Με μια πρώτη ματιά, η επιχείρηση φαντάζει παραπλανητικά υποτιμημένη: Να διατηρηθεί ανοιχτός ένας στενός θαλάσσιος διάδρομος. Στο μήνυμα προς τους συμμάχους της να τη βοηθήσουν να κρατήσει ανοιχτό το Στενό του Ορμούζ, η Ουάσιγκτον μίλησε με διπλωματική γλώσσα που δεν θα μπορούσε να παρεξηγηθεί: Να μείνουν ανοιχτές οι οδοί της ναυσιπλοΐας, να προστατευτεί το παγκόσμιο εμπόριο, να αποτραπεί η διατάραξη των ενεργειακών ροών.
Αλλά η απλοϊκότητα αυτών των διακηρύξεων κρύβει κάτι πολύ επικίνδυνο. Καθώς η «Επική Οργή» του Τραμπ αποδυνάμωσε, αλλά δεν αποκεφάλισε ο ιρανικό καθεστώς, ο έλεγχος του Ορμούζ δεν είναι δυνατόν να εμφανίζεται ως μια περιορισμένη ναυτική επιχείρηση. Είναι, αντικειμενικά, μια πολυδιάστατη δοκιμασία στρατιωτικού σχεδιασμού, οικονομικής ανθεκτικότητας και πολιτικής διαχείρισης. Μια δοκιμασία με μεγάλο ρίσκο που μπορεί να δελεάσει τον Αμερικανό Πρόεδρο να αποτολμήσει ένα ακόμη πιο επικίνδυνο βήμα: Μια χερσαία επιχείρηση.
Η επόμενη φάση της σύγκρουσης θα καθοριστεί από ένα παράδοξο, λένε οι αναλυτές. Οι ΗΠΑ διατηρούν συντριπτική στρατιωτική υπεροχή, αλλά είναι στρυμωγμένες στη γωνία: Θέλουν να πάρουν τον έλεγχο ενός από τα πιο στρατηγικά σημεία του κόσμου από έναν αντίπαλο που δεν χρειάζεται να κερδίσει τον πόλεμο για να πετύχει μια στρατηγική νίκη. Το Ιράν χρειάζεται μόνο να προκαλέσει αναταραχή. Και η αναταραχή στο Ορμούζ είναι κάτι που επιτυγχάνεται με χαμηλό κόστος και αρκετά αποτελεσματικά.
Η γεωγραφία του πλεονεκτήματος
Ο πορθμός στο «στόμιο» εισόδου του Αραβικού Κόλπου δεν είναι απλώς ένα στενό πέρασμα. Είναι μια στρατηγική παγίδα. Στο πιο στενό σημείο του έχει πλάτος μόλις 30 χιλιομέτρων. Οι ρότες των εμπορικών πλοίων περιορίζονται περαιτέρω σε στενούς «διαδρόμους» για αποφυγή ελιγμών, αναγκάζοντας κυρίως τα τεράστια και δυσκίνητα δεξαμενόπλοια να ακολουθήσουν συγκεκριμένες διαδρομές που εύκολα παρακολουθούνται και στοχοποιούνται.
Η επικράτεια του Ιράν εκτείνεται κατά μήκος της βόρειας ακτής του πορθμού, με το ορεινό ανάγλυφο και τα οχυρωμένα νησιά Χορμόζ, Λαράκ και Χαγκάμ να μετατρέπουν ουσιαστικά το στενό πέρασμα σε φυσικό πεδίο βολής. Με την πάροδο των ετών, η Τεχεράνη έχει μετατρέψει τα στρατιωτικά φυλάκια κατά μήκος του Ορμούζ σε αυτό που οι στρατιωτικοί αναλυτές περιγράφουν ως «αβύθιστες πλατφόρμες». Δηλαδή, καλά οχυρωμένες εγκαταστάσεις οπλισμένες με πυραυλικά συστήματα, ραντάρ και βάσεις drones, οι οποίες είναι «ενσωματωμένες» στα γεωγραφικά χαρακτηριστικά της περιοχής. Αυτό επιτρέπει στο Ιράν να προβάλλει ισχύ χωρίς να εκτίθεται στις ευπάθειες ενός συμβατικού ναυτικού πολέμου.
Όμως για τις ΗΠΑ, αυτό ακριβώς είναι που μετατρέπει την απόλυτη θαλάσσια κυριαρχία τους από πλεονέκτημα σε μειονέκτημα. Το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ υπερέχει στους ανοιχτούς ωκεανούς όπου οι ομάδες κρούσης αεροπλανοφόρων και τα προηγμένα συστήματα επιτήρησης μπορούν να επιχειρούν με σχετική ελευθερία. Στο Ορμούζ το πλεονέκτημα αυτό «συμπιέζεται» σε έναν στενό χώρο μάχης, όπου η ευελιξία είναι περιορισμένη και οι απειλές αναδύονται σε πολλαπλά επίπεδα ταυτόχρονα: σε στεριά, θάλασσα, αέρα και ηλεκτρομαγνητικό φάσμα. Το αποτέλεσμα είναι μια «ζώνη θανάτου» εντός της οποίας ακόμη και το ισχυρότερο ναυτικό είναι υποχρεωμένο να επιχειρεί με ιδιαίτερη προσοχή.
Η λογική της ασυμμετρίας
Σύμφωνα με τους στρατιωτικούς αναλυτές, η στρατηγική του Ιράν βασίζεται στο σύνολό της στη σαφή κατανόηση των ορίων των δυνάμεών του. Έτσι, είναι ξεκάθαρο πως η Τεχεράνη δεν επιδιώκει να νικήσει στρατιωτικά το Ναυτικό των ΗΠΑ, άλλωστε είναι ακατόρθωτο κάτι τέτοιο. Αυτό που μπορεί να πετύχει είναι να επιβάλει σοβαρό κόστος στην Ουάσιγκτον -οικονομικό, πολιτικό, ψυχολογικό- εκμεταλλευόμενη στο έπακρο τα τρωτά σημεία του δικτύου διακίνησης του παγκόσμιου εμπορίου.
Τα εργαλεία που διαθέτει είναι κατάλληλα γι’ αυτόν τον στόχο. Οι νάρκες θαλάσσης μπορούν να καταστήσουν τις θαλάσσιες οδούς επικίνδυνες με ελάχιστη προσπάθεια. Οι πύραυλοι κατά πλοίων που εκτοξεύονται από παράκτιες συστοιχίες επεκτείνουν τον έλεγχο πιο βαθιά μέσα στο Στενό. Σμήνη από ταχύπλοα και drones αποτελούν μόνιμες απειλές που είναι δύσκολο να εξουδετερωθούν πλήρως. Οι δυνατότητες ηλεκτρονικού πολέμου των Ιρανών -συμπεριλαμβανομένων των παρεμβολών σημάτων GPS- περιπλέκουν περαιτέρω την πλοήγηση και τη στόχευση για τους Αμερικανούς.
Ακόμη και οι περιορισμένες επιθέσεις που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα δείχνουν τη σοβαρότητα της απειλής. Χτυπημένα πλοία και μια στενή θάλασσα διάσπαρτη με νάρκες αρκούν για να προκαλέσουν αλυσιδωτές επιπτώσεις: Καθυστερήσεις στις μεταφορές, αυξήσεις στα θαλάσσια ασφάλιστρα, αποφάσεις αναδρομολόγησης και, τελικά, μια απότομη πτώση του όγκου του εμπορίου και της ενεργειακής ροής.
Προφανώς, μια ιρανική επιχείρηση αυτής της μορφής δεν απαιτεί τον πλήρη αποκλεισμό του Στενού, όπως νοείται στρατιωτικά. Χρειάζεται μόνο να διασπαρεί ο φόβος και η αβεβαιότητα για να γίνει η διέλευση απαγορευτικά επικίνδυνη. Και για να αλλάξει μια τέτοια κατάσταση χρειάζονται στρατιωτικοί πόροι πολλαπλάσιοι εκείνων που προκαλούν την απειλή.
Η ναρκο-παγίδα
Μεταξύ των πιο δύσκολων προκλήσεων που θα αντιμετωπίσουν οι ΗΠΑ στην προσπάθειά τους να κρατήσουν ασφαλές το πέρασμα του Ορμούζ είναι η προοπτική μιας ναρκαλιευτικής επιχείρησης μεγάλης κλίμακας. Οι ναυτικές νάρκες είναι φθηνές, «ύπουλες», τοποθετούνται εύκολα και γρήγορα και είναι εξαιρετικά αποτελεσματικές σε στενές πλωτές οδούς. Αντίθετα, η απομάκρυνσή τους είναι αργή, μεθοδική και πολύ επικίνδυνη.
Οι επιχειρήσεις αντιμετώπισης ναρκών απαιτούν εξειδικευμένα σκάφη που πλέουν σε χαμηλές ταχύτητες, συχνά εντός της εμβέλειας των εχθρικών πυρών και είναι εγγενώς ευάλωτα, χωρίς τη διαρκή κάλυψη μεγαλύτερων πολεμικών. Κάθε ζώνη που καθαρίζεται από νάρκες πρέπει να επαληθεύεται επανειλημμένως - και ακόμη και τότε η απειλή τής εκ νέου ναρκοθέτησης παραμένει.
Η ικανότητα του Ιράν να επανατοποθετεί νάρκες χρησιμοποιώντας ταχύπλοα, μίνι-υποβρύχια ή καταφεύγοντας ακόμα και με συγκαλυμμένες επιχειρήσεις, σημαίνει ότι οι προσπάθειες εκκαθάρισης θα μπορούσαν να μετατραπούν σε ένα σισύφειο έργο. Αυτή η δυναμική τοποθετεί τις Ηνωμένες Πολιτείες σε μια κατάσταση μόνιμου συναγερμού που καταναλώνει χρόνο και πόρους, ενώ δεν προσφέρει εγγύηση οριστικής επιτυχίας.
Οι επιχειρησιακές προκλήσεις επιτείνονται από τον τεράστιο όγκο της θαλάσσιας κυκλοφορίας που συνήθως διέρχεται από το Ορμούζ. Υπό κανονικές συνθήκες, περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου -περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα- «ρέει» μέσω του Στενού. Οι αποστολές υγροποιημένου φυσικού αερίου προσθέτουν ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο στην όλη εξίσωση, αφού από αυτές εξαρτώνται σημαντικές οικονομίες στην Ασία και στην Ευρώπη.
Η ανάγκη προστασίας της ακατάπαυστης ενεργειακής ροής είναι πρακτικά αδύνατον να ικανοποιηθεί. Εκατοντάδες πλοία απαιτούν ασφαλή διέλευση· ωστόσο ο αριθμός των διαθέσιμων στρατιωτικών μέσων είναι πεπερασμένος. Ακόμη και μια ισχυρή προσπάθεια από έναν πολυεθνικό ναυτικό συνασπισμό -σαν αυτόν που ζήτησε ο Τραμπ από το ΝΑΤΟ ή εκείνον που ενδεχομένως σχηματιστεί από τις πέντε ευρωπαϊκές χώρες και την Ιαπωνία στην αναγγελθείσα πρωτοβουλία της Πέμπτης- θα δυσκολευόταν να παρέχει συνεχή προστασία για κάθε δεξαμενόπλοιο.
Ο σχηματισμός νηοπομπών, τον οποίο προτείνουν ορισμένοι εμπειρογνώμονες, προσφέρει μόνο μερικό μετριασμό του κινδύνου. Στη πραγματικότητα αυξάνει τον κίνδυνο αφού ουσιαστικά τα σκάφη στοιχίζονται, καθιστώντας τα εύκολους στόχους για νάρκες, πυραύλους ή συντονισμένες επιθέσεις.
Συμπερασματικά, η δομική ανισορροπία πίσω από οποιοδήποτε σχέδιο στρατιωτικής προστασίας τού θαλάσσιου εμπορίου είναι σαφής: Είναι τέτοια η κλίμακά του που η διαθέσιμη στρατιωτική προστασία είναι αδύνατο να αντιμετωπίσει πλήρως κάθε απειλή.
Κλεφτοπόλεμος με τα πετροδολάρια
Προφανώς, οι συνέπειες ενός ανορθόδοξου ναυτικού πολέμου στο Ορμούζ εκτείνονται πολύ πέρα από τα στενά στρατιωτικά όρια. Οι τιμές του πετρελαίου έχουν ήδη εκτοξευθεί, αντανακλώντας τόσο τους πραγματικούς περιορισμούς στην προσφορά όσο και τις εκτιμήσεις για παρατεταμένη αστάθεια.
Το κόστος της ενέργειας επηρεάζει άμεσα τον πληθωρισμό, αυξάνοντας τα κόστη παραγωγής και ρίχνοντας έξω τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς. Οι αγορές φυσικού αερίου, οι οποίες ήδη δέχονται πιέσεις από τις αλυσίδες εφοδιασμού, αντιμετωπίζουν πρόσθετη αστάθεια. Ακόμη και τα δευτερογενή προϊόντα, όπως τα λιπάσματα που προέρχονται από την παραγωγή LNG, επηρεάζονται, δημιουργώντας ορατούς κινδύνους για την παγκόσμια διατροφική ασφάλεια.
Λαμβάνοντας όλα αυτά υπόψη, η στρατηγική του Ιράν υπερβαίνει το στρατιωτικό πεδίο. Μετατρέποντας το Στενό του Ορμούζ σε όπλο, η Τεχεράνη επιτυγχάνει κάτι πολύ αποτελεσματικότερο: Αυξάνει το κόστος του πολέμου για τις χώρες που βρίσκονται μακριά από τη σύγκρουση και είναι σύμμαχοι των ΗΠΑ, διασπώντας το άλλοτε αρραγές μέτωπο του αμερικανο-κεντρικού δυτικού ηγεμονισμού. Το ρήγμα στο ΝΑΤΟ -ύστερα από τη μη εισακουσθείσα έκκληση Τραμπ να βοηθήσει η Συμμαχία να μείνει ανοιχτό το Ορμούζ- προσφέρεται ως ένα δείγμα επιτυχίας αυτής της τακτικής.
Μια πιο ανεπαίσθητη αλλά δυνητικά βαθιά πτυχή ενός πιθανού οικονομικού «ανταρτοπολέμου» από τη Τεχεράνη είναι κι εκείνη που θα στόχευε το χρηματοπιστωτικό σύστημα, που στηρίζει το παγκόσμιο εμπόριο ενέργειας. Οι δημοσιογραφικές πληροφορίες ότι το Ιράν μπορεί να επιτρέψει από το Ορμούζ την ασφαλή διέλευση αποστολών πετρελαίου που πραγματοποιούνται σε κινεζικό γιουάν υπονοούν μια ευρύτερη φιλοδοξία της Τεχεράνης: Να αμφισβητήσει την κυριαρχία του αμερικανικού δολαρίου.
Το λεγόμενο σύστημα των «πετροδολαρίων» έχει προ πολλού εδραιώσει την παγκόσμια ζήτηση για δολάρια, ενισχύοντας την οικονομική επιρροή των ΗΠΑ και συντηρώντας τη στρατιωτική ισχύ τους. Μια στροφή -όσο μερική κι αν είναι- προς εναλλακτικά νομίσματα στο εμπόριο ενέργειας σ’ έναν κρίσιμο ενεργειακό διάδρομο, όπως το Ορμούζ, θα σηματοδοτούσε μια προσπάθεια αναμόρφωσης της αρχιτεκτονικής των παγκόσμιων οικονομικών καθιερωμένων.
Το αν αυτή η ιδέα εντάσσεται στη χάραξη μιας νέας πολιτικής, ή στο πλαίσιο μιας διαπραγματευτικής τακτικής, παραμένει αβέβαιο. Ωστόσο, ακόμη και ως ιδέα εισάγει αστάθεια στις αγορές συναλλάγματος και στους στρατηγικούς υπολογισμούς. Για την Ουάσιγκτον, η υπεράσπιση του Ορμούζ δεν έχει να κάνει πλέον αποκλειστικά με δεξαμενόπλοια και θαλάσσιες οδούς. Θα συναρτάται όλο και περισσότερο με τη διατήρηση της οικονομικής πρωτοκαθεδρίας της.
Στρατηγικό δίλημμα για τις ΗΠΑ
Το κεντρικό ερώτημα δεν είναι αν οι ΗΠΑ μπορούν να ανοίξουν το Ορμούζ για να περνούν τα δεξαμενόπλοια, είναι αν μπορούν να το κάνουν αποφεύγοντας έναν βαθύτερο και πιο δαπανηρό πόλεμο
Για να εγγυηθούν την ασφαλή διέλευση των εμπορικών ροών από το Στενό, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να προχωρήσουν πέρα από τα τυπικά αμυντικά μέτρα. Θα πρέπει να πάρουν ακόμη μεγαλύτερο ρίσκο. Διατήρηση του Ορμούζ ανοιχτού στη ναυσιπλοΐα σε βιώσιμη βάση σημαίνει ουσιαστικά πλήρη στρατιωτική εκστρατεία για την εξουδετέρωση των δυνατοτήτων του Ιράν.
Μια τέτοια προσπάθεια δεν θα περιοριζόταν στον θαλάσσιο τομέα. Θα απαιτούσε συντονισμένες αεροπορικές, ναυτικές και ενδεχομένως χερσαίες επιχειρήσεις· με άλλα λόγια, διεύρυνση και εντατικοποίηση της σύγκρουσης προς την κατεύθυνση ενός «κανονικού» περιφερειακού πολέμου.
Αυτό είναι το κεντρικό δίλημμα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ουάσιγκτον. Οι στόχοι που επιδιώκει είναι δύσκολο να επιτευχθούν με περιορισμένα μέσα. Αλλά η επέκταση των μέσων ενέχει τον κίνδυνο να μετατρέψει κάτι που αρχικά έμοιαζε ως «αστραπιαίος πόλεμος» σε κάτι πολύ μεγαλύτερο σε ένταση, έκταση και διάρκεια.
Μπροστά σε αυτό το δίλημμα, ο Τραμπ αντιμετωπίζει έναν σοβαρό πειρασμό: Να αποπειραθεί να επιλύσει το «πρόβλημα» μια κι έξω μέσω της κλιμάκωσης· ενδεχομένως βάζοντας στους σχεδιασμούς του και τις χερσαίες επιχειρήσεις. Η λογική πίσω από αυτή την οπτική είναι απλή. Αν η ικανότητα του Ιράν να κάνει «κλεφτοπόλεμο» στο Στενό του Ορμούζ βασίζεται στις παράκτιες στρατιωτικές υποδομές, τότε η εξάλειψή τους επιτόπου φαντάζει ελκυστική επιλογή. Η εξουδετέρωση τμημάτων της ή ακόμη και ο πλήρης έλεγχος της ιρανικής ακτογραμμής και των ιρανικών νησιών εντός του Στενού θα μπορούσε, θεωρητικά, να μειώσει την απειλή.
Όμως, μια τέτοια κίνηση θα άλλαζε εντελώς τα δεδομένα. Θα παρέτασσε αμερικανικές δυνάμεις σε εχθρικό έδαφος, σε φάση έξαρσης και κλιμάκωσης της σύγκρουσης, με όλες τις προκλήσεις που συνεπάγεται κάτι τέτοιο σε επίπεδο σχεδιασμού, συντονισμού, επιμελητειακής υποστήριξης, παίρνοντας ένα ρίσκο που όλες οι προηγούμενες κυβερνήσεις στην Ουάσιγκτον ούτε καν συζητούσαν.
Οι κίνδυνοι είναι τεράστιοι: Άμεση αντιπαράθεση με τις ιρανικές δυνάμεις, πιθανή περιφερειακή κλιμάκωση και πολύ πιθανόν μια παρατεταμένη επ’ αόριστον σύγκρουση.
Το εμπλουτισμένο ουράνιο
Τα πράγματα περιπλέκονται περαιτέρω από το άλυτο ζήτημα του πυρηνικού υλικού του Ιράν. Η πιθανότητα να επιχειρήσει η Ουάσιγκτον να αφαιρέσει ή να καταστρέψει τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου, που διαθέτει η Τεχεράνη, προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο κινδύνου σε οποιαδήποτε χερσαία επιχείρηση. Μια τέτοια αποστολή θα ήταν εξαιρετικά περίπλοκη. Τα κενά στη συλλογή πληροφοριών, οι οχυρωμένες υπόγειες εγκαταστάσεις και οι κίνδυνοι που σχετίζονται με τον χειρισμό πυρηνικού υλικού ενισχύουν την επικινδυνότητα οποιουδήποτε σχετικού εγχειρήματος. Μια επιχείρηση με αυτό τον αντικειμενικό σκοπό θα απαιτούσε επίλεκτες δυνάμεις, επίπονο λεπτομερή σχεδιασμό και, βέβαια, «ανοχή» σε σημαντική αβεβαιότητα.
Για τον Τραμπ, το ζήτημα του πυρηνικού υλικού ενισχύει τη ροπή του προς την αποφασιστική δράση. Ωστόσο, υποχρεώνει τους σχεδιαστές οποιασδήποτε σχετικής επιχείρησης να αναλογιστούν την πιθανότητα ακούσιων συνεπειών: περιβαλλοντικών, στρατιωτικών, πολιτικών.
Οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν τώρα σειρά από αλληλένδετες προκλήσεις που δεν έχουν απλές λύσεις. Η γεωμορφολογία του Ορμούζ ευνοεί τον ναυτικό «κλεφτοπόλεμο». Η ασύμμετρη στρατηγική του Ιράν εκμεταλλεύεται αποτελεσματικά αυτό το πλεονέκτημα. Η κλίμακα του παγκόσμιου εμπορίου -ειδικά του ενεργειακού- υπερβαίνει κατά πολύ τη διαθέσιμη ναυτική προστασία. Οι οικονομικές και οι χρηματοπιστωτικές διαστάσεις του πολέμου εντείνουν την πολιτική πίεση στην Ουάσιγκτον.
Με όλα τα χαρτιά ριγμένα στο τραπέζι, η «κέντα» δεν βγαίνει και η μπλόφα δεν πιάνει. Ο πειρασμός για τον Τραμπ να παίξει τα ρέστα του για να πετύχει ένα αποφασιστικό αποτέλεσμα -μέσω ευρύτερης στρατιωτικής δράσης- μεγαλώνει. Ωστόσο, μια τέτοια επιλογή εγκυμονεί κινδύνους που εκτείνονται πολύ πέραν του άμεσου θεάτρου των επιχειρήσεων.
Το κεντρικό ερώτημα δεν είναι αν οι ΗΠΑ μπορούν να ανοίξουν το Ορμούζ για να περνούν τα δεξαμενόπλοια χωρίς να κινδυνεύουν να γίνουν εύκολος στόχος. Είναι αν μπορούν να το κάνουν με τρόπο που να αποφεύγει έναν βαθύτερο και πιο δαπανηρό πόλεμο. Προς το παρόν, η απάντηση παραμένει αβέβαιη. Αυτό που είναι ξεκάθαρο είναι ότι το ρίσκο είναι μεγάλο. Το στενό του Ορμούζ μπορεί να παρασύρει τις Ηνωμένες Πολιτείες σε αχαρτογράφητες θάλασσες.
