Η υπόθεση Επστάιν, με την τροπή που έχει πάρει, αποτελεί πλέον ένα περιπτωσιολογικό παράδειγμα. Δηλαδή προσφέρεται για ανάλυση και μάλιστα σε βάθος. Μια συγκεκριμένη, πραγματική περίπτωση ανθρώπου με πλούτο και επιρροή, συνδεδεμένου με άλλα άτομα, ομάδες, οργανισμούς και γεγονότα, η αλληλεπίδραση των οποίων σε διάφορα επίπεδα και τομείς οδηγεί σε εξαγωγή συμπερασμάτων, όχι σε γενικές θεωρίες.
Το τελευταίο πακέτο ντοκουμέντων που έδωσε στη δημοσιότητα το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης την περασμένη εβδομάδα, με πάνω από 3 εκατομμύρια έγγραφα, 2.000 βίντεο και 180.000 φωτογραφίες (!) με μηνύματα, συνομιλίες και ανταλλαγές πληροφοριών του καταδικασμένου για τράφικινγκ και σεξουαλικά εγκλήματα αυτόχειρα εντός της φυλακής -κατά την επίσημη αφήγηση- χρηματιστή, θεωρήθηκε ως «πράξη διαφάνειας».
Η συγκυρία της δημοσιοποίησης
Αλλά εδώ υπάρχουν σοβαρές ενστάσεις. Το «τάιμινγκ» της δημοσιοποίησης είναι προβληματικό. Όταν το όνομα του Τραμπ άρχισε να εμφανίζεται συχνότερα στους φακέλους των μηνυμάτων υποδηλώνοντας μια τουλάχιστον ασαφή ως προς τη φύση της φιλία με τον χρηματιστή, η κυβέρνηση του μεγιστάνα επέμεινε ότι δεν υπήρχε τίποτα άξιο περαιτέρω κοινοποίησης και αποφάσισε να μην δημοσιοποιήσει τα έγγραφα. Με την αίσθηση για προσπάθεια συγκάλυψης να γίνεται κυρίαρχη, το Κογκρέσο υποχρέωσε τον Λευκό Οίκο να δώσει στη δημοσιότητα όλα τα έγγραφα ως τον Δεκέμβριο. Παρ’ όλα αυτά, ο Τραμπ τα παρέδωσε καθυστερημένα και μάλιστα σε μια συγκυρία όπου η εκρηκτική κατάσταση στη Μινεάπολη, αποτέλεσμα της σκληρής αντιμεταναστευτικής πολιτικής του, επισκίαζε αναπόφευκτα κάθε άλλο ζήτημα στη δημόσια σφαίρα.
Για τους αναλυτές ό,τι βλέπει το φως της δημοσιότητας ουσιαστικά λειτουργεί ως άβολη κατάδειξη μιας χρόνιας νοσηρότητας. Τα στοιχεία αποκαλύπτουν όχι τόσο την περσόνα του Επστάιν, ψυχολογικά ή ιδιοσυγκρασιακά, όσο ένα ολόκληρο σύστημα πολυδαίδαλης διαπλοκής από τον κόσμο του χρήματος και των μπίζνες έως το «σοσιαλάιζινγκ» της υψηλής κοινωνίας και τους υπόγειους κόμβους διασταύρωσης της διεθνούς πολιτικής με τις μυστικές υπηρεσίες. Ένα πραγματικά συμπαγές και περίκλειστο τερέν που επέτρεψε στον Επστάιν να συνεχίσει τη δράση του αποφεύγοντας τη λογοδοσία για χρόνια μετά την πρώτη καταδίκη του το 2008.
Εξάπτοντας τη φαντασία
Τα αρχεία εξάπτουν τη λαϊκή φαντασία. Προσφέρονται για εντυπωσιακά πρωτοσέλιδα με επίκεντρο αντιφατικά ή αμφίσημα άτομα, όπως ο πρώην Πρόεδρος Μπιλ Κλίντον ή ο πρώην πρίγκιπας Άντριου της βρετανικής βασιλικής οικογένειας. Η φήμη τους και η αντιφατικότητά τους αποτελούν εγγύηση ότι τα δημοσιεύματα θα εξασφαλίσουν τη μέγιστη προσοχή του κοινού. Ο Κλίντον, ο οποίος έχει κληθεί να καταθέσει στο Κογκρέσο, έχει δηλώσει ότι δεν γνώριζε την εγκληματική δραστηριότητα του Επστάιν. Ο Άντριου, που απαλλάχθηκε των τίτλων του από τον αδελφό του βασιλιά Κάρολο, έχει επίσης αρνηθεί δική του εμπλοκή. Ωστόσο, τα αρχεία περιέχουν εκατομμύρια σελίδες με αναφορές σε πολλά άλλα άτομα που δεν είναι ούτε πρώην μέλη βασιλικής οικογένειας ούτε πρώην Πρόεδροι. Είναι στελέχη, δικηγόροι, μεσάζοντες, σύμβουλοι επιχειρήσεων, ορισμένοι μάλιστα κορυφαίοι στον κλάδο τους.
«Τα δημοσιευμένα μηνύματα και οι φωτογραφίες αποκαλύπτουν πόσο αριστοτεχνικά ο Επστάιν έπλεξε τον ιστό της επιρροής του και πώς εκμεταλλεύτηκε τις διασυνδέσεις του για να συσσωρεύσει πλούτο και να αποκτήσει ισχυρούς φίλους» γράφει χαρακτηριστικά η Wall Street Journal. «Τα αρχεία δείχνουν επίσης ότι ορισμένοι από αυτούς τους ανθρώπους ζήτησαν συμβουλές και συντροφιά από τον Επστάιν -ακόμη κι όταν δήλωσε ένοχος το 2008 με την κατηγορία ότι εξωθούσε ανήλικα κορίτσια στην πορνεία-, σχέσεις που κάποιοι είχαν προηγουμένως αρνηθεί και μέχρι τώρα παρέμεναν σε μεγάλο βαθμό άγνωστες». Η δημοσιοποίηση των εγγράφων στο πλαίσιο του «Νόμου περί διαφάνειας για τα αρχεία Επστάιν» που ψηφίστηκε με διακομματική συναίνεση από το Κογκρέσο έχουν ως υποτιθέμενο στόχο να δώσουν απαντήσεις στα επίμονα ερωτήματα της κοινής γνώμης: Ποιος και τι γνώριζε; Ποιος επέτρεψε να γίνει ό,τι έγινε; Γιατί το δικαστικό σύστημα απέτυχε να κάνει ό,τι όφειλε να κάνει;
Ωστόσο, το αποτέλεσμα της προσπάθειας είναι σε μεγάλο βαθμό παράδοξο. Δηλαδή, ενώ ονόματα, φωτογραφίες, e-mail, αποσπάσματα συζητήσεων και υπόνοιες σχέσεων κατακλύζουν τα κανάλια της ενημέρωσης και μονοπωλούν τη δημόσια προσοχή, τα κεντρικά ερωτήματα της υπόθεσης μένουν αναπάντητα. Τα έγγραφα φαντάζουν ταυτόχρονα ως συντριπτικά πλην ελλιπή αποδεικτικά στοιχεία. Αυτή η αντίφαση μόνο τυχαία δεν είναι. Ουσιαστικά είναι η ουσία όλης της υπόθεσης. Με άλλα λόγια, το σκάνδαλο Επστάιν παρουσιάζεται ως μια μεμονωμένη περίπτωση ηθικής κατάπτωσης ή, ακόμη γενικότερα, ως πλήγμα στην αξιοπιστία του συστήματος. Είναι σίγουρα και τα δύο, αλλά στον πυρήνα του βρίσκεται κάτι πιο ανησυχητικό: η κυνική επιβεβαίωση του πώς το χρήμα, η σκιώδης δικτύωση και θεσμοθετημένοι κανόνες αυτοπροστασίας μπορούν τελικά να υπονομεύσουν τη λογοδοσία χωρίς να παραβιάσουν σε κανένα σημείο τους κανόνες ώστε να απαιτηθεί απολογία από επίσημα χείλη.
«Πέρα από το σκάνδαλο της στενής σχέσης αυτού του διακινητή με εξέχουσες προσωπικότητες παγκοσμίως, αυτό που επιβεβαιώνει ο τελευταίος αποχαρακτηρισμός των εγγράφων του είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν ορισμένοι κύκλοι εξουσίας όταν διαφεύγουν του δημόσιου ελέγχου. Με άλλα λόγια, δείχνει πώς ένας αξιοκαταφρόνητος χαρακτήρας, ήδη καταδικασμένος για εξώθηση ανηλίκων στην πορνεία, συνέχισε να τραβάει την προσοχή κάθε είδους ανθρώπων με επιρροή και τιμήθηκε θερμά σε στενούς κύκλους εντελώς απαγορευμένους για τη συντριπτική πλειονότητα του κόσμου» σχολιάζει δηκτικά από την πλευρά της η El Pais.
Επιλεκτικές αποκαλύψεις;
Το υπουργείο Δικαιοσύνης παραδέχτηκε ότι εντόπισε περισσότερα από 6 εκατομμύρια αρχεία δυνητικά σχετιζόμενα με τον Επστάιν, ωστόσο τελικά δημοσιοποίησε λιγότερα από 4 εκατομμύρια, πολλά από τα οποία είχαν υποστεί εκτεταμένη επεξεργασία. Αυτό είναι ένα θέμα. Μέλη του Κογκρέσου που συνέταξαν τον νόμο για τη δημοσιοποίηση των εγγράφων, η Δημοκρατική βουλευτής της Καλιφόρνια Ρο Κανά και ο Ρεπουμπλικάνος συνάδελφός της του Κεντάκι Τόμας Μάσι εξέφρασαν δημόσια τον σκεπτικισμό τους για το κατά πόσο το υπουργείο συμμορφώθηκε με τις απαιτήσεις του νόμου.
Ο νόμος απαγορεύει ρητά την επεξεργασία των αρχείων προκειμένου να αποφευχθεί πιθανή ζημιά στη φήμη των προσώπων που αναφέρονται σε αυτά ή λόγω πολιτικής σκοπιμότητας. Η προστασία της ιδιωτικότητας των θυμάτων είναι η μόνη εξαίρεση που προβλέπεται. Ωστόσο, οι υποστηρικτές των θυμάτων σημειώνουν ότι σε πολλά έγγραφα αποκρύπτονται οι ταυτότητες των φερόμενων ως συνεργών, με αποτέλεσμα ακόμα μία διακριτική μεταχείριση που επιβεβαιώνει πως οι ευάλωτοι εκτίθενται, ενώ οι ισχυροί προστατεύονται.
Το μοτίβο των αποκαλύψεων αναπτύσσεται γύρω από περιγραφή ή παράθεση γεγονότων που τελειώνουν απότομα εκεί απ’ όπου μπορεί να αρχίσει η απόδοση ευθυνών. Τα e-mail και οι φωτογραφίες υπαινίσσονται σχέσεις, δεσμούς, χάρες και κοινωνική οικειότητα, αλλά δεν αφηγούνται τις συνέπειες. Για τους οξυδερκείς παρατηρητές αυτό το μοτίβο δεν μαρτυρά απλά κάποιο πρόβλημα γραφειοκρατικής ανικανότητας ή πιθανή συνειδητή πολιτική σκοπιμότητα, είναι δομικό. Η υπόθεση Επστάιν έχει διεκπεραιωθεί από την αρχή από ένα σύστημα που είναι «ρυθμισμένο» για τον περιορισμό της ζημιάς, όχι για την αντιμετώπιση των συνεπειών της.
Η αρχιτεκτονική της πρόσβασης
Αυτό που στην πραγματικότητα αποτυπώνουν οι τελευταίες αποκαλύψεις είναι ένα σκιώδες οικοσύστημα. Ο Επστάιν δεν απέκτησε ισχύ, επιρροή και πρόσβαση επειδή κατείχε κάποιο αξίωμα ή διότι εκλεγόταν σε μια εκλογική περιφέρεια. Είχε δύναμη για έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο: αποτελούσε τον συνεκτικό ιστό δικτύων επιρροής και αλληλόδρασης που εκτείνονταν από τις μπίζνες, την πολιτική και τη διεθνή υψηλή κοινωνία έως τη φιλανθρωπία, τον ακαδημαϊκό χώρο και τις μυστικές υπηρεσίες. Δεν χρειαζόταν να έχει επίσημη εξουσία για να το πετύχει αυτό, είχε πρόσβαση. Αυτό είναι το καίριο στοιχείο που βοηθά στο να κατανοηθεί γιατί ο παράγοντας «μυστικές υπηρεσίες» εμφανίζεται επίμονα στα σενάρια γύρω από το πρόσωπό του. Όχι επειδή υπάρχουν ξεκάθαρες αποδείξεις πως ήταν πράγματι όργανο ή εντεταλμένος τους, αλλά γιατί η πρόσβασή του σε πληροφορίες και συνδέσμους με καίρια πρόσωπα έρχεται να θέσει ακόμη πιο σοβαρά ερωτήματα για τη δράση του και τους σκοπούς της.
Πράγματι, ο πλούτος των πληροφοριών που ήρθε στο φως από τις τελευταίες δημοσιοποιήσεις είναι εντυπωσιακός. Τα αρχεία δείχνουν ένα εκτεταμένο δίκτυο επαφών του χρηματιστή με πολιτικούς και οικονομικούς κύκλους στη Μέση Ανατολή και διεθνώς αλλά ενδεχομένως και με άλλα κέντρα εξουσίας τροφοδοτώντας εκ νέου τις εικασίες για τις συνθήκες του θανάτου του μέσα στη φυλακή.
Τα αρχεία δείχνουν ότι τον Νοέμβριο του 2017 είχε λάβει e-mail από έναν άγνωστο αποστολέα που του υποδείκνυε να «παρακολουθεί στενά» τα γεγονότα στη Σαουδική Αραβία ενώ είχε ξεκινήσει σαρωτική επιχείρηση κατά της διαφθοράς από τον πρίγκιπα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν με στόχο μέλη της βασιλικής οικογένειας και της επιχειρηματικής ελίτ της χώρας. Ο Επστάιν ρώτησε τι να παρακολουθεί, «τους πυραύλους ή την επιχείρηση κατά της διαφθοράς;», και ο άγνωστος αποστολέας απάντησε να εστιάσει στην επιχείρηση καταστολής. Τα έγγραφα περιγράφουν επίσης λεπτομερώς τις διασυνδέσεις του Επστάιν με τις ελίτ χωρών του Περσικού Κόλπου και ανώτερες πολιτικές προσωπικότητες. Φέρεται, μεταξύ άλλων, να μεσολάβησε σε μια μέχρι πρότινος άγνωστη συνάντηση που έγινε το 2018 μεταξύ του πρώην πρωθυπουργού του Ισραήλ Εχούντ Μπάρακ και του πρώην πρωθυπουργού του Κατάρ Χαμάντ μπιν Τζασίμ μπιν Τζάμπερ αλ-Θάνι, ενώ συμμετείχε σε τακτική ηλεκτρονική αλληλογραφία που ανέλυε την πολιτική της Σαουδικής Αραβίας, τις τιμές του πετρελαίου και τη δομή της βασιλικής οικογένειας.
Σκιώδες οικοσύστημα
Ξεχωριστά ντοκουμέντα αποκαλύπτουν τη μακροχρόνια σχέση του Επστάιν με τον Μπάρακ. Ο πρώην Ισραηλινός πρωθυπουργός φέρεται να έκανε συχνές επισκέψεις στην κατοικία του χρηματιστή στη Νέα Υόρκη, ενώ σε μια ηχογραφημένη συνομιλία τους το 2015 ο Μπάρακ του εκμυστηρεύτηκε ότι ζήτησε από τον Ρώσο Πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν να ενθαρρύνει τη μαζική μετανάστευση Εβραίων της Ρωσίας στο Ισραήλ προκειμένου να ενισχυθεί περαιτέρω η δημογραφική σύνθεση της χώρας με το εβραϊκό στοιχείο. Σύμφωνα με τον ιστότοπο Middle East Eye, ένα υπόμνημα του FBI που επίσης συγκαταλέγεται μεταξύ των δημοσιοποιηθέντων αρχείων ισχυριζόταν ότι ο Επστάιν είχε στενή σχέση με τον Μπάρακ και ότι είχε εκπαιδευτεί ως κατάσκοπος υπό την καθοδήγησή του.
Για τους παρατηρητές αυτό το σκιώδες οικοσύστημα δεν κάνει κάτι άλλο παρά να επιβεβαιώνει τη συνάφειά του με τον κόσμο των μυστικών υπηρεσιών. Μυστικότητα, διακριτική ευχέρεια, διαχείριση του κινδύνου έκθεσης είναι οι καθοριστικοί παράγοντες εδώ. Το ίδιο ισχύει και για τα κοινωνικά δίκτυα της ελίτ.
Αυτό το θολό τοπίο σε συνδυασμό με τη συστηματική σιωπή και τη μυστικότητα κάνουν την κοινή γνώμη να αναζητά ενστικτωδώς εξηγήσεις σε ανώτερες δυνάμεις και αόρατους οργανισμούς για τις προθέσεις των εμπλεκόμενων προσώπων. Μερικές φορές οι αναζητήσεις καταλήγουν στη γνωστή συνωμοσιολογία. Όμως παράλληλα αντανακλούν μια βαθύτερη διαίσθηση. Ότι ορισμένες μορφές εξουσίας λειτουργούν πέρα από κανόνες.
Η πιο ανησυχητική αλήθεια σε όλο αυτό είναι ότι δεν απαιτείται η ύπαρξη κάποιου κρυφού εγκεφάλου για να λειτουργήσει το σύστημα. Η σκιώδης εξουσία αναδύεται ως οργανικό στοιχείο της κατάστασης ελέγχου και περιορισμού του ρίσκου καθώς την ίδια ώρα επικαλυπτόμενα κίνητρα -πλούτος, εξουσία, κοινωνική θέση- ευθυγραμμίζονται με θεσμούς που διστάζουν να αποσταθεροποιήσουν το σύστημα.
Συναλλακτική κουλτούρα
Στις Ηνωμένες Πολιτείες ειδικά το σκάνδαλο Επστάιν φέρνει στην επιφάνεια ακόμα ένα στοιχείο: τη σκοτεινή πλευρά μιας βαθιά συναλλακτικής κουλτούρας. Ο αμερικανική φιλελεύθερη αντίληψη είναι ένα εύφορο έδαφος που καλλιεργεί την ιδέα διευκόλυνσης κάθε είδους ανταλλαγής - αγαθών, ιδεών, υπηρεσιών, ευκαιριών. Αλλά όταν η λογική της αγοράς διεισδύει σε τομείς που θα έπρεπε να διέπονται από μη διαπραγματεύσιμες νόρμες, τα αποτελέσματα είναι καταστροφικά.
Ο Επστάιν δεν εκμεταλλεύτηκε απλώς ανθρώπους, άλλους αδύναμους και άλλους ισχυρούς. Εκμεταλλεύτηκε θεσμούς εκπαιδευμένους να σκέφτονται με όρους ανάλυσης κόστους-οφέλους. Η ιστορία του δεν έχει να κάνει μόνο με την ηθική εξαχρείωση ενός μεμονωμένου ατόμου. Έχει να κάνει με το πώς οι σύγχρονες δημοκρατίες, ειδικά αυτές που είναι διαποτισμένες από συναλλακτική κουλτούρα, προσπαθούν να θέσουν ρυθμιστικό πλαίσιο για την άτυπη εξουσία, για δίκτυα ισχύος και επιρροής που λειτουργούν υπόγεια και αθόρυβα πέρα από την εμβέλεια της λογοδοσίας και του θεσμικού ελέγχου.
Σίγουρα, ανοιχτές κοινωνίες χωρίς σκιώδη δίκτυα εξουσίας είναι δύσκολο να υπάρξουν. Αλλά ένα σύστημα στο οποίο η σκιώδης εξουσία έχει βολευτεί γνωρίζοντας πως ακόμη και όταν αποκαλυφθεί θα διαχειριστεί τις συνέπειες και θα επιβιώσει,δεν είναι παρά διαβρωμένο από τα θεμέλιά του. Περισσότερο από οποιαδήποτε λίστα ονομάτων, υποψίες, υπόνοιες ή φήμες, αυτό είναι που βρίσκεται στον πυρήνα του σκανδάλου Επστάιν και αυτός είναι ο λόγος που η υπόθεση αυτή «αρνείται» να κλείσει.
