Για μια χώρα όπως το Ιράν, που μοιάζει να βρίσκεται μόνιμα στο όριο μεταξύ εξέγερσης και πολιορκίας, το ερώτημα δεν είναι αν μπορεί να αλλάξει, αλλά προς ποια κατεύθυνση και με ποιο κόστος. Οι μαζικές διαδηλώσεις, η οικονομική ασφυξία των κυρώσεων, η απουσία οργανωμένης αντιπολίτευσης και η σκιά μιας πιθανής αμερικανικής επέμβασης συνθέτουν ένα εκρηκτικό τοπίο. Συζητώντας με την ΑΥΓΗ της Κυριακής, ο Σωτήρης Ρούσσος, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Θρησκείας στη Μέση Ανατολή στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, αναλύει τις κοινωνικές συμμαχίες που τροφοδοτούν την αμφισβήτηση, τα όρια αντοχής του καθεστώτος και τα σενάρια μιας επόμενης μέρας που δεν προμηνύεται ούτε απλή ούτε γραμμική.
Ποιοι βρίσκονται πίσω από αυτό το πρωτοφανές κίνημα αμφισβήτησης που σαρώνει σήμερα το Ιράν; Κινήματα, οργανώσεις, αντιπολίτευση; Έχει παίξει ρόλο η δημογραφική σύνθεση;
Σαφώς έχει παίξει ρόλο ο νεανικός πληθυσμός της χώρας σε αυτό το ξέσπασμα. Ωστόσο, δεν είναι κάτι καινούργιο αυτό. Από το 2009 και έπειτα, ιδιαίτερα όμως μετά το 2019, έχουμε κύμα κοινωνικής αναταραχής με αποκορύφωμα τις διαδηλώσεις για τη δολοφονία της Μάχσα Αμίνι το 2022 και το ζήτημα των ανθρωπίνων και κοινωνικών δικαιωμάτων. Στη συνέχεια ακολούθησαν λαϊκές διαμαρτυρίες για την αύξηση του κόστους ζωής. Η κακή κατάσταση της οικονομίας, η έκρηξη του πληθωρισμού, η κατακόρυφη υποτίμηση του ριάλ, του εθνικού νομίσματος, οδήγησε όλο τον τραπεζικό κλάδο, που είναι πολύ σημαντικός για το εμπόριο, πρακτικά σε αδυναμία λειτουργίας. Άρχισε λοιπόν να ανθίζει η μαύρη οικονομία. Μην ξεχνάμε ότι η οικονομία του Ιράν είναι κι αυτή μια οικονομία της αγοράς, είναι μια πλήρως καπιταλιστική οικονομία. Οι έμποροι άρχισαν να καταφεύγουν στη μαύρη οικονομία για να αντεπεξέλθουν, δηλαδή στους τοκογλύφους, οι οποίοι τις περισσότερες φορές συνδέονται με το κράτος και τις ελίτ. Αυτή η κατάσταση έφτασε σε οριακό σημείο. Ο κύκλος της τοκογλυφίας και της εκμετάλλευσης έφερε τον εμπορικό κόσμο σε κατάσταση απελπισίας. Αυτός ήταν ο λόγος που οι έμποροι βγήκαν στους δρόμους. Ούτε οι πελάτες τους μπορούσαν να αγοράσουν λόγω πληθωρισμού ούτε οι ίδιοι μπορούσαν να έχουν πρόσβαση σε χρηματοδότηση από τραπεζική πίστη. Αυτό έγινε ιδιαίτερα αισθητό στα μεγάλα παζάρια, σε χώρους έκτασης ανάλογης με το ιστορικό κέντρο της Αθήνας όπου υπάρχουν κάθε είδους καταστήματα.
Αυτοί οι παζαρίτες έμποροι ενισχύουν τζαμιά αλλά και άτυπες κοινωνικές δομές στις γειτονιές, όπως κοινωνικές κουζίνες και συσσίτια για τους ηλικιωμένους. Έχουν αναπτύξει μεγάλα κοινωνικά δίκτυα και πέρα από το παζάρι. Η συμμετοχή τους στις διαδηλώσεις έφερε ένα εντελώς νέο ποιοτικό χαρακτηριστικό σε σχέση με παλαιότερες κινητοποιήσεις, ο κορμός των οποίων ήταν μορφωμένοι νέοι, φοιτητές ή απόφοιτοι που δεν έβρισκαν δουλειά. Ένα ακόμη καινούργιο στοιχείο είναι η συμμετοχή στις διαμαρτυρίες ανθρώπων από τα πολύ φτωχά στρώματα της ιρανικής κοινωνίας, συνήθως των λαϊκών συνοικιών των μεγάλων αστικών κέντρων. Αυτή η συμπόρευση διαμόρφωσε την ιδιαίτερη δυναμική των τελευταίων διαδηλώσεων. Ευτυχώς ή δυστυχώς -δυστυχώς κατά τη γνώμη μου- δεν βλέπουμε να υπάρχει μια πολιτική καθοδήγηση. Μοιάζει με πολλά κινήματα της Αραβικής Άνοιξης που δεν είχαν ηγεσία και δεν διέθεταν ένα πολιτικό υποκείμενο, ένα κόμμα, μια οργάνωση που να συνθέτει και να παρουσιάζει ένα εναλλακτικό πολιτικό πρόγραμμα. Η λαϊκή οργή στρέφεται κατά του πολιτικού συστήματος. Ο κόσμος θεωρεί ότι το σύστημα πρέπει να αλλάξει, να αλλάξει η σχέση της πολιτικής με τη θρησκεία, να αλλάξει η ηγεσία. Το θεωρούν επιτακτική ανάγκη για να προχωρήσει η χώρα.
Έχουν παίξει ρόλο οι κυρώσεις;
Έχουν παίξει πρωτεύοντα ρόλο. Αν δεν υπήρχαν οι κυρώσεις, υπολογίζεται ότι το Ιράν θα είχε σχεδόν δεκαπλάσια αύξηση του ΑΕΠ του τα τελευταία 15-20 χρόνια. Από την άλλη μεριά υπάρχουν κακοδιαχείριση και διαφθορά. Όταν μια οικονομία αρχίζει να λειτουργεί στην γκρίζα ζώνη, τότε και η διαφθορά είναι μεγάλη και η δυσλειτουργία αυξάνεται.
Γιατί το καθεστώς αντέχει ακόμα; Ποιος ο ρόλος των θεσμικών οργάνων παρακρατικής εξουσίας; Φρουροί και Μπασίτζ;
Το σιιτικό Ισλάμ στο Ιράν έχει πολύ μεγάλη απήχηση στον κόσμο. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει αυτό κοιτώντας μόνο τα μορφωμένα μεσαία στρώματα. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Είναι και η κατάσταση πολιορκίας που βιώνει η χώρα. Προσωπικά πιστεύω πως το μεγαλύτερο λάθος των Αμερικανών, αν ήθελαν αλλαγή στο Ιράν, ήταν η αποχώρησή τους από τη συμφωνία του 2015 για τα πυρηνικά και η εκ νέου επιβολή κυρώσεων. Αν δεν γινόταν αυτό, θα υπήρχε άνοιγμα στον έξω κόσμο και το καθεστώς δεν θα μπορούσε πια να επιβιώσει. Οι Φρουροί της Επανάστασης και ο μηχανισμός γύρω από αυτούς επιβιώνει διότι υποστηρίζει -και ο κόσμος το πιστεύει επειδή ο ιρανικός εθνικισμός είναι πολύ έντονος- ότι εμείς είμαστε εδώ για να προστατεύουμε την ακεραιότητα του Ιράν από τις επιβουλές Αμερικανών και Ισραηλινών. Όσο το Ιράν βρίσκεται σε κατάσταση πολιορκίας αυτή η αφήγηση έχει μεγάλη αποδοχή. Πάντως, δέχθηκε ισχυρό πλήγμα από την εξουδετέρωση της Χεζμπολάχ στον Λίβανο από το Ισραήλ και την πτώση του Άσαντ στη Συρία. Επίσης και από το γεγονός ότι το Ισραήλ και οι ΗΠΑ ουσιαστικά ανενόχλητοι επιτέθηκαν στο Ιράν το περασμένο καλοκαίρι.
Είναι, τελικά, τόσο ισχυρό το λαϊκό έρεισμα για το σιιτικό Ισλάμ ώστε αυτό να προστατέψει τη δύναμη του καθεστώτος;
Όχι πια. Τα τελευταία 15-20 χρόνια ο ιδεολογικός χαρακτήρας του έχει ενσωματώσει αντιλήψεις της Γαλλικής Επανάστασης για ισότητα, δικαιοσύνη, ελευθερία. Η ιρανική κοινωνία δεν θα απορρίψει το σιιτικό Ισλάμ. Αυτό που ζητούν τώρα οι Ιρανοί, και το ζητούσαν και το 2009, είναι να αποσυρθεί το ιερατείο ή να μειωθεί ο ρόλος του στο πολιτικό σύστημα. Αυτό είναι το βασικό αίτημά τους. Θεωρούν ότι έτσι θα υπάρχουν μεγαλύτερη λογοδοσία και εκδημοκρατισμός. Θέλουν μια συνταγματική αναθεώρηση ή μια νέα συντακτική συνέλευση που θα συντάξει ένα νέο σύνταγμα υπό το οποίο η θρησκεία και το ιερατείο θα παίζουν έναν ρόλο, όχι όμως αποφασιστικής σημασίας όπως γίνεται σήμερα.
Γιατί το ιρανικό καθεστώς δεν έχει κάνει καμία προσπάθεια μέχρι τώρα να δείξει ένα πιο φιλελεύθερο πρόσωπο;
Αυτό ισχύει, αλλά υπάρχουν πάντα εσωτερικές συγκρούσεις. Από τη μια οι συντηρητικοί, από την άλλη οι μεταρρυθμιστές. Υπάρχουν εντός του πολιτικού συστήματος ρωγμές και έντονες διαφωνίες. Ωστόσο, αυτοί που υπερτερούν πάντα είναι οι συντηρητικοί. Κυρίως γιατί έχουν στο πλευρό τους τον ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη, που είναι μια θεσμική θέση απίστευτης ισχύος εντός του ιρανικού πολιτικού συστήματος. Δεν μπορεί να γίνει τίποτα χωρίς τη θέληση του ανώτατου ηγέτη. Και απέναντι σ’ αυτή την ισχύ δεν υπάρχει κανένα θεσμικό αντίβαρο.
Πώς θα μπορούσε να μοιάζει η επόμενη ημέρα έπειτα από μια αλλαγή καθεστώτος; Δεδομένου ότι στη χώρα δεν υπάρχει οργανωμένη αντιπολίτευση, ποιο πολιτικό σύστημα και ποια πρόσωπα θα μπορούσαν να διαδεχθούν το ισλαμικό σύστημα;
Μιλάμε υποθετικά καθώς δεν γνωρίζουμε τι θα συμβεί προσεχώς σε σχέση με μια αμερικανική επίθεση, την οποία θεωρώ πολύ πιθανή. Ένα σενάριο είναι ότι μπορεί να έχουμε μια εσωτερική αλλαγή, π.χ. παραίτηση Χαμενεΐ και εκλογή νέου θρησκευτικού ηγέτη, που σε κάθε περίπτωση είναι μια δημοκρατική διαδικασία. Ενδεχομένως να υπάρξει αναθεώρηση του συντάγματος ή σύγκληση συντακτικής συνέλευσης για ένα νέο σύνταγμα και στη συνέχεια δημοψήφισμα για την έγκρισή του. Αυτό μπορεί να είναι μια εσωτερική διαδικασία που μπορεί να δρομολογηθεί χωρίς η κατάσταση να γίνει χαώδης.
Πιστεύετε ότι ένα αμερικανικό χτύπημα μπορεί να «επιταχύνει» αυτές τις εξελίξεις;
Αυτό δεν μπορώ να το γνωρίζω. Πιστεύω ότι το πιο πιθανό είναι πως ένα αμερικανικό χτύπημα θα οδηγήσει περισσότερο στο χάος παρά σε μια συντεταγμένη αλλαγή. Δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή κάποιο πρόσωπο εκτός από τον Παχλαβί, που είναι πάντως μια φαιδρή προσωπικότητα και όλοι θεωρούν με κάποιο δίκιο ότι είναι ενεργούμενο των Ισραηλινών, που να μπορεί να πει -όπως, π.χ., ο Χομεϊνί το 1979- ότι εκφράζω ή θέλω να εκφράσω την αντιπολίτευση. Ούτε οι Μουτζαχεντίν Χαλκ, που παλαιότερα συσπείρωναν την αντιπολίτευση, μπορούν να το κάνουν αυτό διότι δεν υφίστανται. Εν κατακλείδι, δεν υπάρχει ένα πρόσωπο, ένα κόμμα, ένα δίκτυο ή οτιδήποτε άλλο που θα μπορούσε να εκπροσωπήσει πολιτικά την αντιπολίτευση. Δεν υπάρχει κάτι που να ενοποιεί, να κάνει μια σύνθεση για ένα νέο πολιτικό υποκείμενο, είτε αυτό είναι μια οργάνωση είτε ένας ηγέτης.
Τι θα σημάνει για το πολυεθνοτικό μωσαϊκό του Ιράν μια πιθανή αλλαγή καθεστώτος; Υπάρχει περίπτωση να δούμε αυτονομιστικές προθέσεις ή κινήσεις;
Δεν το αποκλείω. Αυτό εξαρτάται από το χάος στο οποίο θα βρεθεί η χώρα. Πιθανότατα να έχουμε αυτονομιστικές κινήσεις και από τους Κούρδους και από τους Βαλούχους. Αυτές οι δύο κοινότητες είναι που διεκδικούν με μεγαλύτερη ένταση αυτονομία. Οι Αζέροι και οι Άραβες δεν έχουν δώσει τέτοιες ενδείξεις. Οι Αζέροι είναι αρκετοί, γύρω στο 25%-30% του συνολικού πληθυσμού, αλλά δεν έχουν εκδηλωθεί αυτονομιστικές τάσεις στις περιοχές τους. Αντίθετα, είναι πιθανό να δούμε αυτονομιστικές κινήσεις στις περιοχές των Κούρδων και σ’ εκείνες του Μπαλουχιστάν.
Τι πραγματικά επιδιώκει ο Τραμπ στο Ιράν; Υπάρχει και εδώ ο παράγοντας «πετρέλαιο»;
Το «πρόβλημα» του Τραμπ είναι το εξής: Αν αύριο ερχόταν μια οποιαδήποτε ιρανική ηγεσία και του έλεγε ότι συμφωνούμε να πάρουν το μισό πετρέλαιο της χώρας μας αμερικανικές εταιρείες και να λήξουμε εδώ και το θέμα του πυρηνικού προγράμματος, νομίζω ότι δεν θα είχε πρόβλημα να κάνει μια συμφωνία ενσωματώνοντας και κάποιες διακοσμητικές αλλαγές στο ιρανικό καθεστώς...
Άρα για άλλη μια φορά ο στόχος του είναι συναλλακτικός, το πετρέλαιο...
Ακριβώς! Το Ιράν είναι μια χώρα που βρίσκεται μέσα στις δέκα πρώτες παγκοσμίως σε παραγωγή πετρελαίου και η δεύτερη μετά τη Ρωσία σε επιβεβαιωμένα κοιτάσματα φυσικού αερίου. Αντιλαμβανόμαστε ότι εδώ είναι... πολλά τα λεφτά! Και τα μισά κοιτάσματά του να παραχωρούσε το Ιράν σε αμερικανικές εταιρείες, αυτό θα ήταν ένα τεράστιο κέρδος για τις ΗΠΑ. Αν αυτό συνδεόταν μάλιστα με μια συμφωνία υπό την οποία οι Ιρανοί θα αποδέχονταν να μην εμπλουτίζουν ουράνιο αλλά να εισάγουν το αναγκαίο για τους αντιδραστήρες των πυρηνικών σταθμών τους από το εξωτερικό, ακόμη και από τη Ρωσία, νομίζω πως ο Τραμπ δεν θα είχε πρόβλημα να κάνει μια συμφωνία. Αλλά το ζήτημα είναι ότι ο Τραμπ δεν είναι μόνος του, έχει κι ένα Ισραήλ που τον «τραβάει»...
Το Ισραήλ δεν θέλει να δει ένα Ιράν με έναν άλλο θρησκευτικό ηγέτη τον οποίο δεν θα ελέγχει και ο οποίος απλώς θα κάνει συμφωνία με τον Τραμπ. Διότι ένα τέτοιο Ιράν θα είναι επίσης πολύ ισχυρό. Εν κατακλείδι, το Ισραήλ δεν θέλει ένα ισχυρό Ιράν το οποίο θα έχει ηγέτη του κάποιον που δεν θα είναι μαριονέτα δική του και των Αμερικανών, όπως ήταν ο σάχης.
Πώς θα αλλάξει ο παγκόσμιος γεωπολιτικός χάρτης και οι παγκόσμιες ισορροπίες από μια «αποχώρηση» του Ιράν από το αντιδυτικό μέτωπο;
Πρώτα απ’ όλα θα αλλάξει όλη η Μέση Ανατολή. Ωστόσο, το θέμα είναι ποιο από τα σενάρια θα επικρατήσει τελικά. Θα έχουμε μια κατάσταση χάους; Αυτό θα σημάνει τεράστιους κινδύνους ασφάλειας για όλη την περιοχή, διότι ένα Ιράν σε κατάσταση χάους εγκυμονεί κινδύνους για πολύ κρίσιμα σημεία της Μέσης Ανατολής. Ένα άλλο στοιχείο είναι ότι αν η χώρα βυθιστεί στο χάος και δεν γνωρίζουμε ποιος ελέγχει τι, θα πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι το Ιράν διαθέτει σήμερα γύρω στα 600 κιλά εμπλουτισμένου ουρανίου. Αυτό σημαίνει ότι έχει τη δυνατότητα να κατασκευάσει 5-6 πυρηνικές κεφαλές ή, ακόμα χειρότερα, να κατασκευάσει δεκάδες «βρόμικες βόμβες», οι οποίες δεν έχουν μεν την ισχύ ενός πυρηνικού όπλου αλλά μπορούν να προκαλέσουν τεράστιο αριθμό θυμάτων και να μολύνουν το περιβάλλον για δεκαετίες. Δεν μπορούμε λοιπόν να λέμε ελαφρά τη καρδία ότι το Ιράν μπορεί να βυθιστεί στο χάος. Δεν πρόκειται για το Ιράκ ή τη Συρία, πρόκειται για μια χώρα που έχει διάφορα «πράγματα» στα χέρια της ακόμη και σήμερα.
Αν έχουμε μια συντεταγμένη μετάβαση, εννοείται πως και αυτή θα μεταβάλει το τοπίο, ωστόσο δεν σημαίνει ότι το Ιράν θα γίνει «κολλητός» σύμμαχος των ΗΠΑ. Απομένει να δούμε ποιες θα είναι οι προθέσεις της μεταβατικής ηγεσίας του. Υπάρχει, βέβαια, πάντα και η πιθανότητα το σημερινό καθεστώς να επιβιώσει και να καταστείλει πλήρως τις διαδηλώσεις. Αυτό δεν είναι εκτός πιθανοτήτων, τουλάχιστον προς το παρόν.
Άρα να εικάσουμε ότι τα πιθανολογούμενα πλήγματα των Αμερικανών θα είναι περιορισμένης κλίμακας, όπως το καλοκαίρι;
Σίγουρα θα είναι αυτής της μορφής. Αλλά μπορούμε να κάνουμε πολλές υποθέσεις ως προς τους στόχους. Θα χτυπήσουν την ηγεσία των Φρουρών της Επανάστασης; Θα χτυπήσουν το ιερατείο περιλαμβανομένου του Χαμενεΐ; Θα εξαπολύσουν γενικευμένο κυβερνοπόλεμο ώστε να παραλύσουν το σύστημα επικοινωνιών των Φρουρών για να μην μπορούν να συντονιστούν και να καταστείλουν τις διαδηλώσεις; Ενδέχεται να είναι ένας συνδυασμός όλων αυτών. Αν, όμως, υπάρξουν πλήγματα, τότε φεύγει από το τραπέζι το σενάριο της συντεταγμένης μετάβασης.
Ποιο είναι το λιγότερο «προσεγμένο» στοιχείο σε σχέση με τα τελευταία γεγονότα; Υπάρχει κάτι που δεν έχουμε προσέξει όσο θα έπρεπε;
Επειδή συζητιούνται πάρα πολύ τα ζητήματα περί ανάμειξης πρακτόρων, Μοσάντ κ.λπ., θα ήθελα να πω ότι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία -όπως άλλωστε παραδέχθηκε και το Ισραήλ- ότι έχει εξαπολυθεί μια τεράστια επιχείρηση παραπληροφόρησης εντός του Ιράν με εκατομμύρια bots καθοδηγούμενα από αλγόριθμους ΑΙ που έχουν παίξει τον ρόλο τους. Προσωπικά με έχουν ξενίσει πάρα πολύ, κι αυτό θέλω να το τονίσω, οι εικόνες πυρπόλησης και βανδαλισμού τζαμιών. Για έναν μουσουλμάνο, και ιδιαίτερα για τους Ιρανούς που το σιιτικό Ισλάμ παίζει καθοριστικό ρόλο στην πολιτική και θρησκευτική ζωή τους, αυτό δεν αποτελεί μια φυσιολογική αντίδραση ακόμη και σε μια εξέγερση. Έχω υποψίες ότι οι δράστες τέτοιων ενεργειών είναι άτομα που υπηρετούν άλλα συμφέροντα.
