Το τέλος του Νταβός έγινε δεκτό με μια ανάσα ανακούφισης. Αλλά όσα προηγήθηκαν είναι δύσκολο να ξεχαστούν. Ποιος μπορούσε να φανταστεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, προπάτορες και θεματοφύλακες του ΝΑΤΟ, θα απειλούσαν κάποια μέρα να εισβάλουν σ’ ένα από τα μέλη του.
Άγνωστο τι θα συμβεί στη συνέχεια. Κρίνοντας όμως απ’ τα σχόλια όσων συγκεντρώθηκαν αυτή την εβδομάδα στο ελβετικό χειμερινό θέρετρο, η γενική αίσθηση είναι ότι η κατάσταση και οι συνθήκες έχουν αλλάξει άρδην, “η παγκόσμια τάξη έχει διαρραγεί”. Έτσι το περιέγραψε ο πρωθυπουργός του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ.
Ευρωπαίοι διπλωμάτες που μίλησαν στο Politico συμφώνησαν μαζί του. Όλοι αντιλαμβάνονται ότι η συνέχεια της ενιαίας Δύσης δεν είναι δεδομένη. Υπάρχει ρήξη στον τρόπο με τον οποίο ήταν οργανωμένος και λειτουργούσε ο δυτικός κόσμος από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ως σήμερα.
“Μετά το σοκ των τελευταίων εβδομάδων, κανείς δεν πρέπει να έχει καμία αμφιβολία ότι το ΝΑΤΟ όπως το γνωρίζουμε, η συμμαχία που υπήρξε το θεμέλιο της διατλαντικής ασφάλειας για πάνω από 75 χρόνια, φτάνει στο τέλος της”, γράφουν οι New York Times.
Για ορισμένους παρατηρητές, και ενδεχομένως για ένα μέρος του αμερικανικού κατεστημένου ανεξαρτήτως ιδεολογικού προσανατολισμού, το σενάριο μιας σταδιακής “απεμπλοκής” των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ και εστίασης του ηγεμονικού ρόλου τους στο δυτικό ημισφαίριο, είναι πλέον απολύτως ρεαλιστικό.
Η μεγάλη αναδίπλωση
Το επιχείρημα ότι ως άλλη Σοβιετική Ένωση, της οποίας ο ρόλος της παγκόσμιας υπερδύναμης έπαψε να είναι οικονομικά βιώσιμος στις αρχές του τελευταίου κύκλου της παγκοσμιοποίησης (1990-2008) οι ΗΠΑ θα αποσυρθούν με τη σειρά τους από το ΝΑΤΟ και τη παγκόσμια σκηνή και θα επικεντρωθούν γεωπολιτικά στην αμερικανική ήπειρο, εκτιμάται ότι έχει βάσιμα στοιχεία. Η δυναμική της σχέσης με τη Κίνα θεωρείται καθοριστική προς αυτή την κατεύθυνση. Η Αμερική δεν θα μπορέσει να αντέξει τον οικονομικό και τεχνολογικό ανταγωνισμό του ασιατικού γίγαντα. Οι διαθέσιμοι πόροι της για να διατηρήσει και να στηρίξει το αποτύπωμά της στο βορειοατλαντικό οικοδόμημα, λιγοστεύουν. Η δασμοί του Τραμπ δεν μπόρεσαν να ανασχέσουν την επέλαση του κινεζικού εμπορικού τυφώνα στον κόσμο. Το εμπορικό πλεόνασμα-ρεκόρ της Κίνας, σχεδόν 1,2 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2025, είναι αδύνατο να τιθασευτεί απ’ οποιονδήποτε ανταγωνιστή της, ακόμη και από την Αμερική. Οι ΗΠΑ δεν θα έχουν άλλη επιλογή από το να αναδιπλωθούν, το αντιλαμβάνονται όλο και περισσότεροι αυτό, οπαδοί και μη του Τραμπ.
Τι θα γίνει όμως με την Ευρώπη; Θα αντέξει αυτόν τον δύσκολο αποχωρισμό; Θα μάθει να ζει δίχως την… ασφαλιστική κάλυψη της Αμερικής; Η ιστορική αναλογία της Αθηναϊκής Συμμαχίας στην ελληνική αρχαιότητα ίσως μπορεί να δείξει ένα δρόμο που οδηγεί σε πιθανή απάντηση.
Ήταν κι εκείνη μια ένωση κρατών, πόλεων-κρατών, που συστάθηκε στ’ όνομα της συλλογικής ασφάλειας, της απόκρουσης του περσικού κινδύνου. Αλλά όταν η ισχύς συγκεντρώθηκε στα χέρια μιας και μόνο ηγεμονικής δύναμης, που αργότερα έγινε και καταπιεστική, της Αθήνας, κατέρρευσε υπό το βάρος της ίδιας της ηγεμονίας της.
Στο σημερινό περιβάλλον με το ΝΑΤΟ να αμφισβητείται ανοιχτά και την Ευρωπαϊκή Ένωση να δοκιμάζεται διαρκώς από κρίσεις, το ερώτημα επανέρχεται: Μπορεί μια πολιτική και οικονομική ένωση εθνικά κυρίαρχων κρατών να επιβιώσει χωρίς έναν κεντρικό «ηγεμόνα»; Κι αν ναι, με ποιο κόστος;
Ιστορικό παράδοξο
Από μια άποψη, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένα ιστορικό παράδοξο. Σ’ αντίθεση με τις περισσότερες συμμαχίες και μπλοκ δεν οικοδομήθηκε γύρω από έναν άξονα στρατιωτικής ισχύος, καταναγκασμού, ή του φόβου ενός κοινού εχθρού. Αναπτύχθηκε γύρω από θεσμούς, κανόνες και οικονομική αλληλεξάρτηση. Ήταν μια συνειδητή προσπάθεια αποφυγής του «αθηναϊκού μοντέλου». Κανένα κράτος, όσο ισχυρό κι αν είναι, δεν μπορεί θεσμικά να επιβάλει τη βούλησή του στα υπόλοιπα.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν ανισότητες. Η Γερμανία και η Γαλλία για παράδειγμα, έχουν μεγαλύτερο ειδικό βάρος από άλλα κράτη-μέλη όμως η ισχύς τους είναι δεσμευμένη από διαδικασίες συναπόφασης, δικαστικούς μηχανισμούς και πολιτικό έλεγχο. Σε αντίθεση με την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ, που μπορούσε να τιμωρεί βίαια τις αποστασίες όπως έκανε στη Μήλο εν μέσω Πελοποννησιακού Πολέμου, η ΕΕ δεν διαθέτει ούτε επιδιώκει να αποκτήσει μηχανισμούς καταναγκαστικής υποταγής.
Αυτή η απουσία “αθηναϊκής λογικής” αποτελεί ταυτόχρονα πλεονέκτημα και μειονέκτημα. Από τη μία πλευρά, εξηγεί γιατί η Ένωση παρά τις αλλεπάλληλες κρίσεις που την χτύπησαν -χρηματοπιστωτική, μεταναστευτική, πανδημία, γεωπολιτική– δεν έχει διαλυθεί ακόμη. Οι ενστάσεις-και οι εντάσεις- απορροφώνται, οι συγκρούσεις μεταφέρονται στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και, έστω με καθυστέρηση, παράγονται συμβιβασμοί. Δεν υπάρχει γενικευμένο αίσθημα υποτέλειας που να γεννά τάσεις φυγής, αποχώρησης, αποδέσμευσης από αυτή την “συμμαχία” κανόνων και συναποφάσεων.
Το Brexit ήταν μια ιδιαίτερη περίπτωση που είχε να κάνει, ως ένα βαθμό, με τη φύση της διαχρονικά αμφίσημης σχέσης του Λονδίνου με τις Βρυξέλλες, δημιούργησε έναν πρόσκαιρο κίνδυνο συνοχής αλλά δεν προκάλεσε το ντόμινο που προέβλεπαν ορισμένοι.
Από την άλλη πλευρά, το τίμημα αυτού του πλεονεκτήματος είναι εμφανές. Η ΕΕ είναι μια γραφειοκρατική βαβυλωνία, δυσκίνητη στις αποφάσεις της, διστακτική στις πρωτοβουλίες της και πάντα στρατηγικά αμήχανη. Η έλλειψη ενιαίας εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής την καθιστά εξαρτημένη από το ΝΑΤΟ, άρα από τις Ηνωμένες Πολιτείες, σε κεφαλαιώδη ζητήματα ασφάλειας. Εκεί όπου η Αθηναϊκή Συμμαχία μπορούσε να επιβάλει άμεσα τις αποφάσεις της μέσω επιβολής και ισχύος, η ΕΕ κινείται με χρονοβόρες διαδικασίες συναίνεσης.
Ακολουθώντας τον αντίθετο δρόμο
Η Ευρώπη ως πολιτική και στρατηγική οντότητα δεν αντέχει σε οποιαδήποτε σύγκριση με το ΝΑΤΟ. Το ΝΑΤΟ λειτουργεί πιο κοντά στο μοντέλο ενός μπλοκ βασισμένου στην ιεραρχία. Τυπικά διαπνέεται από την αρχή της ομοφωνίας αλλά στην πράξη η στρατηγική κατεύθυνση καθορίζεται από τον ισχυρότερο παίκτη. Όσο υπάρχει σαφής εξωτερική απειλή, όπως π.χ. κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, το μοντέλο είναι λειτουργικό και αποτελεσματικό. Όταν όμως ο φόβος υποχωρήσει ή διαφοροποιηθεί, όπως συμβαίνει τώρα, η πολιτική νομιμοποίηση φθείρεται.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ακολούθησε τον αντίθετο δρόμο. Δεν υπόσχεται προστασία από έναν εξωτερικό εχθρό αλλά αποτροπή της σύγκρουσης στο εσωτερικό της. Η νομιμοποίησή της δεν βασίζεται στο φόβο ή στην επιβολή αλλά στην πάγια υπόσχεση σταθερότητας, ευημερίας και κανόνων. Αυτό την καθιστά λιγότερο θεαματική αλλά ενδεχομένως πιο ανθεκτική στο χρόνο.
Το κρίσιμο ερώτημα για το μέλλον δεν είναι αν η ΕΕ χρειάζεται μια “Αθήνα”-ένα άλλο “ΝΑΤΟ” δηλαδή- αλλά αν μπορεί να συνεχίσει να ξορκίζει το υπαρξιακό φόβο της χωρίς αυτό να δημιουργηθεί άτυπα στους κόλπους της. Σε περιόδους έντονων κρίσεων οι αποφάσεις συχνά μεταφέρονται σε στενούς κύκλους ισχυρών κρατών υπονομεύοντας τη θεσμική ισοτιμία. Εκεί ακριβώς ελλοχεύει ο κίνδυνος: Όχι στην απουσία ηγεμονίας αλλά στην ανεπαίσθητη επιστροφή της με κάποια διαφορετική μορφή.
Η ιστορία έχει δείξει πως οι συμμαχίες και τα μπλοκ καταρρέουν όταν χάσουν τη σημασία τους ή όταν χάσουν τη συνοχή τους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μ’ όλες τις αδυναμίες της, παραμένει το πιο φιλόδοξο πείραμα αποφυγής αυτού του ιστορικού μοτίβου. Το αν θα αντέξει χωρίς οποιαδήποτε μορφή «Αθήνας» εντός ή εκτός της, θα εξαρτηθεί από κάτι λιγότερο εντυπωσιακό από την προβολή ισχύος: Τη διαρκή, επίπονη και πολιτικά δαπανηρή επιλογή του συμβιβασμού.
“Αν και όχι άμεση, η διάλυσή του ΝΑΤΟ θα συνεπάγεται κάθε είδους αναταραχή. Αλλά δεν θα είναι καταστροφή. Γιατί η Ευρώπη, η οποία έχει εδώ και καιρό αναθέσει την ασφάλειά της στην Ουάσιγκτον, διαθέτει τόσο το κίνητρο όσο και τα μέσα για να προστατεύσει τον εαυτό της. Πράγματι, αυτή η εβδομάδα έδειξε πόσο αποτελεσματική μπορεί να είναι όταν οι ηγέτες της συνεργάζονται μεταξύ τους. Εν μέσω της αναταραχής που προκαλεί ο Τραμπ, η Ευρώπη έχει την ευκαιρία να βγει από τη σκιά της Αμερικής”, υπογραμμίζουν οι ΝΥΤ.
