τους περισσότερους σχετικούς συνειρμούς.
Ο γνωστός άξονας που έχει ως «αφετηρία» του τη χρόνια αραβο-ισραηλινή διένεξη και φτάνει έως τον Περσικό και το πετρέλαιό του, έως τον σημερινό πόλεμο ΗΠΑ-Ιράν, τη Συρία και το Ιράκ σχετικά πρόσφατα.
Όμως, μερικές χιλιάδες χιλιόμετρα μακρύτερα, στα νοτιοδυτικά της καυτής μεσανατολικής ζώνης, μια σιωπηλή και οπωσδήποτε πολύ μικρότερης τηλεοπτικής θεαματικότητας, κρίση, επιταχύνεται τελευταία και σύντομα μπορεί να γίνει απρόβλεπτα επικίνδυνη.
Σε όλη την υποσαχάρια Αφρική -το Σαχέλ, όπως είναι διαφορετικά γνωστό- ένα σύνθετο πλέγμα δράσης τζιχαντιστών, αυτονομιστών, στρατιωτικών πραξικοπημάτων και γεωπολιτικών ανακατατάξεων διαμορφώνει, με επιταχυνόμενες στροφές, ένα περιφερειακό μπρα ντε φερ δράσης-αντίδρασης που θυμίζει όλο και περισσότερο το «τοπίο» της Μέσης Ανατολής.
Οι ραγδαίες εξελίξεις της περασμένης εβδομάδας στο Μάλι έχουν εντείνει την ανησυχία. Πέρασαν όμως απαρατήρητες από τα ραντάρ των μέσων ενημέρωσης που είναι μόνιμα στραμμένα στον Περσικό... και στο πετρέλαιό του.
Ποιοτική διαφοροποίηση
Μαχητές που συνδέονται με την Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM), την κύρια τζιχαντιστική οργάνωση της χώρας, όχι μόνο εντατικοποίησαν τις επιθέσεις τους αλλά άρχισαν να λειτουργούν σε ανώτερο επίπεδο συντονισμού με άλλες οργανώσεις, ενώ οι ανανεωμένες πολιτικές διακηρύξεις της υποδηλώνουν σημαντική ποιοτική διαφοροποίηση και στρατηγική αλλαγή.
Σημεία ελέγχου των τζιχαντιστών έχουν εμφανιστεί κατά μήκος βασικών οδικών αξόνων που οδηγούν στην πρωτεύουσα Μπαμάκο ενώ άλλες ομάδες έχουν καταλάβει πόλεις στον βορρά και απευθύνουν εκκλήσεις για πανεθνική εξέγερση και επιβολή του νόμου της Σαρία.
Αυτό που έμοιαζε έως χθες με ξεχασμένο αντάρτικο ή με «αγροτική εξέγερση» -κατά τη βολική, επίσημη αφήγηση- έχει πάρει πλέον τη μορφή μια δυναμικής εκστρατείας για την κατάληψη της εξουσίας. Θυμίζει τη σαρωτική προέλαση των Ταλιμπάν προς την Καμπούλ, τον Αύγουστο του 2021, με φόντο τη χαοτική φυγή των αμερικανικών δυνάμεων.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει δραματικά στις 25 Απριλίου. Ταυτόχρονες επιθέσεις από τζιχαντιστές μαχητές και αυτονομιστές Τουαρέγκ έδειξαν πώς το ετερογενές αντάρτικο του Μάλι ήταν ήδη ικανό να πλήξει θανάσιμα την καρδιά της -πλέον πρόσφατης- στρατιωτικής χούντας, του στρατηγού Άσιμι Γκόιτα, η οποία κυβερνά τη δυτικοαφρικανική χώρα από τον Μάιο 2021.
Οι αντάρτες σκότωσαν τον υπουργό Άμυνας, κατέλαβαν στρατιωτικές βάσεις και πόλεις στο βόρειο Μάλι, στις παρυφές της Σαχάρας, και ανακοίνωσαν ότι επιβάλουν πλήρη αποκλεισμό στο Μπαμάκο.
Ανθιστάμενη με μένος σε όλες τις ξένες στρατιωτικές επεμβάσεις που ξεδιπλώθηκαν στη χώρα με πρόσχημα την εξάλειψη του τζιχαντισμού από το 2013, από γαλλικά, αμερικανικά, και ρωσικά στρατεύματα, η JNIM μαζί με άλλες παρατάξεις που ευθυγραμμίζονται με το Ισλαμικό Κράτος, έχουν σημειώσει σημαντικά εδαφικά κέρδη στην ευρύτερη περιοχή.
Οι ομάδες έχουν επεκτείνει την παρουσία τους στις γειτονικές χώρες, στον Νίγηρα και στην Μπουρκίνα Φάσο, και έχουν επίσης συνδεθεί με ισλαμιστές μαχητές στη βόρεια Νιγηρία. Η «εμβέλειά» τους εκτείνεται πλέον σε μια ακτίνα δράσης και παρουσίας 3.000 χιλιομέτρων (!) από το δυτικό Μάλι κοντά στη Σενεγάλη, και μέσω Νιγηρίας, έως το Τσαντ. Μια απόσταση που είναι περίπου ίση με εκείνη Βρυξελλών-Βηρυτού!
Χρυσός, ουράνιο, λίθιο στο φόντο
Φυσικά, μόνον άσχετη με τους πλούσιους πόρους της περιοχής δεν είναι αυτή η παρουσία - όπως προφανώς δεν ήταν και όλων των ξένων που προσπάθησαν από το 2013 να καταπνίξουν το τζιχαντιστικό κίνημα στο Σαχέλ. Οι μεγάλες εξορυκτικές δραστηριότητες χρυσού, λιθίου και ουρανίου βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής πολλών «ενδιαφερομένων» -νεόκοπων και μη- καθώς το στοίχημα της ενεργειακής μετάβασης έχει αναδείξει τους πόρους αυτής της κατηγορίας σε «πετρέλαιο» της νέας εποχής.
«Η τρομοκρατία στο Σαχέλ δεν είναι μόνο μια περιφερειακή, δραματική πραγματικότητα. Οι αυξανόμενοι δεσμοί μεταξύ των τοπικών ομάδων κι εκείνων πέρα από την Αφρική, την καθιστούν μια αυξανόμενη παγκόσμια απειλή», είχε πει ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες τον περασμένο Νοέμβριο.
Σε ένα τέτοιο γκρίζο φόντο, η εύθραυστη εξουσία της χούντας του Μάλι βρίσκεται υπό απειλητική πίεση. Η ηγεσία της επιμένει ότι η κατάσταση είναι υπό έλεγχο. Αλλά πίσω από τις προσπάθειες καθησυχασμού κρύβεται η ανησυχητική πραγματικότητα: Οι συντονισμένες επιθέσεις τζιχαντιστών-αυτονομιστών έχουν αποκαλύψει σοβαρά τρωτά σημεία στο εσωτερικό του καθεστώτος· όχι μόνο σε ό,τι έχει να κάνει με τη φανερή αδυναμία του να αποκρούσει το αντάρτικο αλλά και με την πιθανότητα ύπαρξης πυρήνων συμπάθειας, ακόμη και εντός των ίδιων των ενόπλων δυνάμεων.
Οι έρευνες που ξεκίνησε η χούντα για πιθανή «συνεργασία» στρατιωτικών και ανταρτών υποδηλώνει βαθύτερη θεσμική ανεπάρκεια ή ακόμη και διάβρωση. Αυτό που εκτυλίσσεται σήμερα στο Μάλι δεν αποτελεί μια μεμονωμένη κρίση, λένε οι αναλυτές. Είναι το πρελούδιο ενός ευρύτερου μετασχηματισμού σε όλη τη Δυτική Αφρική, μια μετατόπιση που -με τον έναν ή τον άλλο τρόπο- εγείρει ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό ερώτημα: Θα μπορούσε η υποσαχάρια Αφρική να γίνει το επόμενο hot-spot παγκόσμιας αστάθειας; Κάτι σαν μια «νέα Μέση Ανατολή»;
Η κατάρρευση της «παλαιάς τάξης»
Για να κατανοήσει κάποιος για ποιον λόγο αυτό το ρητορικό ερώτημα δεν είναι καθόλου παράταιρο, θα πρέπει να «ξαναδεί» τι προηγήθηκε. Δεν είναι άλλο από τη σταδιακή υποχώρηση της γεωπολιτικής συνθήκης που διαμόρφωσε την περιοχή επί δεκαετίες: Τη γαλλική νεο-αποικιακή επιρροή. Για χρόνια, το Παρίσι διατηρούσε ένα δίκτυο πολιτικών, στρατιωτικών και οικονομικών δεσμών με τις πρώην αποικίες του, ιδιαίτερα στο Σαχέλ. Υπενθυμίζεται ότι γαλλικά στρατεύματα επενέβησαν στο Μάλι το 2013, υπό προεδρίας Ολάντ, για να ανακόψουν την τζιχαντιστική προέλαση -καθώς η μάχη κατά του Ισλαμικού Κράτους μαίνονταν στη Μ. Ανατολή- σε μια επιχείρηση που αρχικά χαιρετίστηκε ως «επιτυχία».
Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, η γαλλική στρατιωτική παρουσία έγινε μισητή. Ανέσυρε τις οδυνηρές μνήμες μιας εποχής που οι αφρικανικοί λαοί θεωρούσαν ότι είχε παρέλθει οριστικά. Η αίσθηση ανάμειξης, ποδηγέτησης, πατερναλισμού από την πλευρά των Γάλλων, η αποτυχία τους να εξαλείψουν την τζιχαντιστική παρουσία, αλλά και τα «παράπλευρα» θύματα μεταξύ των αμάχων, τροφοδότησαν τη δυσαρέσκεια που μετατράπηκε σε θυμό και οργή.
Πραξικοπήματα στο Μάλι (2020, 2021), την Μπουρκίνα Φάσο και τον Νίγηρα έφεραν στην εξουσία στρατιωτικούς που απέρριπταν ρητά τη γαλλική επιρροή. Οι Γάλλοι «πακετάρισαν» και έφυγαν από το Σαχέλ το 2022, σε μια αναδίπλωση που ορισμένοι περιέγραψαν ως το τέλος- ή τη συντριβή- της γαλλικής νεο-αποικιοκρατίας στην Αφρική. Οι γαλλικοί διπλωματικοί δεσμοί με τις χώρες της περιοχής έσπασαν και μέχρι σήμερα δεν έχουν αποκατασταθεί.
Θεωρητικά, το τέλος αυτής της «παλαιάς τάξης» θα έπρεπε να σηματοδοτήσει τη χειραφέτηση των χωρών του Σαχέλ, την αποδέσμευσή τους από τη λογική της «προστάτιδας δύναμης», θα τους επέτρεπε να οργανώσουν αυτοδύναμα την ασφάλειά τους πάνω σε νέες στρατηγικές. Στη πράξη όμως φάνηκε ότι το κενό που δημιουργήθηκε πρόβαλε ισχυρή αντίσταση στην αναπλήρωση…
Η προσδοκία πολλών ότι η απομάκρυνση της Γαλλίας θα αποδυνάμωνε και τις αφηγήσεις του τζιχαντιστικού κινήματος που τροφοδοτούνταν από τα αντιαποικιακά αισθήματα, δεν επαληθεύτηκε. Αντίθετα, οι αντάρτικες ομάδες προσαρμόστηκαν γρήγορα και αντί να χάσουν την ορμή τους επεκτάθηκαν και κάλυψαν το «κενό» - γεωγραφικά, στρατιωτικά, πολιτικά. Αυτό είναι κι ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της υπόθεσης. Η αποχώρηση του εξωτερικού παράγοντα άσκησης ισχύος και επιρροής στο Σαχέλ δεν οδήγησε σε συνοχή αλλά σε κατακερματισμό, δεν διαμόρφωσε σταθερότητα, αντίθετα φούντωσε την αστάθεια.
Η πιο αντιπροσωπευτική επιβεβαίωση αυτού του οξύμωρου είναι η συνεργασία μεταξύ ετερόκλητων ένοπλων ομάδων. Ο πρόσφατος συντονισμός τζιχαντιστών της JNIM και μαχητών του Μετώπου Απελευθέρωσης Azawad (FLA), του κινήματος αυτονομίας των Τουαρέγκ, έδειξε ότι δεν χρειάζεται να υπάρχει κοινή ιδεολογική βάση για να ευθυγραμμιστούν δυο διαφορετικών καταβολών ομάδες ενάντια σε έναν κοινό αντίπαλο.
Σαφώς, τέτοιες συμμαχίες περιπλέκουν τις προσπάθειες αντιμετώπισης της βίας και της δυναμικής της. Κάνουν δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ τοπικιστικής δράσης και διεθνικού τζιχάντ «συνθέτοντας» μια υβριδικού τύπου σύγκρουση που είναι πιο δύσκολο να περιοριστεί.
Πολυεπίπεδη κρίση
Η άνοδος των στρατιωτικών κυβερνήσεων στο Σαχέλ αντανακλά εν μέρει την περιρρέουσα απογοήτευση από τις πολιτικές κυβερνήσεις που δεν κατάφεραν να περιορίσουν τον τζιχαντισμό. Οι πραξικοπηματίες δεν τσιγκουνεύτηκαν σε υποσχέσεις για αποφασιστικό χτύπημα στους τζιχαντιστές. Αλλά έμειναν στα λόγια, η κατάσταση ασφαλείας κάθε άλλο παρά βελτιώθηκε, αντίθετα επιδεινώθηκε σχεδόν παντού.
Το Μάλι προσφέρεται ως περιπτωσιολογικό παράδειγμα. Αφού έφυγαν οι Γάλλοι, η κυβέρνηση του στρατηγού Γκόιτα στράφηκε για βοήθεια στη Ρωσία προσφέροντας μια ευκαιρία στη Μόσχα να διευρύνει το γεωπολιτικό αποτύπωμά της, ελπίζοντας, ίσως, να δείξει πως είναι ικανή να επιτύχει έναν απαιτητικό στρατιωτικό στόχο στον οποίο οι δυτικοί ανταγωνιστές της απέτυχαν. Οι ρωσικές δυνάμεις, αναδιοργανωμένες στο Σώμα Αφρικής, έχουν αντικαταστήσει τα δυτικά στρατεύματα στο Μάλι και το Κρεμλίνο έχει σηματοδοτήσει τη συμμετοχή του στον αντι-τζιχαντιστικό αγώνα ως μια προσπάθεια με γνώμονα τον σεβασμό της μαλινέζικης εδαφικής κυριαρχίας.
Ωστόσο, τα αποτελέσματα είναι μέχρι στιγμής ανάμεικτα. Παρά την ανάπτυξη περίπου 2.500 Ρώσων στρατιωτικών σε όλη τη χώρα, οι ομάδες των ανταρτών συνέχισαν να επεκτείνονται. Οι πρόσφατες αποσύρσεις ρωσικών δυνάμεων από θέσεις στα βόρεια μετά από συντονισμένες ανταρτικές επιθέσεις έχουν εγείρει ερωτήματα για τη βιωσιμότητα της ρωσικής στρατηγικής.
Η αστάθεια στο Σαχέλ αντιπροσωπεύει μια πολυεπίπεδη πρόκληση. Η ικανότητά της να επηρεάζει, καθορίζει, ή εντείνει τις μεταναστευτικές ροές προς την Ευρώπη, περιλαμβάνεται στις καίριες πτυχές της. Χρόνια βίας, συγκρούσεων, οικονομικής δυσπραγίας έχουν αναγκάσει πολλούς Δυτικοαφρικανούς να επιχειρήσουν το επικίνδυνο ταξίδι προς την Ευρώπη. Οι διαδρομές είναι άκρως επικίνδυνες μέσω Σαχάρας, αμέτρητων φυσικών κινδύνων, ζωνών συγκρούσεων και βέβαια, της θάλασσας, της Μεσογείου ή του Ατλαντικού προς τα Κανάρια Νησιά.
Ενώ οι μεταναστευτικές ροές από τη Δυτική Αφρική δεν έχουν φτάσει στα επίπεδα που παρατηρήθηκαν κατά την κορύφωση του εμφυλίου πολέμου στη Συρία, η τάση είναι ανοδική - και στενά συνδεδεμένη με την τροχιά ασφάλειας της περιοχής. Για την Ευρώπη, αυτό αντιπροσωπεύει μια επικείμενη πολιτική πρόκληση. Το Σαχέλ είναι γεωγραφικά πιο κοντά από τη Μέση Ανατολή και η αστάθειά του θα μπορούσε να έχει άμεσες δημογραφικές και πολιτικές επιπτώσεις.
Ωστόσο, παρά τις ανησυχητικές τάσεις, λένε οι αναλυτές, θα ήταν πρόωρο να σπεύσουμε να «ανακηρύξουμε» το Σαχέλ ως την «επόμενη Μέση Ανατολή»- αν και η προοπτική είναι υπαρκτή.
Μεταβαλλόμενο σκηνικό
Οι συγκρούσεις της περιοχής εξακολουθούν να είναι σε μεγάλο βαθμό τοπικές, ακόμη και καθώς εξαπλώνονται γεωγραφικά. Δεν υπάρχει ακόμη ισοδύναμο με τις μεγάλης κλίμακας καταστροφές σε αστικούς ιστούς που παρατηρήθηκαν σε πόλεις όπως το Χαλέπι ή η Μοσούλη. Ούτε οι τζιχαντιστικές ομάδες στη Δυτική Αφρική έχουν επιδείξει την ίδια ικανότητα για διεθνείς τρομοκρατικές επιχειρήσεις που χαρακτήριζαν το Ισλαμικό Κράτος στο απόγειό του. Επίσης, οι μεταναστευτικές ροές παραμένουν ακόμη σε χαμηλό επίπεδο. Αλλά αυτές οι διαφορές μπορεί να αντανακλούν το χρονοδιάγραμμα, όχι την πορεία.
Οι ειδικοί προειδοποιούν πως αν οι τζιχαντιστικές ομάδες μετατοπιστούν από την εδραίωση του περιφερειακού ελέγχου στην προβολή ισχύος προς τα έξω, το σκηνικό των απειλών θα μπορούσε να μεταβληθεί ραγδαία. Η εγγύτητα του Σαχέλ με την Ευρώπη και οι υπάρχουσες μεταναστευτικές οδοί του αντιπροσωπεύουν ένα σύνθετο, ευαίσθητο ζήτημα.
Το ερώτημα δεν είναι αν η υποσαχάρια Αφρική θα «ακολουθήσει» την πορεία της Μέσης Ανατολής. Είναι αν η διεθνής κοινότητα και οι πολιτικές ηγεσίες έχουν αντιληφθεί την επικινδυνότητα της συγκεκριμένης κρίσης, πριν η σύγκριση της με τη μεσανατολική γίνει αναπόφευκτη. Αν η κατάσταση στο Σαχέλ «ξεφύγει», η τοπική σύγκρουση που μένεται σήμερα εκεί θα μπορούσε να γίνει η επόμενη κρίση παγκόσμιας αστάθειας αύριο. Κι ο κόσμος θα την «παρακολουθεί» από τις τηλεοπτικές οθόνες μόνο όταν θα είναι πια πολύ αργά.
